Залатая яблынька Казкі, легенды, паданні

Залатая яблынька

Казкі, легенды, паданні
Выдавец: ІП Сіўчыкаў Ул. М.
Памер: 288с.
Мінск 2013
56.53 МБ

 

Аўтаматычна згенераваная тэкставая версія, можа быць з памылкамі і не поўная.
— Вось, — кажа, — глядзі, якая калодзішча’ Золата, а не лес.
А купец выхапіў з кішэні пасак ды прывязаў пана да хвоі. Потым дастаў зпад крыса папліску, паказаў пану і пытаецца:
— Што гэта, пане: бяроза ці лаза? Я ж прадаў табе вала, а не казла!
Сацыяльнабытавыя і авантурнанавелістычныя казкі	207
I пачаў пярэсціць пана...
Біў, біў, колькі ўлезла, ды так і пакінуў прывязаным да хвоі. Увесь дзень прастаяў пан каля дрэва, пакуль не знайшлі яго там дваровыя людзі.
Можа, з год пасля таго пракачаўся пан, а ўсё няма ачунку.
Зноў раяць яму дактары ехаць на воды. Прадаў пан лес, збожжа, жывёлу. Набраў шмат грошай і сабраўся ехаць за граніцу, на воды. А Рымша ўсё цікуе за панам. Даведаўся ён, па якой дарозе будзе ехаць пан, і зрабіў на яго пастку: паставіў у лесе за ганок трое адзін ад аднаго двух конных хлапцоў з папліскамі.
Пад’ехаў пан да першага хлапца, а той здалёк патрос папліскаю і крычыць:
— Што гэта, пане: бяроза ці лаза?
— Хапай, хапай яго! — крычыць пан на фурмана. — Гэта ж Рымша!
Фурман шась нажом па пастронках, сеў на прыпражнога каня і пагнаўся за хлапцом.
Як толькі ён знік з вачэй, да панскага воза пад’ехаў другі такі ж хлапец. Замахнуўся папліскаю і кажа:
— Што гэта, пане: бяроза ці лаза?
— Хапай, хапай яго, галгана! — закрычаў пан на лёкая. — Гэта ж Рымша!
Ускочыў лёкай на другога каня і памчаўся за хлапцом. Застаўся пан адзін у карэце. Тут ні адсюль ні адтуль перад ім апынуўся сам Рым
208	Залатая яблынька
ша. Дастаў ён зпад крыса папліску, патрос ёю і пытаецца:
— Што гэта, пане: бяроза ці лаза? Я ж прадаў табе вала, а не казла!
Збіў Рымша пана на горкі яблык, забраў грошы і пайшоў у лес, у сваю зямлянку.
Шмат дабра потым рабіў Рымша бедным людзям: і грашыма памагаў, і ад ліхіх паноў бараніў.
Яшчэ і да гэтага часу ў цёмным лесе на Мазыршчыне паміж Заполлем і Навасёлкамі стаіць гара. Завуць яе Рымшаваю гарою. Кажуць, там і жыў той горды і смелы дзяцюк Рымша.
ЛЮДЗЕЙ СЛУХАЙ, А СВОЙ РОЗУМ МАЙ
Быў адзін дурнаваты чалавек. Захацелася яму пайсці на кірмаш. Злавіў ён белага пеўня, засунуў за пазуху ды пайшоў. “Прадам, — думае, — пеўня, куплю махоркі”.
Яшчэ не дайшоў да кірмашу, а тут ужо яго і купцы сустракаюць:
— Што прадаеш, дзядзька?
— Пеўня, — кажа чалавек.
Дастаў ён зза пазухі белага пеўня. Купцы паглядзелі, галовамі паківалі:
— Які ж гэта певень? Гэта ж заяц!
“Жартуюць, — думае дзядзька, — ліха ім!”
Забраў пеўня ды ідзе далей.
Сацыяльнабытавыя і авантурнанавелістычныя казкі 209
Прайшоў крыху — другія купцы падбягаюць:
— Што прадаеш?
— Пеўня.
Паглядзелі:
— Які ж гэта певень? Гэта ж заяц!
Прыгледзеўся лепш чалавек і сам да свайго пеўня: “А можа, і заяц? — думае. — He вер вачам! Відаць, праўда, калі ўсе як у бубен б’юць”.
Прыйшоў ён на самы кірмаш. Людзей там так густа, што і яблыку няма дзе ўпасці. Каля аднае крамы стукаюць у патэльні, каля другой звоняць косамі, — пакупнікоў заклікаюць.
Такі шум, гоман на кірмашы, што чалавек ледзь не аглух.
Ачухаўся ён трохі і сам пачаў крычаць:
— Купіце зайца! Купіце зайца!
Падыходзіць да яго баба, дзівіцца:
— Які ж гэта заяц? Гэта ж певень!
Ды чалавек стаіць на сваім:
— Заяц, кажу табе, а не певень!
