Жывая кніга прыроды
Ірына Марачкіна
Памер: 199с.
Мінск 1997
Чалавек развязаў торбу і аслупянеў ад страху. Гады ж тым часам вылезлі з торбы і распаўзліся ізноў па зямлі. Тады Бог пакараў чалавека за яго празмерную цікаўнасць і загадаў збіраць паўцякаўшых гадаў. Дзеля гэтага ён ператварыў таго чалавека ў бусла. Ходзіць гэты чалавек з накінутай паміж плеч торбай па лугах, палёх, балотах ды збірае гадаў, але да гэтай пары ніяк сабраць не можа, нягледзячы на тое, што Бог для дапамогі паслаў яму жонку і дзяцей. 3 прычыны сваёй крэўнасці з чалавекам бусел не адыходзіць далёка ад людскіх сяліб, мала баіцца людзей і прыносіць ім шчасце.
3 беларускай міфалогіі
ПАКАРАННЕ БУСЛА
Калі Бог зрабіў жабаў, яшчарыцаў і вужоў, то злажыў іх у мяшок і даў яго трымаць бацяну, сказаўшы, каб ён туды не глядзеў.
Бацяна ўзяла цікавасць, і ён расхінуў мяшок, каб паглядзець, што там ёсць. Як гэта ён расхінуў мяшок, так усе яшчарыцы, жабы і павыскаквалі. Прыйшоў гасподзь да як увідзеў, што бацян павыпушчаў усіх з меху, то ўзяў дубца і зачаў бацяна гасіць па заду, ад гэтага ў бацяна зад чорны, і казаў яму Бог:
— Усю жысць хадзіць табе па балоту і збіраць тых жаб, што павыпушчаў.
3 беларускай міфалогіі
101
БУСЕЛ
Выйшаў бусел пагуляць.
З’еў рапухаў дваццаць пяць.
Дваццаць пяць ці дваццаць шэсць? Збіўся з ліку і пе есць.
На адной прыстаў назе I на пальцах лік вядзе.
Ды як злічыш? У яго Восем пальцаў усяго.
Веў ён лік і так і сяк, Потым вырашыў, басяк, Да рапух пайсці спытаць: — Дваццаць шэсць ці дваццаць пяць? Толькі штось рапухі ўсе Пахаваліся ў лазе.
Скуль ім знаць — чаго ізноў Бусел з клёкатам ішоў.
Максім Танк
НЯМА ЯГАД ПРЫГАЖЭЙШЫХ ЗА АЖЫНЫ!
Гулкі жнівень на прасеках і ў лагчынках ажыны высыпаў.
Няма ягад прыгажэіішых за ажыны! Чырвоначорныя, з таемпым бурштынавым бляскам. I смак у іх асаблівы — салодкагаркаваты. Ажыны — ягады, якія пастаяць за сябе ўмеюць. Галінкі іх шыпамі пакрыты. Колюцца! Каб іх збіраць, не толькі ўменне, а і цярпенне патрэбна. Так і хочацца не рукамі, а чаравікам галіну прыгнуць. Ды маці папярэджвае:
— Асцярожна, асцярожна вакол кустоў хадзіце, і на наступны год сюды заглянем. А не заглянем мы, дык некага іншага гэтая сонечная мясцінка парадуе.
Мікола Янчанка
АПОШНІ ПАДАРУНАК ЛЕТА — БРУСНІЦЫ
У ціхім жнівеньскім лесе збіраем мы апошні падарунак лета — брусніцы.
Брусніцы — у нашых мясцінах ягады рэдкія. Таму яшчэ загадзя, бываючы ў лесе, прыкмячаем мы бруснічпыя мясцінкі. Звычайна на сонечных ускрайках бароў, вакол высечак. Яркачырвоныя, з бялюткімі, не кранутымі сонцам бачкамі вісяць брусніцы паміж цвёрдых цёмназялёных лісцікаў. Гронкамі ля самай зямлі.
Пасля кожнага паходу маці варэнне варыць. А мы пенкамі ласуемся ды слоікі завязваем. Потым у сервант ставім. Так слоік за слоікам ха
ваецца ў нашым серванце
Яблыкі даспелі... У ярах глыбокіх Дацвітае лета Цветам журавін. Адспявалі жнеі На палях шырокіх. Заспяваюць скора У небе журавы.
Заўтра нам у школу... Развітацца трэба 3 тымі, з кім гулялі Летняю парой:
3 нашым шумным лесам, 3 нашым сінім небам, 3 нашаю блакітнай, Быстраю ракой.
лета.
КАНЕЦ ЛЕТА Мы ідзём на поле... Тонкім павучыннем I расой халоднай Крыецца прастор. Мы ідзём у пушчу... Быццам у кручыне, Галаву схіляе Старадаўні бор. Мы ідзём да рэчкі... 3 намі па дарозе — 3 поўначы сцюдзёны Подых вецярка. I пад ім на воды Ліст раняюць лозы, I шуміць маркотна Нашая рака.
