КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Дзедзіна ОСаря cue J Маханаеічы JaMOUlLUdQ Юхаеічы SMenaea Гарбачэеа О \Галавічы ТройдзевічыО Горспля Сітна О / Загараны Нушлікі О Грболні Дзёрнав/чь/ ЛршчымЯчы ОБор.а<^ 5 Беладзедаеа J Велле імшаны ОЖохтаеічы ^Арцейнавічы ■^ОДахнарс '°%5™ Сяольна ^Лісна Гарадзілавічы Стралкі Селядцова НлясічыаО w ^Расона адзвжжа Зябні Сокал о Язна /НЕВЕЛЬ фівашкавічьі''^ ЙЗаборе ^’ Нешчарда » q Станкі^Рамуть' ^(ЗРопна ОЗахарыніч^ уЦзягаткі \ л . Бяздэедаеічы О Э<Іман| Ну^шр^ ЗМоре Д Паўлавічы О /^Ветрына , Юрнеевічыа ©^^Мг — ■. Залессе Задарожжа I Санніні^^020^ СЗгпппБ^. ' о Q Душні. МосарС . Мнюта^ । « Удзела 3a6op’en^ Л О Беразвеч Верхняе О Свіла О Пагост П A В Е Т Шаркаўшчына ГлыбокаеТ іЛастаеіца О О Дзіснаўдд, ЛЛЛДІІК I Оіерхтэкне • ДКазыны ДОМНІНІ0 Роўнае Палешына №mpv"”\ Л О О \ О V^^Cacna ^Натляны Старыновічы Бельчыца' Гарань^а Беркаеічы уЗаснаркі _ Q Лбаль фУсоме 'УРО^яООяупя^о О ронач ^Астроўна ^^\ь&Салан(іевічы О^°^ля. I , і "' СУп 05 .'□Бабынічы II Янаунавічы ^Усе^ца ( АЯ^'Суг\Ра3аР°Нм Сл4ла«асяав«ы^Цетча угвея^2К^НЦЫ ’ ОЛескаеічы ОДоўгаеМать/Рь^ Мян\цз О О Псуя О Сел/шча Q Ут'шачы АЗУ^0 О^сая ЭхоолькаІіічы^^**1^^ Мосар ■ Чарніца \ Лоеаж0 ! Галубічы Перадолы ОО \ о ^Шылаеы Горы 55 Гарошчына Доншыцы ОБудслай з Z 'Вітанічы МІльча/ м Е нІІС К A Е О Зацянляссе фДомжарычы / В ВАЯВ//ОД|СТВАх A Р ' 28° • НАСЕЛЕНЫЯ ПУННТЫ Ш А' “аО7Хкі / Мялешкавічы )МЛЬ П A В паводле адміністрацыйнага значэння © о о о Цэнтр павета Цэнтры буйнейшых уладанняў (валасцей) Іншыя населеныя пуннты паводле тыпу паселішча ПОЛАЦК Гарады Бабынічы Дзегатні Мястэчні Вёсні о о о паводле прыналежнасці Дзяржаўная ўласнасць Шляхецная ўласнасць Уласнасць праваслаўнай царквы Уласнасць каталіцнай царнвы ■ Замкі ў населеных пуннтах Лічбамі на карце пазначаны вёскі: і.Аўдзеееічы, 2.Бекулінкы, З.Вялічкавічы, 4.Нопцев)чы. Б.Руднікі Аўтар нарты М Ф Спірыдонаў Маштаб 1:1400 000 14 0 14 28км Машчаніца, ,>жСянно Палонна Беліца л!мніца Е Т О МЕЖЫ дзяржаў — ваяводстваў — паветаў н Сучасная граніца Рэспубліні Беларусь Найважнейшыя дарогі прывілеіў Полацкімі князямі звычайна былі родзічы вял. князя ВКЛ. У 1370— 80я г. (з перапынкамі) полацкім князем быў Андрэй Альгердавіч, які пасля прыняцця вял. князем ВКЛ Ягайлам польскай кароны і каталіцтва прыняў тытул вял. князя полацкага, што падкрэслівала незалежнасць ад ВКЛ. У Грунвальдскай бітве 1410 прынялі ўдзел харугвы з Полацкай зямлі. У час феад. вайны 1432—36 вял. князь ВКЛ Свідрыгайла ўцёк у Полацк, дзе яго падтрымалі мясц. баяры і гараджане. Адбыўся раскол дзяржавы на 2 дзярж. ўтварэнні — ВКЛ са сталіцай у Вільні і Вял. княства Рускае са сталіцай у Полацку, якое праіснавала 4 гады. Адасобленасць П.