Веснавыя святы
Дапам. для настаўнікаў і выхавальнікаў
Алег Аляхновіч, Алесь Лозка
Выдавец: Беларусь
Памер: 158с.
Мінск 2000
*Градабойцы (Ледавіты) дзень. Пятая пятніца пасля Вялікадня. У Віленскай губерні не працавалі (Ярмолаў, 1901. С. 200).
24/11. Макей. Прадказвалі надвор’е на лета: «Мокра на Макея — і лета не прасушыць, а сухім Макей прыйшоў — і лета не намочыць» (Ляснічы, 1990). Нездарма рускія называлі дзень Царом Граду. «На Царя Града хлеб не сей, чтобы не выбнло градом» (Ярмолаў, 1901. С. 269).
Кірыла і Мяфод. Калі дзень мокры — і лета будзе мокрае, а як сухі то і лета выпадзе сухое (БСК, 1939).
Царкоўны каляндар захоўвае памяць аб свяшчэннапакутніку Мокію, прэсвітэру ў Македоніі, які ў 295 годзе быў пакараны ў
44
Візантыі, і роўнаапосталах Мяфодзіі і Кірыле, пачынальніках пісьменства на стараславянскай мове (IX ст.)
25/12. Епіфан. «На Епіфан раніца ў чырвоным каптане, неба з барваю гарачае, пажаранебяспечнае лета» (Санько, 1990).
Дзень у гонар свяціцеля Епіфанія, епіскапа Кіпрскага (памёр у 403 г.).
27/14. Сідар (Сідары). «Прыйшлі Сідары, прыйшлі і сіверы» (Паўлюкоўскі, 1934). У народзе прыкмячалі: калі на Сідара дзьмуць паўночныя вятры, то лета чакаецца дажджлівае; калі да гэтага дня ці на яго прыляцяць стрыжы і ластаўкі (касаткі) — лета надарыцца цёплае (Санько, 1990).
У царкоўным календары на гэты дзень два Ісідоры, пакутнік за веру Хрыста (III ст.) і растоўскі цудатворац (XV ст.).
У аўстрыйскіх католікаў (15 мар) святы Ізідар на абразах малюецца простым селянінам з плугам, касою і цэпам і ў народных вераваннях уяўляецца абаронцам супраць засухі (КЗ, 1977. С. 173).
28/15. Пахом. «Святы Пахом павее цяплом» (Паўлюкоўскі, 1934), «На Пахома цёпла — усё лета будзе цёпла» (Санько, 1990). На Шуміліншчыне кажуць: «Сей агуркі на Пахом — будзеш насіць мяхом». Падобныя рыфмаванкі, звязаныя з агуркамі, сустракаюцца ў розных рэгіёнах Беларусі.
Прападобны Пахом Вялікі з’яўляецца заснавальнікам манашаства ў Егіпце (IV ст.)
*Ушэсце (Ушэснік, Шоснік) — дзень агляду жыта; чацвер на шостым тыдні пасля Пасхі, саракавы дзень. Як не будзе, кажуць у Лельчыцкім раёне, дажджу на Ушэсце, так не будзе шэсць нядзель (Талстая, 1984). У валачобных песнях Ушэсце (Шоснік) «колас выносіць», «у поле ходзіць, з Богам рондзіць», «пшонку сее»; у гэты дзень, як пяецца, «жыта выплываець», «жытцо пучком, каленцем», «колас точыць», «аўсы шасцяць»...
Згодна з беларускімі павер’ямі, на Ушэсце з зямлі выходзяць прасушыцца скарбы, але іх ніхто не бачыць. 3 пшанічнай мукі на малацэ з яйкамі сяляне пяклі тонкія бліны, якія называлі «богавы анучы» (Цэбрыкаў, 1862).
У многіх раёнах святкаваўся як апошні дзень вясны. А на Усходнім Палессі выконвалі абрад «ваджэння і пахавання стралы». Удзельнікі збіраліся ў традыцыйным месцы пад спевы асноўнай песні:
Ой, пушчу стралу да па ўсяму сялу.
Ой, пайшла страла, да й у канец сяла. Да забіла страла добрага малайца...
Вадзілі веснавыя карагоды, «танок» у полі або абходзілі вакол вёскі. Гулялі на жыце, закопвалі ў глебу «стралу» (пярсцёнкі, грошы і інш.), каб задобрыць палявога духа на багаты ўраджай (гл.: Лозка, 1996; 1997).
Узнясенне Гасподняе з’яўляецца двунадзесятым, г. зн. у ліку 12 сямейных гадавых свят. На 40ы дзень пасля Пасхі Ісус Хрыстос «узняўся на неба» да БогаАйца, каб падрыхтаваць месца для людзей.