Мікола Янчанка
Чуе, скора лёдам Будзе ўся адзета, На палях закружаць Белыя снягі...
Да спаткання ж, рэчка! Да другога лета, Дарагія пушчы, Нівы і лугі!
Заўтра нам у школу... За сталы, за парты Сядзем мы па класах, Будзем працаваць, Будзем весяліцца I вучыцца ўпарта, Будзем вечарамі Лета ўспамінаць.
Пятро Глебка
105
БЕЛЫЯ ВАЛОКНЫ
Белыя валокны Сцелюцца над долам. He спяваюць птушкі, Сціхнуў лесу шолах, Замірае лета, Заціхаюць далі.
Сірацее рэчка Халадзеюць хвалі.
У бязмежным небе Роўненькім шнурочкам Жураўлі на вырай Мкнуцца над лясочкам.
РАЗВІТАННЕ
Лецейка ты, лета!
Гучна песня спета.
Весела было!
Бралі поўнай чарай Шчодрасць тваю, дары — Сонца і святло.
Цешыла ты дзетак
Ды ласкава гэтак —
Матчынай рукой: Воляй маладою, Цёплаю вадою, Чыстаю ракой, Полем і лясамі, Спевам — галасамі Ясных дзён тваіх. Мыла іх расою,
Сонцавай касою Уцірала іх...
...Чарай асалоду Чэрпалі, як воду, Поўнаю, за край. Залатое лета!
Дык прымі ж за гэта Шчырае «бывай»!
Якуб Колас
ЖНІВЕНЬ
Шчодры жнівень замыкае лета: Завяршыў мурожныя стагі, Песнямі птушынымі сагрэты Водзіць развітальныя кругі. Там, дзе белы мох, I там, дзе верас, — Выпасы тугіх баравікоў.
Лес ніколі не зачыніць дзверы, Запрашае ў госці грыбнікоў. Час такі жаданы, незабыўны. Ружавеюць крохкія плады. Выйдзі і паслухай ноччу жніўнай, Як скрыпяць ад яблыкаў сады.
Туманы дымяцца на лагчынах, Беляць разасланыя ільны.
I паверыць нават немагчыма, Што ўжо крокі восені чутны. Ды напомніць жураўліны голас Пра адлёт, што кліча ўдалячынь. I да верасня, і да званка ў школе Лёгка дні на пальцах палічыць. Жнівень за аблокамі знікае.
I яму пара ўжо адпачыць. Ён спакойна лета замыкае, Верасню даверыўшы ключы.
Юрась Свірка
106
вожык
Мне тата вожыка прынес.
А дзе тут вочкі?
Дзе тут нос?
Падышоў каток.
Глядзіць.
Пагуляць яму карціць... Гэта звер ці мо клубок? Лапкай — лэп.
I скок у бок.
Хто ў клубок — Падумаць толькі! — Панаторкаў скрозь іголкі? А клубок рухава, ходка Набліжаецца да сподка. Малачка напіўся вожык Ды палез сабе пад ложак.
Уладзімір Місун
ЗАГАДКІ
Была маладою 3 зялёнай касою...
Ад роду такая Сярдзітая, злая, Сядзіць сярод градкі, Ахутана ў латкі, Рудая бабуля, Завецца...
(кігХднД)
Цела ўсё чырвонае А каса зялёная.
У зямлі яна сядзіць,
Бо не можа ўстаць, хадзіць, Да яе любоў хто мае — За касу штодня цягае.
(важіоуі)
У гародзе на кусце Вісне мячык на хвасце, Чырваней чырвоных зор — Сакавіты...
(ДоІГтнвц)
У гародзе ў летні дзень
Улягліся моўчкі ў цень
Пад лісточкамі ўздоўж градкі Зялёныя парасяткі.
(імДлзу)
Стаіць на градцы — На малым камлі.
Латка на латцы, Галава аж да зямлі.
(нвьвя)
Нічыпар Парукаў
To страляла, як з гармат, To скакала весела, Каляровую дугу Між аблок павесіла.
(ВЛЕЭОКЯ ‘ЕПШЧІГВ0ЕН) Над лугамі, над палямі, Плачуць доўгімі слязамі. Бульба, травы і жыты Часта слёз чакаюць тых.
(жійкоС ‘ndpwx)
Выспеў на градзе Белы чарадзей.
Галава — на славу, Да зубка зубок — Добрая прыправа, А завуць...
(лонэвн)
3 яе цудоўныя салаты Прыгатаваць мы вельмі рады. Хоць злая, горкая, але Хай будзе часта на стале.
(вячЕСед)
Сакавіты, круглаваты Здаравяка гэты.
Нам патрэбен на салаты
I на вінегрэты.
CredKg)
Віселі на градцы Сакаўныя братцы Доўгія, шурпатыя, Вітамінаў шмат у іх.
(wdAjy)
Па каранях і пнях, Як па ступеньках, На дрэвы лезуць Дзіўныя...
(ргчнэпу)
Міхась Пазнякоў
Што за загадка, Прашу адгадаць:
Пад латкаю латка I швоў не відаць? (Н№ЕД)
Ніл Гілевіч
108
Сто братоў адным паясом падперазаны.