Сабралася куча народу. Жартуюць з бабы:
— Дзядзька праўду кажа! Ці ж ты не бачыш, што гэта заяц!
Тут ужо чалавек зусім паверыў, што прынёс ён на кірмаш зайца, а не пеўня. I калі хто з купцоў гаварыў цяпер, што гэта певень, а не заяц, дык ён ледзь не з кулакамі на яго кідаўся.
Хадзіў, хадзіў чалавек па кірмашы з пеўнем, і ўсё яму здавалася, што гэта заяц.
210
Залатая яблынька
Надакучыла пеўню цягацца з чалавекам, — пара б ужо і на седала збірацца! Залопаў ён крыламі ды як закрычыць на ўвесь кірмаш:
— Кукарэку!
Пачуўшы гэта, чалавек зусім збіўся з панталыку: заяц, а пеўнем спявае!
Выкінуў ён пеўня зза пазухі, плюнуў ды пайшоў дахаты.
Праўду кажуць старыя людзі: не той дурань, каго завуць дурнем, а той дурань, хто чужым розумам жыве.
Людзей слухай, а свой розум май.
СТАРЫ БАЦЬКА
Даўней было так: як састарэе бацька, то сын завязе яго ў глухую пушчу ды і пакіне там...
Вось аднаго разу павёз сын бацьку ў пушчу. Шкада яму бацькі — моцна любіў ён яго, але што зробіш? He павязеш — людзі смяяцца будуць: старых, скажуць, звычаяў не трымаецца. Яшчэ з сяла выганяць...
Едзе ён так маркотны, аж бацька і кажа яму:
— Няўжо ты, сынку, мяне, старога ды нядужага, аднаго ў пушчы пакінеш?
Падумаў сын, змахнуў слязу і кажа:
— He, бацька, не пакіну. Але для людзей хоць трэба зрабіць гэта. Уночы я прыеду па цябе, забяру і буду трымаць да смерці ў цёмнай каморцы, каб ніхто не бачыў.
Сацыяльнабытавыя 7 авантурнанавелістычныя казкі 211
Так сын і зрабіў.
Як прыйшла ноч, прывёз ён бацьку з пушчы ды схаваў у цёмнай каморцы.
Здарылася няшчасце: град усё жыта выбіў, і няма чым нават новага пасеяць.
Прыйшоў сын да бацькі ў цёмную каморку, бядуе:
— Што рабіць? He пасеем жыта — і налета без хлеба будзем.
Бацька кажа:
— He, сынку, пакуль я жыў, без хлеба мы не будзем. Слухай мяне. Як ты быў яшчэ малы, тады я гумно ставіў. А ў тым годзе быў вельмі ж добры ўраджай. Дык я немалочаным жытам гумно накрыў. Здзяры страху, абмалаці і мецьмеш насенне.
Сын так і зрабіў. Садраў страху з гумна, абмалаціў і пасеяў увосень жыта.
Суседзі дзівяцца: адкуль ён насенне ўзяў?
А сын маўчыць, бо нельга ж прызнацца, што гэта стары бацька яму памог.
Прыйшла зіма. Няма чаго есці. Зноў ідзе сын да бацькі ў цёмную каморку.
— Так і так, — кажа, — давядзецца з голаду паміраць...
— He, — кажа бацька, — з голаду не памром. Слухай, што я табе скажу. Вазьмі рыдлёўку ды пакапайся ў хаце пад лаваю. Там я некалі, як быў яшчэ малады і дужы, закапаў трохі грошай на чорны дзень. Жыццё, сынку, пражыць — не
212
Залатая яблынька
поле перайсці: усё можа здарыцца. Так я думаў, так і рабіў.
Зарадаваўся сын, выкапаў бацькавы грошы і купіў збожжа. Сам з сям’ёю хлеб есць ды яшчэ і суседзям пазычае. Вось яны і пытаюцца ў яго:
— Скажы ты нам, браце, адкуль ты хлеб бярэш?
Прызнаўся сын.
— Бацька, — кажа, — мяне корміць.
— Як жа так? — дзівяцца суседзі. — Ты ж завёз свайго бацьку ў лес, як і ўсе добрыя сыны!
— He, — кажа ён, — я не рабіў так, як вы робіце, а пакінуў бацьку пры сабе дажываць веку. Затое, як прыйшла бяда,— бацька мне і памог. Старыя людзі большы розум маюць, чым маладыя.
Перасталі з таго часу сыны бацькоў у пушчу вазіць, а пачалі пад старасць шанаваць іх і даглядаць.
СацыяльнабытаЗыя і авантурнанавелістычныя казкі	213
НЕСЦЕРКА
Жыў сабе таксяк Несцерка, меў дзетак шэсцерка. Рабіць ленаваўся, красці баяўся, прасіць не смеў — ледзь не сапсеў. He было яму з чаго пражыць, дык ён надумаўся пайсці да Бога.