к. ў складзе ВКЛ неаднаразова пацвярджалася прывілеямі. На тэр. П.к. дзейнічала поларкае права, пры якім найб. важныя пытанні жыцця горада і княства вырашаліся на вечы. 3 сярэдзіны 15 ст. ў Полацк прызначаліся намеснікі вял. князя ВКЛ, а ў 1504 створана Полацкае ваяводства. Літ:. Гл. пры арт. Полацк. Г.В.Штыхаў. ПОЛАЦКАЕ НАМЕСНІЦТВА, афіцыйная назва Полацкай губерні з 12.5.1778 да 12.12.1796. Створана паводле ўказа ад 10.1.1778, разам з Магілёўскім намесніцтвам кіравалася адным царскім намеснікам — ген.губернатарам. Падзялялася на Веліжскі, Віцебскі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Дынабургскі, Люцынскі, Невельскі, Полацкі, Рэжыцкі, Себежскі і Суражскі паветы. На час утварэння ў П.н. было 11 гарадоў, 9 мястэчак, 3446 сёл, 8732 вёскі, пражывала 585,2 тыс. чал. У 1796 П.н. скасавана, яго тэр. ўвайшла ў склад Беларускай губерні. Я. К.Анішчанка. ПОЛАЦКАЕ ПАТРЫЯТЫЧНАЕ ПАДПОЛЛЕ ў Вялікую Айчынную вайну. Дзейнічала са жн. 1941 да кастр. 1942 у г. Полацк і Полацкім рне пад кіраўніцтвам падп. Віцебскага абкома КП(б)Б і Полацкага райкома КП(б)Б. Аб’ядноўвала 11 груп (каля 160 чал.): 3 групы ў Полацку (кіраўнікі С.Я.Арцем’еў, П.Ф.Самародкаў, Я.Х.Сташкевіч, С.В.Сухавей), у вёсках Домнікі (А.М.Філіпаў), Дрэтунь (М.Д.Свірыдзенка), Залессе (К.М.Макараў), Казімірова (ФДз.Максімаў), Палата (П.Ф.Сташкевіч), Пруды (А.Я.Марчанка), Узніцы (П.Я.Кірыленка), Юравічы (Дз.А.Зублеў). Падпольшчыкі распаўсюджвалі лістоўкі, здабывалі зброю і боепрыпасы, разведданыя, ратавалі сав. ваеннапалонных, перапраўлялі людзей у партызаны, праводзілі дыверсіі, у т.л. падарвалі нафтабазу і паравознае дэпо, знішчылі 2 паравозы і 4 вагоны. Група «Бясстрашныя» выратавала ад холаду і голаду дзяцей дзіцячага дома, пераправіла іх у Бельчыцы, потым у партыз. зону. Падпольшчыкі ў маі 1942 удзельнічалі ў стварэнні партыз. атрада, які ў чэрв. разгарнуўся ў 3ю Бел. партыз. брыгаду. За час дзеяння загінулі 24 падпольшЧЫКІ. В.А.Касцюкова. 456 ПОЛАЦКАЕ ПОЛАЦКАЕ ПАЎСТАННЕ 1633, выступленне полацкіх гараджан супраць падваяводы Яна Лісоўскага і гар. рады ў час вайны Расіі з Рэччу Ласпалітай 1632—34. 11.6.1633 на пасяджэнні магістрата Лісоўскі патрабаваў, каб гараджане тэрмінова адрамантавалі вежу Ніжняга замка або далі дрэва на яе рамонт, каб усе жыхары Запалоцця перасяліліся ў Верхні замак, а таксама намерыўся ўвесці войскі ў замак. Гараджане адмовіліся выконваць патрабаванні, перашкаджалі палваяводу і магістрату ўмацоўваць Ніжні замак. У ноч на 13.6.1633 рас. войскі авалодалі Запалоццем і Ніжнім замкам, але Верхняга замка не здолелі ўзяць. Пасля падыходу войск Рэчы Паспалітай разам з рас. войскам горад пакінула шмат жыхароў. ГібЛАЦКАЕ ПРАВА. сістэма норм звычаёвага і пісанага феад. права, якая дзейнічала на тэр. Полацкага княства, a пазней Полацкага ваяводства. Аб выключным становішчы Полацкай зямлі ў ВКЛ сведчаць палажэнні дагавора 1388 паміж ВКЛ і Лівонскім ордэнам і дага вора Полацка і Рыгі 1478 аб дружбе і гандлі. Права палачан прымаць паслоў з Ноўгарада, Пскова, Лук і «Немец» і вырашаць на месцы ўсе спрэчныя пытанні было замацавана ў спец. грамаце, выдадзенай вял. кн. Аляксандрам у 1499. Важнейшымі крыніцамі П.