Залатая яблынька Казкі, легенды, паданні

Залатая яблынька

Казкі, легенды, паданні
Выдавец: ІП Сіўчыкаў Ул. М.
Памер: 288с.
Мінск 2013
56.53 МБ

 

Аўтаматычна згенераваная тэкставая версія, можа быць з памылкамі і не поўная.
— Ты, стары чорт, пазней прыйдзеш, малога апранеш.
Памыла яна хуценька дзіця і жартаўліва спыталася:
— Ты тут, лысы чорт?
— Тут, тут!.. — пачулася з прылазніка.
— Вазьмі хутчэй малога!
— А, давай, давай...
Аддала маладзіца, нават не зірнуўшы за дзверы, сыночка, а сама на палок залезла.
Раптам чуе — пытаецца мужык:
— Ці памыла ты малога?
— Я табе яго аддала!
— Што ты мелеш? Я толькі прыйшоў!
Выскачыла маладзіца з лазні, нарабіла крэчу: прапаў сыночак! Доўга яго шукалі — так і не знайшлі. Аддала языкатая дурніца дзіця старому чорту Лазніку.
ХУТ
У каго пасяліўся Хут, таму ён шчыра спрыяе: прыносіць з чужых палеткаў снапы, адорвае золатамсрэбрам. У поўнач Хута лёгка прыкме
Паданні
263
ціць на небе. Калі ён ляціць і зіхаціць, значыць, знайшоў нейкі скарб; а калі чуваць лопанне крылаў, тады нясе збожжа. Хута трэба шанаваць і карміць смачнай яечняй. Дбайная гаспадыня, падсмажыўшы яечню, несла патэльню на гарышча і гукала:
— Хут, Хут, хадзі снедаць!
Потым яна спяшалася ў хату, а Хут ласаваўся яечняй. Назаўтра ён шчодра аддзячваў сваім гаспадарам.
Хут можа лёгка перакінуцца ў корч або старое кола.
Кажуць, быў такі выпадак. Адзін парабак з’еў яечню, якую гаспадыня паставіла каля коміна. Хут страшэнна раззлаваўся: маўляў, паклікала снедаць, а патэльня — пустая. Познім вечарам ён падпаліў хату. Збівалі суседзі пажар, збівалі — не далі рады. Засталіся ад сядзібы толькі галавешкі ды крывое кола пад плотам. Ніхто не здагадаўся, што гэта перакінуўся Хут.
— Навошта яно будзе тут валяцца! — сказаў сусед і шпурнуў кола на свой падворак.
Назаўтра паплыло да яго багацце, ажно дзівіліся людзі.
СВЯТЫ КАЛОДЗЕЖ
У вёсцы Маргавіцы, што каля Бягомля, жыла маладая ўдавіца. 3 суседзямі яна не зналася, затое ахвотна прывячала маладых дзецюкоў.
264
Залатая яблынька
Захацелася гэтай распусніцы стаць найпершай прыгажуняй у ваколіцы, а дзеля гэтага, кажуць знахары, трэба ноччу павадзіць з чарцямі карагод і на світанні вярнуцца дахаты.
Апоўначы ўдавіца расчыніла насцеж дзверы і толькі ступіла на парог — падхапіў яе шалёны віхор. Цэлую ноч яна гойсала з нячыстай сілай, а калі праспявалі трэція пеўні, схамянулася: трэба хутчэй дадому, покуль не развіднела!
Аж раптам адзін нячысцік убачыў, што ў карагодзе скача кабета. Удавіца кінулася наўцёкі, але чэрці яе схапілі і завалаклі ў дрыгву.
Па сёняшні дзень яна пакутуе ў няволі, замольвае грахі, заліваючыся слязьмі. На балоце прабілася крыніца, бо слёзы грэшніцы, якая шчыра пакаялася, — святая вадзіца. Людзі выкапалі там калодзеж і назвалі яго Святым калодзежам.
БЯЗДОННАЕ БАГАЦЦЕ
Жыў у Тураве слаўны князь Яраслаў. Аднойчы ён паехаў на звярыныя ловы. Шмат здабыў дзічыны, хацеў ужо трубіць збор і раптам убачыў вялізнага тура.
Сцебануўшы каня, Яраслаў пагнаўся за лясным асілкам, а звер крутнуўся і рынуўся яму насустрач. Конь, працяты вострымі рагамі, зваліўся на зямлю, падмяўшы пад сябе вершніка. Яшчэ імгненне — і князь развітаўся б з жыццём.
Паданні
265
Выратаваў яго загоншчык Ранцэвіч. Ён шпурнуў на вочы раз’юшанаму туру світку, а затым ударыў звера пад сэрца рагацінай. Яраслаў падняўся зпад каня і загадаў Ранцэвічу прыйсці па ўзнагароду. Калі загоншчык з’явіўся ў абоз, князь паказаў на куфар золата:
— Тут бяздоннае багацце. Вазьмі яго сабе, бо жыццё даражэй.