Ідзе ён сабе, ідзе ажно бачыць на ростанях — едзе святы Юр’я — залатое сядло.
— Здароў, святы Юр’я!
— Здароў! Ты хто будзеш?
— Я, — кажа, — Несцерка, маю дзетак шэсцерка, рабіць лянуюся, красці баюся, прасіць не смею дый не ўмею.
— Куды ж ты ідзеш?
— Да Бога!
— А чаго?
— А вось чаго: няма з чаго мне пражыць, дык іду спытацца, чым мне займацца: ці чытаць, ці пісаць, ці з гаршчкоў хапаць? А ты куды, святы Юр’я?
— Да Бога і я, толькі па сваіх патрэбах!
— Ну дык успомні там, святы Юр’я, пра мяне, спытайся ў Бога, чым мне займацца!
— Добра, спытаюся!
— А як забудзеш?
— He турбуйся, спытаюся!
— He, напэўна ж, забудзеш! Пакінь мне ў заклад сваё залатое стрэмя, што не забудзеш!
— Ды як жа без яго паеду?!
214
Залатая яблынька
Несцерка выламаў лазіну, змайстраваў стрэмя і прывязаў да сядла, а залатое стрэмя сабе ў заклад пакінуў.
Паехаў святы Юр’я да Бога, а Несцерка чакаць застаўся, покуль той вернецца.
Распытаўся святы Юр’я ў Бога пра свае патрэбы і намерыўся садзіцца на каня. А Бог убачыў лазовае стрэмя і пытаецца:
— Дзе ж тваё залатое стрэмя?
— А Госпадзі, адабраў Несцерка, што мае дзетак шэсцерка, рабіць лянуецца, красці баіцца, прасіць не смее. 3 чаго яму пражыць?
— А хай круціць ды матае, а з таго спажытак мае!
Паехаў святы Юр’я, а Несцерка яго ўжо прычэквае.
— Ну што, святы Юр’я, табе Бог сказаў?
— Сказаў: “Хай круціць ды матае, а з таго спажытак мае!” Бачыш, не забыўся я на цябе. А цяперака вяртай залатое стрэмя, што браў у мяне ў заклад!
— А калі гэта я ў цябе яго браў?! Я сам навязаў табе да сядла лазовае стрэмя. To давай яго мне назад!
Добра такі набраўся святы Юр’я клопату з Несцеркам, але, колькі ні спрачаўся, мусіў заплаціць за лазовае стрэмя.
Пабег радасны Несцерка дахаты.
— Нездарма Бог сказаў, што як схлушу, дык і хлеб з таго мець буду!
Сацыяльнабытавыя і авантурнанавелістычныя казкі	215
Праеў Несцерка з сям’ёю тое, што сплаціў яму святы Юр’я за лазовае стрэмя, а тады ўзяў ды павесіў залатое стрэмя на браму.
Ажно едзе багаты пан. Убачыў стрэмя і кажа свайму фурману:
— Зайдзі, спытай, ці ёсць у рымара сёдлы на продаж.
Зайшоў фурман у хату і пытаецца:
— Ты сёдлы робіш?
— Так, я знакаміты рымар, — кажа Несцерка. — Раблю хамуты, вуздзечкі, сёдлы дарагія — залатыя і срэбныя. Дый толькі на заказ.
Пайшоў фурман і пераказаў пану.
Пан замовіў Несцерку сядло ажно за сто рублёў дый грошы наперад заплаціў.
Сядзіць сабе Несцерка на печы дый паціху панскія грошы праядае.
Прыязджае той пан па сядло, а Несцерка ляжыць босы на печы і ў вус не дзьме.
— Дзе маё сядло?!
— Якое такое сядло, паночак?
— Ды тое, за якое я сплаціў табе сто рублёў!
А Несцерка толькі ксціцца:
— Авоечкі мне! Якія грошы?! Якое сядло — я нават лапцей сплесці не ўмею!
Пан той крычаў, лямантаваў, а тады кажа:
— Пойдзем на суд!
А Несцерка ўпіраецца:
— Што ж я, босы пайду?
216
Залатая яблынька
— А каб на цябе трасца! Фурман, дай яму мае боты!
— А што я, голы пайду?
— А каб цябе д’яблы пабралі! Фурман, дай яму маё футра!
Адзеўся Несцерка, абуўся, паглядзеў, як пан сеў у фурманку, дый кажа:
— А што я, пабягу следам як сабака?
— А каб цябе чэрці смажылі! Фурман, дай яму прысцяжнога каня!
Сеў Несцерка на каня і паехалі яны на суд.
— Ну што ты, Несцерка, — пытаюцца суддзі, — сядло не зрабіў і грошы пану не аддаеш?
— Ды анічога я яму не вінен! Чапляецца да мяне, не ведаю, чаго. Мабыць, хоча сарваць з мяне якую капейчыну! He здзіўлюся, калі скажа, што на мне ягоныя боты!