КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Шматгадовыя ранаквітучыя (адсюль назва) травяністыя карэнішчавыя расліны. Лісце суцэльнае, чаранковае ці сядзячае, у прыкаранёвай разетцы. Кветкі правільныя ў парасонавых, галоўчатых або кальчаковых суквеццях жоўтага, бэзавага, белага, ружовага, пурпуровага, фіялетавага колеру. Плод — каробачка. Маладое лісце спажываюць як салату, кветкі і лісце выкарыстоўваюць у лікёрагарэлачнай вытвсці. Харч., лек., дэкар., меданосныя расліны. «ПЕРШАЦВЁТ», бел. літаратурнамастацкі і інфармацыйнапубліцыстьгчны часопіс для моладзі. Выходзіць з кастр. 1992 у Мінску на бел. мове штомесячна. Асвятляе літ. працэс на Беларусі; друкуе вершы і прозу маладых літаратараў, інтэрв’ю з прадстаўнікамі маладзёжных рухаў, артыкулы па мастацтве, філасофіі, экалогіі і інш. Mae рубрыкі: «Проза», «Паэзія», «Кунсткамера», «Школа перакладу». «Школа філасофіі», «Скрыжаванне», «Траянскі конь», «Ён і Яна», «Літаратурная вучоба» і інш. ПЁРШАЯ БЕЛАРЎСКАЯ ВЕЧАРЫНКА ў Вільні. Адбылася 12.2.1910 у клубе чыгуначнікаў. Арганізавана к.Бурбісам пры падтрымцы рэдакцыі газ. «Наша ніва». Мела значны грамадскі рэзананс, садзейнічала развіццю бел. прафес. і аматарскага тэатр. мастацтва. У П.б.в. ўдзельнічала каля 100 чал., прысутнічала каля. 1000 гледачоў. У праграме спектакль «Па рэвізіі» М.Крапіўніцкага (пастаноўка Бурбіса, сярод удзельнікаў Я.Арлоўскі, Ф.Мурашка, Ч.Родзевіч і інш.); харавыя творы «А хто там ідзе?» (муз. Л.Рагоўскага на словы Я.Купалы), «Чаму ж мне не пець» і інш. бел. нар. песні (дырыжор Рагоўскі); нар. танцы «Лявоніха», «Мяцеліца», «Юрка», «Верабей» (пад кіраўніцтвам І.Буйніцкага). Літ.: Н я ф ё д У.І. Гісторыя беларускага тэатра. Мн., 1982; Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1—2. Мн., 1983—85. А.В.Сабалеўскі. ПЁРШАЯ БЕЛАРЎСКАЯ ТРЎПА IEHATA БУЙНІЦКАГА, прафесійны бел. тэатр у 1907—13. Створана па ініцыятыве акцёра і тэатр. дзеяча Х.Буйніцкага ў фальварку Палівачы Дзісенскага пав. Віленскай губ. (цяпер в. Палевачы Глыбоцкага рна Віцебскай вобл.). Узнікла на аснове бел. вечарынак, аматарскіх «сямейных» спектакляў і да 1910 мела аматарскі характар. Трупа праводзіла асв. работу, шмат зрабіла для развіцця самадз. творчасці і прапаганды бел. мастацтва, стварыла асновы нац. прафес. тэатра. Пад уплывам яе дзейнасці і традыцый у крас. 1917 узнікла Першае таварыства беларускай драмы і камедыі. Калектыў шмат гастраліраваў па Беларусі, у Вільні (1910), Пецярбургу (1911 і 1912), Варшаве (1913). У праграму паказаў