Веснавыя святы
Дапам. для настаўнікаў і выхавальнікаў
Алег Аляхновіч, Алесь Лозка
Выдавец: Беларусь
Памер: 158с.
Мінск 2000
Гэтыя «ігрышчы», па звестках інфарматара, ладзіліся пры корчмах на Пятра, Паўла (29 чэрвеня с.ст.) і Іллю (20 ліпеня с.ст.). У запісах этнографаў: на Уласа (чацвер Масленічнага тыдня) — у Менскай губерні (П. Дземідовіч), ад Вялікадня да сенакосу — у Гродзенскім павеце (I. Карскі).
Па меркаванні пажылых людзей, гушкаюцца для таго, каб лён рос доўгі і моцны. У многіх народаў гушканне — даўні рытуал дзеля паскарэння росту пасеву; звязаны з эратычнай сімволікай, сямейнашлюбнай магіяй, якая абараняла дзяўчат і жанчын ад розных бедаў. Раней у Грэцыі арэлі наладжвалі ў доме маладых у першую нядзелю пасля вяселля. 3 цягам часу сакральны сэнс гушкання згубіўся. Арэлі лічыліся «бясоўскімі ігрышчамі». Сімяон Полацкі сведчыў, што раней гушкаліся ў гонар паганскіх багоў.
Старадаўнія пісьмовыя і ілюстрацыйныя матэрыялы розных краін утрымліваюць звесткі пра арэлі. У французскім «Рамане аб Аляксандры» (ХП ст.) на адной з мініяцюр адлюстраваны забавы на арэлях. Адзін раскачвае свайго сябра на арэлях, а трэці сядзіць на лаўцы з вдаягнутай нагою або на спіне яшчэ аднаго гульца. Яго задача — утрымацца на вяровачных арэлях пры ўдары ступні.
Алесь Лозка
ЛЯДА
(карагод)
Гэта старадаўні гульнёвы танец (карагод). Падобныя да яго гульнёвыя карагоды і танцы «Проса» і «Баяры». Яны адлюстроўваюць пару выпальвання нашымі далёкімі продкамі лесу, г. зн. падрыхтоўкі да пасеву проса і правядзення рытуальных ігрышчаў з мэтай ушанавання паганскіх багоў, каб радзіла на ніве і ў хаце.
53
У гульні «Ляда», запісанай у XIX стагоддзі на Гомельшчыне 3. Радчанка, адзін карагод спявае: «А мы ляда капалі, капалі...», другі — «А мы проса сеялі, сеялі...», затым — «А мы коней іспусцілі, іспусцілі...» (першы карагод ловіць па чарзе дзяўчат з другога пасля кожнай страфы).
У гульнях «Проса» і «Баяры» ўдзельнікі падзяляюцца на два шэрагі, часцей хлопцы і дзяўчаты становяцца ў супрацьлеглых партыях. Узяўшыся за рукі або палажыўшы іх на плечы сяброў, спяваюць дыялагічны тэкст. Дзве лініі танцуючых пачаргова наступаюць адна на адну і адыходзяць на месца.
У карагодзе «Проса» спяваецца:
»— А мы проса патопчам, патопчам.
— Людзі млоды, патопчам, патопчам*.
— А чым жа вы стопчаце, стопчаце?
— Мы коні нагонім, нагонім.
— А мы коні паловім, паловім.
— А чым жа вы зловіце, зловіце?
— Шаўковы повад закінем, закінем.
— Шаўковы повад парвецца, парвецца.
— А мы коні выкупім, выкупім.
— А чым жа вы купіце, купіце?
— А мы дадзім сто рублей, сто рублей.
— Нам сто рублей не нада, не нада.
— А мы дадзім дзедушку, дзедушку.
— Нам дзедушкі не нада, не нада. — А мы дадзім бабушку, бабушку. — Нам бабушкі не нада, не нада. — А мы дадзім малайца, малайца. — Нам малайца не нада, не нада. — А мы дадзім дзевушку, дзевушку. — Нам дзевушка спадобна, спадобна...
У «Баярах» тэма лядаў і проса замяняецца выбарам нявесты. Падобныя гульні вядомы ўсім усходнім славянам. У іх захавалася шмат архаічных рыс. Тут аграрнамагічная сутнасць сплецена са шлюбнай сімволікай і складае адзінства, якое заключае ў сабе як вясеннепалявыя работы, так і веснавую шлюбнасць — пасхальны Мясаед (Б.А. Рыбакоў). Бачыцца каляндарная прымеркаванасць (Фамін ці СёмушнаТраецкі тыдзень) да веснавых магічных абрадаў прыгатавання лядаў, пасеваў, выкрадання і продажу дзяўчат («А што, даеце выкуп, выкуп?», «Мы дзевачку прададзім, прададзім»). Мусіць, гульня праводзілася ў гонар язычніцкіх бостваў Ярылы і Лады, калі адбываліся «нгрнша межю селы... н ту умыкаху жены собе...» (летапісы). У некаторых тэкстах захаваўся і архаічны прыпеў: «Ой, Дзід са Ладаю...» Н.Н. Ціханіцкая сцвярджае, што вытоптванне проса першапачаткова не было варожым актам, а меўся
*Прыпеў паўтараецца пасля кожнага радка.