(йонэ)
Стаіць дзед пры дарожцы — усім чапляе па брошцы. (лшХой'кеД')
Анатоль Клышка
Ляжыць грушка ў чырвоным кажушку, хто яе ўкусіць, той плакаць мусіць. (кпХдіч'п)
Поўна бочачка круп, а наверсе струп.
(ряХвлррм)
МУДРАСЦЬ НАРОДНЫХ НАЗІРАННЯЎ
Раса поччу — на ясны дзень.
Ластаўкі высока ў небе — дажджу не будзе.
Яркія зоркі — будзе добрае надвор’е.
3 ночы туман — дзень пагодлівы.
Вячэрняя вясёлка пасля сонечнага дня — дажджу не будзе. Канюшына згортвае лісцейка, пахіляецца — чакай непагадзі. Разбуркаваліся галубы — падвор’е будзе добрае, пагодлівае.
Макрыца закрывае кветкі раніцай — удзень будзе дождж.
Увечары позна лётаюць пчолы — заўтра для іх будзе нялётнае надвор’е.
Ідзе дождж і на лужах з’яўляюцца бурбалкі, куры ходзяць па двары — дождж доўга не спыніцца.
Кошка спіць выцягнуўшыся на падлозе — пацяплее.
ПЫТАННІ I ЗАДАННІ
1. Растлумачце паходжанне назвы месяца.
2. Як змянілася надвор’е ў жніўні?
3. Назавіце збожжавыя расліны, якія паспяваюць у жніўні?
4. Разгледзыіе каласкі жыта і пшаніцы. Навучыцеся іх адрозніваць адно ад аднаго.
5. Якія расліны растуць на вашым агародзе?
6. Чаму рэкамендуецца есці йімат гародніны?
7. Чым багатыя сады ў жніўні?
8. Разгледзьце малюнкі розных грыбоў. Вучыцеся адрозніваць іх. Паспрабуйце самі намаляваць якінебудзь грыб.
9. Паназірайце, як змяняюцца паводзіны птушак?
10. Якія птушкі адлятаюць у вырай у жніўні месяцы?
11. Як называюцца летнія месяцы?
109
ВОСЕНЬ. ВЕРАСЕНЬ
Ёсць такая расліна — верас. Верасы цвітуць у верасні. Лдсюль і пазва месяца.
У верааіі дрэвы апранаюцца ў прыгожы стракаты ўбор.
У верасні выбіраюць бульбу, збіраюць гародніну, садавіну.
У верасні паспяваюць журавіны.
У верасні адлятаюць у вырай птушкі, а пушныя звяры мяняюць сваё срутра на больш цёплае.
У канцы верасня бывае некалькі дзён цёплае надвор'е. Гэтую пару называюць бабіным летам.
ВЕРАСЕНЬ
Верасень Квітнее, Верасам Сіпее. Ластаўкі Сад багаты, У гуртку У нябеснай шыры Агароды Дзяцей вясёлых Чарадой Пахнуць кропам, Ранкам крочыць Янка Ляцяць у вырай. Пахнуць мёдам. У школу. Авяр’ян Дзеружынскі.
ЖЫЦЕНЬ
ЖЫЦЕНЬ — Бог восені. Беларусы ўяўляюць Жыцепя крыху грозным, нібыта вечна нечым незадаволепым. Жыцень нізкага росту, худы, даволі сталага веку з трыма вачыма (трэцяе на патыліцы), з ускудлачанымі валасамі. Ходзіць вельмі ціха, сагнуўшыся. Расхаджвае ён па палях і агародах, каб агледзець, ці ўсё добра прыбрана, як павінна быць у добрай гаспадарцы. Калі Жыцень знойдзе па жніўніку шмат каласоў, пакінутых жнеямі, збірае іх і, завязаўшы ў адзін сноп, пераносіць на іншы жніўнік, дзе сабрана ўсё чыста, з ашчаднасцю. Вынікам гэтага здараецца неўраджай у наступным годзе на тым месцы, дзе Жыцень знайшоў шмат пакінутых каласоў, і, наадварот, вялікі ўраджай на той ніве, дзе пакінуў ён сноп.
Тое ж бывае і з агародамі, якія паведвае ^ыцень і ў якіх знаходзіць нядбайпасць, гаспадарскія непарадкі. Жыцепь з’яўляецца беражлівым і старанным гаспадарам, каб папярэдзіць іх пра надыход небяспек і такім чынам даць ім магчымасць падрыхтаваць запас хлеба на галодны год.
Жыцень, паводле беларускага паданпя, прысутнічае ў полі прді восеньскай сяўбе. У час пасеваў ён з грозным выглядам расхаджвае па пасеяным жыце і нібыта ўсё прыглядаецца да чагосьці ўнізе, утоптвае ўсялякае зерне, каб лепш увайшло ў зямлю і хутчэй апладнілася зямельнымі сокамі.
КНІГІ ОНЛАЙН