А загоншчык разгарнуў кійком золата, пастукаў па куфравым дне і адказаў:
— He, гэта не бяздоннае багацце. Дый золата больш патрэбнае князю, чым звычайнаму селяніну.
Задумаўся Яраслаў.
— Каб дагадзіць табе, на свеце не хопіць золата.
— Хадзем, я пакажу бяздоннае багацце! — засмяяўся загоншчык.
Выйшлі яны ў чыстае поле. Дастаў загоншчык з похваў меч і загнаў па ручку ў зямлю.
— Вось той скарб, што не мае дна. Золата могуць украсці, а гэты скарб — аніхто не ўкрадзе.
Спадабалася князю Яраславу мудрасць простага загоншчыка.
— Праўду кажаш, — пагадзіўся ён. — Дык няхай гэтая зямля належыць твайму роду да дзясятага калена!
Вярнуліся яны ў шацёр. Князь Яраслаў напісаў загоншчыку дарчую грамату на ўсю зямлю вакол Вялеміч. I па сённяшні дзень у Мазыр
266
Залатая яблынька
скім павеце жывуць Ранцэвічы. 3 пакалення ў пакаленне яны перахоўваюць гэтую грамату і расказваюць пра свайго мудрага прашчура.
ЧОРНАЯ ДАМА
Князёўна Барбара Радзівіл рана выйшла замуж, але хутка аўдавела, бо яе муж загінуў на вайне. Ён быў пляменнікам вялікага князя літоўскага і польскага караля, у якога не было дзяцей. Сустрэўшы маладую ўдавіцу, Зыгмунд усім сэрцам закахаўся, і Барбара таксама адказала яму ўзаемнасцю.
Месячнай ноччу княжыч пералез цераз агароджу, каб трапіць у пакоі каханай. Гэта заўважылі слугі і паднялі вэрхал, што ў палац пранік злодзей. Зыгмунд не пажадаў уцякаць, як хлапчук. Ён прысягнуў братам Радзівілам, што возьме з Барбарай шлюб. Назаўтра маладых патаемна абвянчалі ў віленскім касцёле.
У хуткім часе Зыгмунд стаў вялікім князем літоўскім і польскім каралём. Польскія магнаты не жадалі, каб Барбара стала каралевай, ім хацелася бачыць на троне прынцэсу з каралеўскай сям’і. Аднак Зыгмунд настаяў на сваім, і Барбара надзела залатую карону.
А на наступны год маладая каралева памерла. Людзі казалі, што яе атруцілі падасланыя наймітызабойцы. Раптоўная смерць любімай жонкі моцна засмуціла караля. Ён закінуў
Паданні
267
дзяржаўныя справы і не думаў жаніцца ў другі раз. Занепакоеная світа папрасіла славутага чарнакніжніка, каб ён выклікаў дух памерлай Барбары. Можа, яна параіць Зыгмунду стварыць новую сям’ю?
Аднаго дня ў Нясвіжскі палац, дзе акурат гасцяваў кароль, завітала нейкая дама, апранутая ў чорную сукенку, з вуаллю на твары. Убачыўшы незнаёмку, Зыгмунд падхапіўся ёй насустрач.
— Гэта Басенька! — закрычаў ён. — Гэта мая Басенька!
Аднак праз імгненне грымнуў пярун, а дама ў чорнай сукенцы немаведама куды знікла. 3 таго дня Барбарын дух у выглядзе Чорнай дамы назаўсёды застаўся ў Нясвіжскім палацы. Чорная дама з’яўляецца апоўначы, калі свеціць ясная поўня. Яна спрыяе закаханым і апякуецца над бяздзетнымі жанчынамі.
ПАНЕ КАХАНКУ
У Нясвіжы доўга ўладарыў славуты князь Радзівіл. Гэта быў над панамі пан, але да кожнага, нават да мужыкоў, ён звяртаўся пачціва: “Пане каханку”. Таму яго празвалі Пане Каханку.
Аднойчы князь загадаў паклікаць у Нясвіж усіх краўцоў. У прызначаны дзень яны сабраліся каля палаца. Дзень чакаюць, другі чака
268
Залатая яблынька
юць — няма ўладара. А на трэці дзень Пане Каханку падкаціў у залатой карэце, запрэжанай мядзведзямі.
— Так і так, яснавяльможны пане, — дакладваюць слугі, — тры дні вас чакаюць краўцы.
— О, вельмі добра, пане каханку! — узрадаваўся князь. — Я даўно хацеў ім штосьці вельмі важнае сказаць...
Стаяць краўцы, зняўшы шапкі, чакаюць панскай ласкі.
— Значыць, вы краўцы? — перапытаў Пане Каханку.
— Краўцы, дабрадзею!
— Дык вось што, пане каханку... Калі будзеце шыць адзенне, не забывайце на канцы ніткі завязаць вузел. Тады людзі памянуць вас добрым словам!
Сказаўшы гэта, князь пайшоў баляваць, a бедныя краўцы, як мыла з’еўшы, моўчкі пацягнуліся дахаты.