спачатку ўваходзілі бел. нар. песні, танцы, дэкламацыя вершаў і апавяданняў на роднай мове, невял. п’есы. 3 1910 паказы складаліся з некалькіх самаст. частак: 1—2 п’ес, дэкламацый, спеваў і танцаў. Тэатр прытрымліваўся нар. традыцый, вылучаўся сінт. характарам сваёй творчасці і рэаліст. накіраванасцю. У нескладаным сцэнічным афармленні выкарыстоўваліся элементы бел. нар. выяўл. мастацтва, акцёры выступалі ў бел. нац. касцюмах. Сярод драм. выканаўцаў вызначаліся Буйніцкі (іграў характарнадрам. ролі), А.Бурбіс, Крапівіха (Цётка), А.Забель (З.Абрамовіч); сярод музыкантаў — Дз.Крывадубаў (Няленка) і І.Голер; сярод спевакоў — Я.Феакцістаў; сярод танцораў — Буйніцкі, яго дочкі Ванда і Алена, Ч., Л. і Я.Родзевічы. Муз. часткай кіраваў Л.Рагоўскі. Рэжысёрамі былі А.Аляксеенка, Бурбіс і інш. Ў рэпертуары: пастаноўкі «Модны шляхцюк» К.Каганца, «У зімовы вечар» і «Хам» паводле Э.Ажэшкі, «Сватанне» і «Мядзведзь» А.Чэхава, Да арт. Першая беларускдя трупа Ігната Буйніцкага. Буйніцкі з дочкамі. 1911. «Па рэвізіі» М.Крапіўніцкага, «Міхалка» Далецкіх; вершы Я.Купалы, Я.Коласа, Я.Лучыны, А.Паўловіча; песні «Чаму ж мне не пець», «Дудавесялуха», «За гарамі, за лясамі» і інш.; танцы «Юрка», «Гняваш», «Верабей», «Лявоніха», «Мельнік», «Мяцеліца» і інш. Першацвет высокі. Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага ў час выступлення на этнаграфічным вечары ў Пецярбургу. 1912. ПЕРШАЯ 311 Літ:. Н я ф ё д У. Гісторыя беларускага тэатра. Мн., 1982; Я г о ж. Ігнат Буйніцкі — бацька беларускага тэатра. Мн., 1991; Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1. Мн„ 1983. У.І.Няфёд. ПЁРШАЯ ІМПЁРЫЯ, перыяд праўлення ў Францыі імператара Напалеона I [1804—14 і 20.3. — 22.6.1815]; адна з форм ваен. дыктатуры, якая змяніла Консульства. Пасля падзення П.і. адноўлена манархія Бурбонаў. ПЁРШАЯ КАНФЕР^НЦЫЯ КПЗБ (устаноўчая). Адбылася нелегальна ў канцы кастр. 1923 у Вільні; прысутнічала 9 дэлегатаў ад Беластоцкага, Брэсцкага і Віленскага акр. ктаў Кампартыі Польшчы (КПРП). Склікана ў адпаведнасці з рашэннямі II з’езда КПРП пра неабходнасць стварэння «беларускай тэрытарыяльнай арганізацыі». Паводле рашэнняў канферэнцыі Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ) павінна была дзейнічаць на правах тэр.аўтаномнай аргцыі ў складзе адзінай К.ПРП у адпаведнасці з яе праграмнымі ўстаноўкамі, разлічанымі на перамогу сацыяліст. рэвалюцыі і ўстанаўленне рабочасял. ўрада, ліквідацыю памешчыцкага землеўладання і перадачу зямлі сялянам без выкупу, за права самавызначэння Беларусі, уз’яднанне яе з БССР. У склад абранага ЦК КПЗБ увайшлі С.