45
У народаў Югаславіі свята Ушэсця нібы працягвае традыцыі Юр'я. Яго нават іншы раз называюць «святам пастухоў» і земляробства. Царкоўнае свята ў румын таксама мае народную аснову. Яго выкарыстоўвалі для памінання продкаў і аховы людзей, жывёлы і будынкаў ад грому і злых духаў.
Калі дождж на Ушэсце, то, як лічаць італьянцы (Ascena), немцы (Himmelfahrt Ghristi), французы (Ascension), будуць беды і неўраджай. Італьянцы яшчэ тлумачаць, што саломы будзе многа, а зерня мала, або яшчэ дождж будзе ісці сорак дзён (Ярмолаў, 1901. С. 290).
29/16. Магдалена. «Магдалена зязюльку прысылае» (Паўлюкоўскі, 1934), «Магдалена вады па калена» (Сахараў, 1944), — гавораць беларусыкатолікі.
31/18. Шэсць дзеў. На Смаленшчыне гаварылі: «Лён сей позні на Шэсць дзеў» (Дабравольскі, 1897). Адну з сям’і, як на самай справе ў царкоўным календары, звалі Матрунай, таму дзень вядомы як Канапелька Матруна. «Канапелька Матруна ў зямлю махнула» (Дабравольскі, 1914).
Фядот. Да гэтага часу звычайна дубы пакрываліся зялёным маладым лісцем. Селянін прыкмячаў: «Як на дубе апушка — у Фядота поўная аўса кадушка» (Свіслацкі раён), «Прыйшоў Фядот — прынялася зямля за свой род» (Ляснічы, 1990).
Царкоўны каляндар адзначае памяць пакутніка Феадота Анкірскага і пакутніц — сямі дзеў: Аляксандры, Цякусы, Клаўдзіі, Фаіны, Еўфрасіі, Матроны і Ііліі (пам. у 303 г.)
*Сёмуха (Зялёныя святкі, Зелянец).
*Градавая (Пераплаўная, Крывая) серада дзень перад Тройцай (тое самае, што і чацвёртая серада пасля Вялікадня), лічыцца небяспечным для палявых работ. Нічога не садзілі, не палолі, каб не вырасла крывым (Булгакоўскі, 1890. С. 178).
*Сёмушныя (Траецкія, Сярэднія) Дзяды пятніца перад Сёмухай. «У пятніцу вараць постнэ, а ў суботу скоромнэ. На стале астаўляюць «дзядам», — гавораць у Лельчыцкім раёне.
*Духавая субота (Старуўскія Дзяды, Стаўроўскія Дзяды, Сёмка) — Дзяды ў суботу перад Сёмухай, Тройцай. На Вілейшчыне сяляне рыхтавалі 5 або 7 страў. Пілі з адной чаркі, пускаючы яе па крузе. Пакідалі крыху стравы і гарэлкі для «душ». У валачобных песнях зазначаецца: «Свята Тройца май стаўляць, старых памінаць» (Верхнядзвінскі рн).
У Дзісенскім павеце адзначалі Дзяды па Стаўрах і Гаўрах. Паданне сведчыць, што гэта былі сабакі славутага асілка Бая, ці Буя (Дзмітрыеў, 1869).
Звычай памінання продкаў у гэты час таксама з’яўляецца язычніцкім, аб гэтым сведчыць паданне адзначання Стаўроўскіх дзядоў і іншыя фальклорныя матэрыялы. Ён добра сумясціўся з хрысціянскай традыцыяй «памінавання нябожчыкаў».
Румыны адзначалі памяць продкаў і называлі дзень Мо^іі сеі mari (Вялікія продкі) або Mosii de vara (Летнія продкі). Будынкі і вароты ўпрыгожваліся галінкамі ліпы, якія пасля таксама выкарыстоўвалі.
46
*3ялёная (Кляновая) субота (Зелянец, Май, Зялёныя святкі) — свята маладой зеляніны перад Сёмухай. Варажылі пра надвор’е. Асвячалі травы, абкурвалі хаты, жывёлу, каб не баялася перуноў.
У Магілёўскай губерні сеялі каноплі, дзяўчаты хадзілі ў лес «завіваць вянкі» (Дамбавецкі, 1882). Гаварылі: «На Зелянец вясны канец».
Увага да зеляніны, а яна з’яўляецца дамінуючай, — несуменна язычніцкая традыцыя. Асвячэнне кветак і зёлак, упрыгожванне «маем» будынкаў і памяшкання, пляценне і нашэнне вянкоў, дзявочая варажба і іншыя абрадавыя рытуалы, «завіванне бярозак» падчас «кумлення» і абрадавай ежы, прысутнасць расліннай тэматыкі ў абрадавых песнях («Выхвалялася бярозка») — гэта сведчанні анімістычных уяўленняў нашых продкаў, што ідуць яшчэ з дахрысціянскай пары. Вядомы прымаўкі: «Да Святога Духа не скідай кажуха», «На Духа будзець цёпла і суха». У гэты дзень садзілі капусту, каноплі.
