Веснавыя святы
Дапам. для настаўнікаў і выхавальнікаў
Алег Аляхновіч, Алесь Лозка
Выдавец: Беларусь
Памер: 158с.
Мінск 2000
Благавесны тыдзень тыдзень, на які прыпадае Благавешчанне.У некаторых рэгіёнах звязаны з забаронамі, што і асноўнае свята Благавешчання. «На Благавесным тыдні не навіваюць красён, не снуюць мусіць, дзеля гадзюк» (Талстая, 1984. С. 186).
Благавеснік. Дзень перад Благавешчаннем. На Століншчыне кажуць: «Не так бойся Благовешчэння, як бацька яго. Благовеснік — это бацько Благовешчэння». Дзень падрыхтоўкі да свята. «Бабы пякуць пірагі»— накшталт «буськовых лап» (Булгакоўскі, 1890).
7/25. Благавешчанне (Дабравешчанне, Звеставанне). Забаранялася снаваць кросны: «іначай можна «заснаваць дождж» на ўсё лета; будзе хварэць той, хто носіць тканіну з такой асновы» (Нікіфароўскі, 1897. С. 241). Лічылася вялікім святам, святам прылёту бусла, ластаўкі. У Драгічынскім раёне, напрыклад, калі ўпершыню бачылі белую птушку, то клікалі: «Бусько, бусько, на тобі галёпу, а ты мыні дай жыта сторону, на тобі сырпа, дай мьіні жыта снопа» (Талстая, 1986). Галёпы — гэта пшанічныя пірагі ў выглядзе бусла, што пяклі і на Гродзеншчыне. Шчасціла нібыта таму, хто ўбачыць першага бусла, які ляціць, а не стаіць. А ў таго, каму трапіць на вока стаячы, нібы будуць балець ногі. На Палессі дзеці сустракалі птушку радаснай песняй:
Бусел, буселклекатун, Узяў бабу за каўтун...
20
У гэты дзень забаранялася гарадзіць плот, убіваць у зямлю колле, не пачыналі сеў, не выганялі першы раз кароў, не вывозілі гной у поле. Са святам звязана шмат прыкмет. «Дабравешчанне без ластавак — халодная вясна» (БСК, 1939), «Калі пчала не выходзіць з вулля да Дабравешчання, то будзе цёплае, ураджайнае лета, a калі пакажацца раней то благое, беднае» (Бермаді, 1873).
Гаспадыня падымалася раней за мужа, каб выканаць абрад «развязвання сахі» (Навагрудскі п.; Крачкоўскі, 1874). У Свіслацкім раёне жанчыны не расчэсвалі валасы, каб «куры расаду не дралі». Пасля абеду ў многіх раёнах Беларусі «гукалі вясну». Спявалі:
У нас сягоння Благавешчанне.
У нас дзевачкі — дарагі тавар, У нас хлопчыкі — дзяшовы тавар...
(Гомельскі п.; Радчанка, 1888.)
Песні напаміналі прадалёкія часы купліпродажу нявест і іншыя рэлікты. Моладзь наладжвала гульні, карагоды. У валачобных песнях апавядаецца:
Благавешчанне — араты на ніву, Араты на ніву, сядун на прызбу. Гаспадару, слаўны мужу, Слаўны мужу над мужамі, Вазьмі, ваша, нову сошку Да й коніка варанога, Варанога, маладога.
Едзь жа, ваша, у чыста поле, У чыста поле заараць 3 соллю, з хлебам...
Пра свята ходзіць шмат прымавак: «Да Благавешчання зіму не лай і сані трымай» (Лельчыцкі рн.; Цітовіч, 1974); «3 благавешчанскага цяляці каровы не ждаці» (Барысаўскі п.; Ляцкі, 1898); «На Благавешчанне дзеўка косу не пляце, птушка гнязда не ўе» (Слуцкі п.; Сержпутоўскі, 1930). Асабліва было шмат забарон: «На Дабравешчанне няможна нічога з лесу прыносіць, бо ў доме завядуцца гадзіны, чарвякі і інш.» (Шукевіч, 1910), «У гэты дзень не садзяць на яйкі гусей іначай будуць калекі» (Булгакоўскі, 1890).
У некаторых раёнах на Дабравешчанне «гукалі вясну». Дзяўчаты збіраліся ля гумнаў і лазняў, забіраліся нават на стрэхі і спявалі вяснянкі, што заканчваліся выклікам «Гу!». Разводзілі невялікія кастры, вадзілі вакол іх «танкі». У Гомельскім павеце зафіксавана бытаванне старадаўняй песні, у якой адлюстраваны звычай выкрадання і куплі нявест:
А ў нас сягодні Благавешчаньня! Гу!
Руднецкія дзевачкі, пярайдзіця к нам. Гу!