54
на ўвазе абмалот яго пры дапамозе людзей і коней. На аснове традыцый гэтых гульняў маглі ўтварыцца пазней гульні «Лянок» («А мы сеялі, сеялі лён»), «У каноплі» і іншыя на шлюбную тэматыку са сваім сюжэтам.
Алесь Лозка
ПЕСНІ
Вясна красна, адкуль прыйшла?
прый_ шла, ад_ куль прый_ шла, што пры_ нес_ ла?
Вясна красна, Адкуль прыйріла, (2) Адкуль прыйшла, што прынесла?
— Малодачкам —
Па чаўночку, (2)
А дзевачкам — па вяночку;
А дзевачкам —
Па вяночку, (2)
А пастушкам,— па кіёчку,
Старым бабкам —
Па галушачцы, (2)
Малым дзеткам — па крамушачцы.
(Беларускія народныя песні, 1962. Т. 3. С. 10. Зап. у 1946 г.ад
В. Радзюка ў в. Дубітава Івацэвіцкага рна Брэсцкай вобл.)
55
Вясна красна
Р Е б м
крас
He спяшаючыся, з pyxaMj_66
лод_
ткуць крос_ на.
Вясна красна, Да чужыя малодкі ткуць кросна.
Ткуць кросна.
Я, малодзенька, ні прала.
Hi прала.
Пад лёд кудзелькі пускала.
Пускала.
Да ідуць людзі — дзівяцца.
Дзівяцца:
— Чые ета кудзелькі беляцца?
Беляцца.
Ці не тае дзевачкігультайкі?
Гультайкі.
Да штодзень хадзіла ў пагулянкі.
Пагулянкі.
Да крупы, сало насіла.
Насіла.
Да ўсіх малайцоў маніла.
Маніла.
Аднаго хлопчыка зманіла.
(Мінская вобл., 1995. С. 20. Зап. М. Міско ў 1987 г. у в. Дубнікі Любапскага рна ad В.Р. Лютовіч, 1912 г.н.) Натацыя напеву У. Раговіча.
56
Гаспадынечка, як маліначка
Гаспадынечка, як маліначка, Вясна красна на ўвесь свет!* Устань раненька, умыйся беленька, Бяры ліхтарок, ідзі ў хлявок. А ў тваім хляўцы праява стала, Праява стала, заявілася: Дваццаць каровак ацялілася, А яшчэ дваццаць — назначылася. — Вы, дачушкі, мае служачкі, Да й бярыця вы па даёначцы, Падаіце вы па каровачцы!
{Мінская вобласць..., 1995. С. 40. Зап. В. Сухаяў 1987г.ув. Фалькі Вілейскага рна ад Я.С. Крывашэі, 1927 г.н., А.П. Сухой, 1937 г.н.). Натацыя напеву У. Раговіча.
*Прыпеў «Вясна красна на ўвесь свет» паўтараецца пасля кожнага радка.
СВЯТА ПТУШАК
Праводзілася на Гуканне вясны падчас выканання абрадаў «чыркавання», пляцення вянкоў і інш., на Саракі (10 і 22 сакавіка), на Герасіма Гракоўніка (17 сакавіка) і ў іншыя дні.
ПРЫКАЗКІI ПРЫМАЎКІ
Сустрэў грака — вясну сустракай.
Па пёр’і птушку ўзнаюць.
Жаўранак прылятае на праталіну, шпак — на прагаліну, жораў — з цяплом, ластаўка — з лістом.
Якая пташка, такі і галасок.
Дзе бусел вядзецца — там шчаслівае месца.
Варона малая, а рот шырокі.
Дзяцел дзяўбе ў сцяну, дык мяцеліца будзе.
Сарока шчабеча — госць будзе.
Ластаўка дзень пачынае, а салавей канчае.
Знае кулік сваё балота.
Сава і ўначы бачыць.
Дзе сава і сыч, там носа не тыч.
У плісіцы тры паясы.
Што дразду па чужому гнязду.
На Саракі пайшла зіма да ракі.
На Саракі ў адзін дзень сорак нядзель.
На Саракі ў адзін дзень сорак марозаў.
На Саракі вылятае сорак выраяў.
(Прыказкі і прымаўкі, 1976. С. 65—68, 97, 98.)
58
ЖАРТЫ
Варона і зязюля
Бацька з сынам купілі на кірмашы карову ды вядуць яе дамоў, a варона, летучы, кракае:
— Кра, кра!