*Сёмуха (Сямік, Тройца, Клечанне) — язычніцкае свята, у якім праглядвае культ продкаў і расліннасці, прымеркаванае пазней царквою да хрысціянскай Пяцідзесятніцы (50ы дзень пасля Пасхі).
Упрыгожвалі «маем» будынкі. У Лельчыцкім раёне рвалі рагоз («лепеху») і клалі на падлогу, каб не было блох. Дзяўчаты хадзілі ў лес «завіваць» бярозкі, плясці вянкі, есці абрадавую страву (яйкі). На Міёршчыне спявалі:
Хадзіла Тройца каля аконца.
Я ж, маладзенькая, не выспалася...
У некаторых раёнах Палесся называлі гэтае свята Клечаннем, відаць, таму, што галінкамі клёна ўпрагожвалі хаты.
Дзень святой Тройцы, Пяцідзесятніца вялікае царкоўнае свята, якое ўваходзіць у лік асноўных («двунадзесятых»), адно з дванаццаці, прысвечана памяці даравання Богам Маісею дзесяці запаветаў, спасланню Святога Духа на апосталаў, якія панеслі сведчанне пра ўваскрэслага Ісуса. Гэты момант лічыцца нараджэннем царквы, што прызнае трыадзінства, Святую Тройцу: БогАйцец, БогСын і Дух Святы.
He складае цяжкасці заўважыць, што сёмушныя традыцыі маюць дахрысціянскае паходжанне, бо не выяўляюць у падабенстве па зместу з хрысціянскай Тройцай, хаця і ўзнікла яна як свята даволі рана — у 381 годзе, калі на царкоўным саборы ў Канстанцінопалі была прынята ў якасці асноўнага элемента сімвала веры. Найбольшае распаўсюджанне атрымала на нашых землях ужо праз стагоддзе, калі была ўключана Сяргеем Раданежскім у «рухомы» праваслаўны каляндар і ўдала злілася з сёмушнымі абрадамі і звычаямі.
Няма сумнення ў тым, што царкоўная Тройца замяніла нейкае вялікае язычніцкае свята. Югаслаўскія вучоныя уносяць меркаванне, што гэта магло быць свята Русалляў (КЗ, 1977. С. 268).
Румынская народная традыцыя сведчыць у карысць выказанай думкі. Там Тройца аб’ядноўвае дзве плыні, якія і адлюстраваны ў назвах свята: Duminika mare (Вялікая нядзеля) і Rusalii, хаця Ру
47
саліі адзначаюцца, як і ў нас, на наступны дзень. Маецца падобнасць у традыцыях і назвах святкаванняў народаў Еўропы: Духове, Tpojuue, Тро)йчйн дан, Русал>е, Русал»н, Пресвета сербы, чарнагорцы; Дуовден, Светатройца — македонцы; ДйЬоуі, Trojaki, Rusalije, Rusalju — харваты; Binkosti, Trjaki, Risali, Risalski svetki славенцы; Русална, Русал^ска або Русана недел a — сербы, чарнагорцы.
Албанскія традыцыі Русіцаў звязаны з кветкамі і культам продкаў. Таксама праводзілася рытуальная трапеза і даўняя цырымонія «пахавання маці сонца» ў выглядзе глінянай фігуркі чалавека (КЗ, 1978. С. 261).
Пачатак * Русальнага (Граннага, Крывога, Праводнага, Клячальнага, Траецкага, Духавага) тыдня (Русальніца, Брэзжыны, ІвандыМар’я, Духаў дзень) наступны тыдзень пасля Сёмухі; дні праводзін вясны. Ушаноўваўся культ расліннасці і продкаў. ІванамдыМар’яй называюць у Рэчыцкім раёне панядзелак Русальнага тыдня.
Звычайна на другі дзень Сёмухі на Піншчыне некалі наладжвалі свята Куста, або вадзілі «куста». «Апраналі» дзяўчыну ў зялёныя галінкі дрэў і вялі па вёсцы з песнямі:
Павядзём куста пад гай зеляненькі, Сустрэне нас да казак маладзенькі...
(Быкоўскі, 1878.)
Прывялі куста
Ды й із зялёнага клёну:
Дай нам, пану, Хоч па залатому...
(Булгакоўскі, 1890.)
Абрады і песні былі накіраваны на садзейнічанне ўрадлівасці зямлі і лепшай долі чалавека.
Ва Усходнім Палессі выконваліся праводзіны русалкі ў жыта. Найбольш вядомы з абрадаў песні у Чачэрскім і БудаКашалёўскім раёнах:
КНІГІ ОНЛАЙН