А ў нас хлопчыкі дзяшовы тавар. Гу!
Па дзевяць на шэляг, дзесяты паддачы! Гу!
21
Рудненскія хлопчыкі, пярайдзіце к нам. Гу!
А ў нас дзевачкі дарагі тавар. Гу!
Па сто рублёў каса, па тысячы краса. Гу!..
(Рудня вуліца сяла Юркавічы Гомельскага павета; Раманаў, 1912.)
На паўднёвым усходзе Беларусі на веснавое свята прымяркоўвалі правядзенне старадаўняга абраду «ваджэння і пахавання стралы» з выхадам у азімае жыта.
Змест народнай традыцыі святкавання Благавешчання не выяўляе сэнсу царкоўнага свята Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы, якая ў той дзень пачула ад Анёла: «Не бойся, Марыя, бо атрымала мілату ад Бога. І вось ты зачнеш ва ўлонні і народзіш Сына, і дасі Яму імя: Ісус». Свята ўпершыню пачалі адзначаць у IV стагоддзі нашай эры ў Канстанцінопалі.
У Югаславіі, Балгарыі гэты дзень па царкоўным календары ў католікаў, праваслаўных і славянмусульман прысвечаны Дзеве Марыі, а па народным календары барацьбе са змеямі. Разнастайнасць адлюстравана і ў назвах: Благовестп — у сербаў, чарнагорцаў; Благовец у македонцаў; Blagovest, Blagovijest, Svetica, Sadovnica, Marcenica y харватаў; Marijino oznamjenje — y славенцаў; Благовец, Благовёшенне, Благошенё — у балгар. (КЗ, 1977. С. 254, 283). Румыны параўноўваюць свята Blagovestenie (Bunavestire) з Пасхай і лічаць, што пачынаюць «развязвацца птушыныя языкі» (с. 302).
Слушнай падаецйа думка У.Уласава (1993. С. 111) аб магчымым свяце змяі (25 сак. па с. ст.) у славян, што выходзіць з палеаліту. Звычаі беларусаў на Звеставанне даюць нямала забаронаў адносна капання зямлі і ўспамінанняў пра змеяў (Васілевіч, 1998. С.412).Прычыны абагаўлення вужоў і гадзюк даследаваў А. Ненадавец (1996). Рускі даследчык В. Уласаў выказвае меркаванне, што з палеаліту бярэ пачатак свята Лады (першых родаў пасля купальскіх ініцыяцый), свята нябеснага агню, з мезаліту — свята Маці — сырой зямлі (яе «род»), Заўважаюцца таксама ў традыцыях 25 сакавіка народаў Еўропы даўнія сляды памінання продкаў (с. 114, 127).
8/26. Блаіуста. Наступны дзень за Благавешчаннем. На Кобрыншчыне гавораць: «На Благуста сій капусту» (Талстая, 1986).
*3асеўкі. Звычайна пачыналі на Храшчатым тыдні або пасля Благавешчання. Селянін адзяваўся ў чыстае, браў з сабой грамнічную свечку, «храсты», асвечаную галінку вярбы, яйкі... Абходзіў тры разы каня з сахою, даваў ахвяру зямлі, духу нівы (костачкі ад рытуальнай ежы, яйкі, «храсты»), ставіў галінку вярбы, свечку і араў. Сеялі ў суботу абр нядзелю «ў поўню», каб былі каласы поўнымі (Кобрынскі п.; Крачкоўскі, 1897).
У Румыніі звычай «парніря плугулугі» (pornirea plugulugi) — падрыхтоўка плуга да працы — праводзіўся на другі ці трэці дзень пасля Саракоў (КЗ, 1977. С. 301).
У Гомельскім павеце раілі: «Пшаніцу лепш сеяць у тры тэрміны: раннюю да Юр’я, сярэднюю калі ў жыта высыплецца 22
колас, і познюю адначасова з грэчкай. Грэчку ж лепш сеяць за два тыдні да Купалы» (Раманаў, 1912).
У гонар таго, што асноўныя работы пачыналіся ў селяніна не ў хаце, а на двары і менш прыходзілася карыстацца асвятленнем, выконвалі абрад «жаніцьба коміна» («Ек засеўкі — будуць топіць, варыць, а до коміна вяжуць хмель да сухімі зернятамі посыпаюць» (Тураўскі сл., 1982).
9/27. Матрона. Пакутніца Матрона Салунская (III—IV) вядома па прымаўцы ў раёнах Заходняй Беларусі: «На Матрону шчупак хвастом лёд прабівае» (Паўлюкоўскі, 1934).