— Брэшаш! — адказвае на тое бацька. — He краў, а купіў.
— На той час і зязюля закукавала: «Куку!»
— А што? Вось і зязюля кажа, што я купіў, а не краў.
У заалагічным садзе
Наведвальнік. Выдобра ведаеце пароды птушак?
Экскурсавод. Аякжа!
Наведвальнік. Скажыце, калі ласка, якая з гэтых дзвюх птушак няёст і якая шчыгол?
Экскурсавод. А вось тая, што сядзіць побач з няёстам, і ёсць шчыгол.
Цябе таксама бусел прынёс?
— Слухай, дзедку, — пытаецца Міхаська ў свайго даволі тоўстага дзядулі. — Цябе таксама бусел прынёс?
— Вядома, — адказвае дзядуля.
Міхаська недаверліва круціць галавой:
— Але, мабыць, не ўсяго адразу?
(Жарты. С. 192, 236, 287.)
ГАНАРЫСТАЯ ВАРОНА
(казка)
Раскаркалася неяк увосень адна варона на сметніку.
— Вы сабе як хочаце, — кажа сяброўкам, — а я не магу тут цэлую зіму мерзнуць. Я не такая дурная варона, як вы!
— А што ж ты думаеш рабіць, разумная? — пытаюцца сяброўкі.
— Палячу за мора: там, кажуць, зімы не бывае.
— Ну што ж, — паківалі галовамі сяброўкі, — шчаслівай табе дарогі. А мы ўжо якнебудзь і дома перазімуем.
Сабралася ганарыстая варона і паляцела за мора.
Доўга ляцела ці нядоўга, аж бачыць — пад ёю ўжо не вада, a зямля зялёная, зверху цёплае сонейка свеціць.
«Ну, — думае варона, — тут я спынюся». Апусцілася на высокае дрэва ды пачала выглядаць спажыву: выгаладалася ж, нябось, за дарогу.
Убачылі варону заморскія птушкі.
— Хто ты? — пытаюцца. — Ніколі мы ў сваіх краях такой птушкі
59
не бачылі. Можа, ты паўночны салавей? Ён, кажуць, пяе, як званочак звініць.
— Але, але, — падхапіла варона. — Я — паўночны салавей.
А сама сабе думае: «Хіба я горш за салаўя спяваю? Чаму ж толькі яму гонар і павага?»
Зарадаваліся заморскія птушкі.
— Паспявай нам, паўночны салавейка! — просяць варону. — A мы паслухаем. Вельмі ж хочацца нам твой голас пачуць.
Задрала варона ўгору сваю дзюбу і заспявала на ўсё горла:
— Каркарр! Кракра! Гэй, гэй! Я — паўночны салавей! Пераглядваюцца птушкі паміж сабою, вушы лапкамі затыкаюць. — А няхай яго з такім салаўём! — шэпчуць. — Ён жа не лепш за звычайную жабу спявае...
А потым не вытрымалі слухачы, гуртам наляцелі на варону і давай яе дзяўбці, давай таўчы. Траха не ўсё пер’е выскублі.
— Выбірайся, — крычаць, — прэч са сваімі песнямі! He хочам мы цябе слухаць.
Вырвалася варона ад няўдзячных слухачоў і паляцела назад дадому.
А тут скора і вясна настала. Рэкі ад лёду ачысціліся. He захацела варона на сметнік варочацца. Паляцела на рэчку. Села там на беразе і цікуе за рыбамі. Бачыць: паўзе рак. Ну, голад не цётка: калі няма рыбы, то і рак — рыба. Схапіла яна рака і сабралася ўжо снедаць, як раптам чуе ліслівы рачыны галасок:
— Вось добра, што трапіў у дзюбу не якойнебудзь чорнай галцы або граку, а самой пані вароне. Як жа мне пашанцавала! Ты ж такая прыгажуня, такая красуня, што і сказаць няможна. Шэрыя пёркі твае аж зіхацяць на сонейку. А галасок у цябе — як у таго салаўя, не раўнуючы: як пачнеш спяваць, дык на цэлы свет чуваць. Я не раз захапляўся тваімі цудоўнымі песнямі, у цёмнай нары седзячы. Хацеў бы я, пані варона, пачуць тваю песню яшчэ раз.
— Праўда, праўда! — каркнула ўзрадаваная ад пахвалы варона. — Гэта толькі дурныя заморскія птушкі зганілі мяне. Ну дык слухай!
I завяла варона на ўсю ваколіцу:
— Каркарр! Кракра? Я не простая варона!
Скончыла спяваць, глядзіць — а рака і след прастыў.
Давялося ганарыстай і галоднай вароне зноў на сметнік да сябровак ляцець.
{БНК. С. 3639.)
КНІГІ ОНЛАЙН