Дачулася пра нясвіжскага дзівака царыца Кацярына і прыслала дэпешу, маўляў, зімою прыеду ў госці. Пане Каханку не стаў чакаць, калі выпадзе снег. Ён загадаў пасыпаць дарогу цукрам і адправіў у Пецярбург сані, запрэжаныя шасцерыком мядзведзяў. Кацярына пабаялася ехаць на касалапых. Тады Пане Каханку сам прымчаўся ў сталіцу — вярхом на ласі! Закаханая царыца падарыла яму табакерку з
270
Залатая яблынька
дзівосным дыяментам, які зіхацеў самаю цёмнай ноччу.
Пра гэты падарунак дачуўся польскі кароль і запрасіў нясвіжскага князя на банкет. Пане Каханку запрог мядзведзяў і за паўдня апынуўся ў Кракаве.
Убачыўшы Кацярынін падарунак, кароль сказаў:
— Што хочаш прасі, толькі аддай табакерку!
— Я шмат не хачу, — адказаў Пане Каханку, — адпішы мне зямлю, што я за паўдня аб’еду.
— Няхай будзе патвойму! — не раздумваючы, пагадзіўся кароль.
Аддаў Пане Каханку яму табакерку і памчаўся на мядзведзях праз лясы і балоты. За паўдня паўкаралеўства аб’ехаў — усімі каралеўскімі маёнткамі завалодаў.
Ян Баршчэўскі
ВУЖЫНАЯ КАРОНА
— У маіх паноў быў лоўчы, зваўся Сямён; дом яго стаяў недалека ад маёнтка, паншчыны ён не служыў, а ўвесь яго абавязак быў — вартаваць лес, хадзіць на паляванне з панам ды прыносіць дзічыну, калі, чакаючы гасцей або перад якім святам, накажуць з маёнтка.
Аднаго дня прыходзіць да яго аканом і крычыць, стукаючы ў акно:
Паданні
271
— Сямён, пан казаў, каб ты што там ні было прынёс да нядзелі пару глушцоў, дзве пары цецерукоў і колькі курапатак, дык не лянуйся, бяры стрэльбу, майго выжла і ідзі на ловы.
Заспяшаўся Сямён, бо была ўжо серада. Бярэ стрэльбу, зайшоў у маёнтак і з выжлам ідзе блукаць па лесе. У нешчаслівы час выйшаў на паляванне; хадзіў дзень навылёт, а бачыў толькі дзятлаў, што дзяўблі сабе на сухіх хваінах. Начаваў у лесе, замёрз, бо была ўжо восень. На другі дзень ад узыходу сонца туляўся па пушчы. Але дарма: нават здалёку не бачыў тых птушак, якіх шукаў, толькі вецер шумеў у дрэвах. Згаладалы сабака ўцёк да свайго гаспадара, і Сямён, змардаваны, хмурны, вяртаўся дадому, не ведаючы, што рабіць.
Сеў ён на калоду і думае сам сабе: “Кепска будзе; пан не дасць веры, што я шчыраваў на ўсю поўніцу; пэўна, западозрыць мяне ў гультайстве; пакланіўся б і нячысціку, абы толькі паспрыяў мне сёння”.
Ледзь гэтак падумаў — выбег аднекуль велізарны чорны сабака, сеў перад лоўчым і страшнымі вачыма ўтаропіўся на чалавека. Сямён кліча яго да сябе, але сабака не рушыць з месца, а толькі глядзіць як шалёны; ахінуў лоўчага неспакой, і дрыжыкі пабеглі па целе. I тут бачыць: выходзіць з гушчару пажылы чалавек, валасы зблытаныя ў каўтун, бровы густыя, змарнелы, як быццам ад сонца і ветру, твар.
272
Залатая яблынька
вопратка да пят. Сядае на пень ля паляўнічага і гаворыць такія словы:
— Бачу, што торба твая пустая і твар хмурны; пэўна, паляванне няўдалае.
— Хадзіў два дні па лесе, змарыўся сам, і сабака, згаладаўшыся, уцёк ад мяне; не ўдалося аніводнага разу стрэліць. Дзе ж падзелася птаства? Загадалі мне да нядзелі прынесці дзічыны, ды адкуль яе ўзяць? Бяда будзе!
— He журыся, — кажа незнаёмы, — паслухай мае рады. Я дапамагу табе. Заўтра 14 верасня, дык увечары ідзі на Ласіную гару, на цэлую ноч будзе табе дарогі, бо сам ведаеш, што гэтая гара адсюль няблізка; стаіць яна сярод цёмных лясоў; падыдзеш да яе акурат на світанні і ўбачыш, што схілы яе пакрытыя вужамі; не палохайся, яны чапаць цябе не будуць; між іх сустрэнеш Вужынага Караля. Пасцялі перад ім белую хустку, укленч і пакланіся; ён кіне табе на хустку сваю Залатую Карону і з грамадою сваіх вужоў пойдзе ў зімовыя сховы. Слухай яшчэ, дам табе перасцярогу: ідучы ўначы на Ласіную гару, не палохайся нічога і нічому не дзівіся, іначай дарэмны будзе твой клопат.