А.Дубовік (Балюк), А.Буксгорн (Юльскі), С.А.Мертэнс (Скульскі), С.Т.Мілер (Шлёмка). У парт. аргцыях на момант стварэння КПЗБ налічвалася 528 чал. У.Ф.Ладысеў. ПЁРПІАЯ КВАДРА, адна з фаз Месяца. ПЁРШАЯ МВДЫЦЬІНСКАЯ ДАПАМбГА, комплекс тэрміновых, простых мерапрыемстваў для выратавання жыцця чалавека і папярэджання ўскладненняў пры няшчасных выпадках, траўмах ці раптоўных хваробах. Ажыццяўляецца на месцы здарэння самім пацярпелым (самадапамога) або інш. асобай, якая знаходзіцца побач (узаемадапамога). Ал своечасовай і якаснай П.м.д. часта залежыць ход хваробы, яе лячэнне, аднаўленне працаздольнасці. Агульныя меры П.м.д.: вынесці хворага з абставін, якія выклікалі няшчасны выпадак, перапыніць дзеянне шкоднага фактару; ліквідаваць цяжкі і небяспечны для хворага стан (напр., крывацёк); налажыць шыну, павязку, жгут; даставіць у бальніцу або выклікаць хуткую медыцынскую дапамогу. ПЁРШАЯ ПОЛЬСКАЯ ПЯХОТНАЯ ДЫВІЗІЯ ІМЯ Т.КАСЦібШКІ, П е р шая Варшаўская пяхотная дывізія імя Т.Касцюшкі. Сфарміравана па ініцыятыве Саюза польскіх патрыё'таў у СССР у маі 1943 на тэр. Сав. Саюза (в. Сяльцы, каля г. Разань, Расія) і з яго дапамогай. Першы бой дывізія на чале з ген. З.Берлінгам правяла разам з сав. войскамі 12— 13.10.1943 каля в. Леніна Горацкага рна Магілёўскай вобл. 3 сак. 1944 у складзе 1й Польскай арміі, якая 21.7.1944 аб’яднана з Арміяй Людовай у Войска Польскае. Назву «Варшаўская» атрымала за ўдзел у вызваленні сталіцы Польшчы. У гонар першага сумеснага бою часцей Чырв. Арміі і гэтай дывізіі ў в. Леніна адкрыты Музей савецкапольскай баявой садружнасці. ПЁРШАЯ РЭСПЎБЛІКА ў Франц ы і, першы гіст. перыяд рэсп. дзярж. ладу ў Францыі ў 1792—1804. Абвешчана Нац. Канвентам 22.9.1792 пасля звяржэння манархіі (10.8.1792) Французскай рэвалюцыяй 1789—99. Паводле спосабу кіравання падзяляецца на 3 асн. перыяды: праўленне Канвента (1792—95), праўленне Дырэкторыі (1795—1804), Консульства (1799—1804). Фармальна спыніла існаванне 18.5.1804 з абвяшчэннем 1га консула (фактычнага дыктатара) Францыі Н.Банапарта імператарам Напалеонам 1, што паклала пачатак Першай імперыі. Гл. таксама Францыя (раздз. Гісторыя). ПЁРІІІАЯ СУСВЁТНАЯ ВАЙНА 1914—18. вайна паміж дзвюма кааліцыямі дзяржаў: Цэнтральнымі дзяржавамі (Германія, АўстраВенгрыя, Турцыя, Балгарыя) і Антантай (Расія, Францыя, Вялікабрытанія, Сербія, пазней Японія, Італія, Румынія, ЗША і інш.). Усяго ўдзельнічала 38 дзяржаў (разам з дамініёнамі і калоніямі) з насельніцтвам больш за 1,5 млрд. чал. Выклікана абвастрэннем супярэчнасцей сярод гал. капіталіст. краін за ўмацаванне свайго панавання ў свеце, за перадзел ужо падзеленага свету і падпарадкаванне інш. народаў. Тая акалічнасць, што некат. краіны (напр., Сербія, Чарнагорыя) вялі нац.