*Вербніца (Вербіца, Вербіч, Вярба, Вербная нядзеля) нядзеля перад Вялікаднем. Пачатак Вербнага тыдня. У царкве ў суботу асвячалі галінкі маладой вярбы, адзін аднаго сцябалі імі, прыгаворваючы: «Вярба б’е, не я б’ю, за тыдзень Вялікдзень. Будзь здаровы, як вада, будзь багаты, як зямля!» У Веліжскім павеце гаварылі: «Вярба хрёс! Сякі да слёз, ні я сяку вярба б’ець; трэці раз на здароўя!» (Шлюбскі, 1927). Ва ўсходнеславянскіх народаў прыгаворы былі падобныя, з нязначным вар’іраваннем. У некаторых мясцінах пасля асвячэння галінак з’ядалі адну ці дзевяць пупышак вярбы (ягадныя зярняты ядлоўцу), «каб не балелі зубы і не было ліхаманкі» (Булгакоўскі, 1890). Галінкітыя захоўвалі. Пашаптаўшы замову, вярбою гналі першы раз кароў на пашу. «Верба свята rfoea лята, верба пасвіці ў поле гнала». На Тураўшчыне казалі: «Вербіч не пройшоў, то кожуха не кедай. Прыдзе Вербіч — кожуха торбіч» (Тураўскі сл., 1982). У Крупскім раёне гавораць: «Свята Вербніца сошкі правіць» (Грынблат, 1967).
Адзначанне хрысціянскай Вербнай нядзелі мае з народнымі традыцыямі большыя сувязі, чым іншыя святы. Як народная, так і царкоўная традыцыі маюць адзін асноўны сімвал вярбу.
Згодна з біблейскай гісторыяй, пасля таго як Ісус Хрыстос уваскрэс з мёртвых у суботу Лазара, Выратавальнік у наступны дзень як Месія (абяцаны Старым Запаветам) уязджае на осліку ў Іерусалім. Напярэдадні іудзейскай Пасхі ў горадзе было шмат людзей, з усёй Палесціны, якія жадалі ўбачыць Памазаніка Божага, які здзіўляў сваёй мудрасцю, прароцтвамі і цудамі.
Па даўняй традыцыі радасны і ўсхваляваны народ усцілаў дарогу Ісусу маладымі пальмавымі галінкамі.
«Пераходнае» хрысціянскае свята Уваход Гасподні ў Іерусалім (за тыдзень да Вялікадня) лічыцца вялікім «двунадзесятым» святам (з ліку дванаццаці). На нашых землях, дзе не раслі пальмы, з’явіўся (ці існаваў?) падобны звычай, які звязаны з галінкамі вярбы, якая адна з першых распускаецца пасля зімовага сну. Вядомы выпадкі асвячэння ў царкве і галінак лазы ці ядлоўцу. Лічылася, што ў гэты дзень з лазы выганяецца «нячыстя дух».
У Францыі маецца некалькі назваў Пальмавага тыдня (Dimanche des Rameaux): Квітнеючая Пасха, Пасха з самшытам, Нядзеля асанны, на якіх асвячаюцца галінкі самшыту, пальмы, размарыну, лаўру. Афіцыйная назва ў Італіі — «Пальмавая нядзеля», а ў народзе часцей наіываюць «Днём аліў», там таксама існуе звычай злёгку біць адзін аднаго рытуальнымі асвечанымі галінкамі.
23
Польскія даследчыкі знаходзяць у Вербнай нядзелі (Kwietnia, Biala, Palmowa niedzela), якая цесна звязана з царкоўным рытуалам, элементы язычніцкай магіі (урадлівасці, абэрягу і інш.), бытавыя сцэнкі (КЗ, 1977. С. 208). Гэтая пара ў палякаў прадстаўлена багацей, чым ва ўсходніх славян. «W Niedzielg, Kwietn^ dzien jasny — jest to dla lata znak krasny» (У Нядзелю красавіцкую ясна to знак для лета красны) (Ярмолаў, 1901. С. 109).
У Балгарыі Лазараўскія гульні дзяўчат завяршаліся ў Вербную нядзелю абрадам кумлення, які ў нас бывае пазней.
★Каталіцкая Пасха, Вялікдзень у католікаў. Бывае раней праваслаўнай. На Шуміліншчыне гавораць: на каталіцкую Пасху і ў суботу перад ёю нельга садзіць бульбу, бо завядуцца чэрві.
Як справядліва заўважыў фалькларыст А.Ліс (1998), «адметная з'ява ў валачобных песнях — момант пераадолення канфесійнага падзелу беларускага этнасу: у сюжэце «працоўны каляндар» у залежнасці ад асяроддзя бытавання аднолькава функцыяніруюць вобразы апосталаўсвятаў праваслаўнага і каталіцкага сінкліту» (с. 54). Пагаджаючыся з гэтым, мы часцей робім апісанні праваслаўных і каталіцкіх святаў у агульных артыкулах.
КНІГІ ОНЛАЙН