вызв. барацьбу, не мяняе агульнага імперыял. характару вайны. Германія імкнулася дамагчыся панавання ў Еўропе, разграміць свайго гал. эканам. канкурэнта — Англію, пазбавіць яе калоній і ваеннамарскога флоту; разбіць Францыю, Бельгію, Галан ПЕРШАЯ СУСВЕТНАЯВАЙНА19141918 гг. ПЛАНЫ ВАЙНЫ °Берген — Скапа Флоу хг/ісціянія Упсала Алонд ^Абоо Гельсінгфорс Вьіб°рг % % Свеаборг A Кранштат ( Кромарці Абердзін & о Росайт г о?°Эдынбур г Глазгахф ■^ о Ньюхасл Белфаст О I ЛіверрурГ ° Манчэс "уль (Хал) тэр Бірмінгемо •ў Кардыф ЛОНДАН Портсмут ^’ Плімут .9 Шэрбур о Ф Брэст Нант Більбао0 °Ставангер Крыстыянсан 7 Норчэпінг СТАКІОЛЬМ © ^Гётэбарг Карлскруна КАІВДНГАГ^Н® ^альме Кі/ь Гамбу^ >г с Штэцін, Вільгельмсгафен Кёнігсб =рг Данцыг( ІЛ Рэвель Пернаў °(Пярну) С.ПЕПЯРБУРГ о Чудава оНоўгарад оВіндаво в<""< оРыга Лібава Ч Р A С I Коўна п Вільня °Пскс ў .Дзвінск ' Й Балагое Цверо Вял. Лйкі С К А Я з Віцебск ПАЎН ЗА Сма, 'енско <ОДНІ ФРОНТ э Магілёў Бранско оГомель Чарнігаў о Канатоп jaycmay $ °М/нск ‘ л Гродна . Асовец о ПознаньУТорн Баранавічы , ^Варшава Брзст.Літ0^ ®БЕРЛІН Р М A II 1 Я У70^ Люблё. , Сарны . паўд.зКходні“фронт ■^іуцк Х<ытомір ( ^Лейпцыг ^Амстзрдам ГААГА®к Антверпен\ сбург t Мюнхену Бельфар qBEPH Ы Я Т^йейі^?^ Мабёж^ёг^ ПАРЫЖ Ь Арлеан Ф F A Н о Р ішфор Б ардо Ц ЛЮК ЭпінальА; °Ліён'1і’,!ланР j 4 ^Туры^ | оГенуя^ о 1 Прага Брноо Кракаў ^іерамыш'ль ° Ужгарад оА А Ў С ,Т оКіеў 5о°Палтавао (амянец [ 'адольскі @аБраціс/грва _ а ВЕНА БудапештЧаРнаУйь,\ I М П Е Р Ы9Я Екацярынаслау в Е Н •«/' ВенеЬыя Пола оЗаграб БЯЛГРАД Р Ы .Сегед МарсельР* ЛіЗорнёР Сарагосао Барселона МАДРЫД © .40° Валенсія о I С П A Н I Я 0 Малага ; Гібралтар ©/Ганжэр 'м Тулон в Корсіка \(®РІ Маон —з$\° Аран ©фес І М а р о к a A (ФР) k ! Кіль Плімут Фларэнцыя с°Раевао^\ \Ясы\ ■ V т 5рай^оўруа„аЛ I ® БУХАРЭСТ fpazy^Bau, \ Кішыхёу Мікалаеі Адэса Феадос/я Канстанца Севастопаль 'оАяча РЫМ ЦЭТЫНЕіфЛ^ Ф /«САФІЯ _ Котар Л/г. оЛлоўд^іў СТА]ІБуЛ ® J • Ч. . • (КАНСТАН ДНОПАЛЫ ІЭГЫНЬ^? Котар uf Кальярыо Сардзінія — зНеомль дуРЭС Таранта ° t t Брус Зангулдак Анкара ддо Алжырф Канстанцін Бізерта Палерма оМесіна 9 I Туніс в. Сіцылія 1 ^ АФІНЫ © о Пірэй° Ч V в. Мальта ФЧбрЬП.) ЛаВалета Ангг.алья Ы я оКонья ж (фр)