п. да прыняцця Статута ВКЛ 1529 былі прывілей Полацку 1498 на магдэбургскае права, грамата 1499 аб намесніцкім і войтаўскім судзе, пацвярджальная грамата 1502 аб царкоўным судзе полацкага архіепіскапа і «Прывілей баярам, мяшчанам і ўсёй зямлі Полацкай на правы і вольнасці іх...» (гл. таксама Полацкія прывілеі). Найважнейшым элементам дзярж.прававога жыцця палачан у канцы 15 — 1й пал. 16 ст. было права вырашаць важнейшыя пытанні гар. жыцця на сходзесойме. Аўтаномнасць Полацкай зямлі была і ў тым, што полацкі ваявода прызначаўся толькі са згоды палачан. Паводле П.п. нават вял. князь не меў права судзіць палачан паза межамі Полацкай зямлі, а таксама перадаваць яе ў чыёнебудзь уладанне. Абмежаванымі былі правы цэнтр. ўрада ў царк. і маёмасных справах палачан і паўнамоцтвы полацкага ваяводы. Палачанам гарантаваліся і асобныя прывілеі: яны вызваляліся ад гандлёвых пошлін на тэр. ўсёй дзяржавы і ад некаторых падаткаў, ім гарантавалася права вольнага распараджэння маёнткамі. Рашэнні і прыгаворы, вынесеныя ў Полацкай зямлі, не пераглядаліся ў вышэйшых судах дзяржавы. Нормы П.п. былі выкарыстаны пры падрыхтоўцы Статутаў ВКЛ 1529, 1566 і 1588. Я.А.Юхо. ІЮЛАЦКАЙ ЕЗУІЦКАЙ АКАДЭМІІ БІБЛІЯТЭКА. Існавала з канца 16 ст. да 1820. Засн. пры Полацкім езуіцкім калегіуме. Складалася з гал., навук. і польск. бк. У 19 ст. найбагацейшы кнігазбор Беларусі (у 1811 — каля 40 тыс. тамоў). Захоўвала каралеўскія граматы (прывілеі), стараж. рукапісы і інш. дакументы, каля 90 біблій 16—17 ст. Аснову кніжнага фонду складалі выданні 16—18 ст. на польск., лац., франц., ням. мовах, у т.л. працы Арыстоцеля (Гайдэльберг, 1562), Эразма Ратэрдамскага (Амстэрдам, 1682); лра, выдадзеная на Беларусі, у т.л. лекцыі Ф.Пракаповіча (Магілёў, 1786), выданні Полацкай езуіцкай акадэміі па маст. рыторыцы (1788, 1816), яе «Miesifcznik Роіоскі» («Полацкі месячнік»), дысертацыя філосафа Х.Доўгірда, дапаможнікі па прьіродазнаўстве. Пасля закрыцця акадэміі кнігазбор перададзены мана 57" П0ЛАЦКАЕ НАМЕСНІЦТВА (17771795гг.) I ОЛІпна 28 °Шабаны °Самухіна 0 ВОСТРАЎ 29 НАСЕЛЕНЫЯ ПУННТЫ МЕЖЫ р ы Х> } Лубань О .'Сайды / Марыенгаўзен^ / о Белае Зайцаеа ОРангучы О Паконы паводле адміністрацыйнага значэння © О о Цэнтр намесніцтва Цэнтры паветаў Іншыя населеныя пункты дзяржаў губерняў паветаў Шанінс Мадана ж с к ^ ^Цілжа / Шаніна Плотніца О Мулдаво Q паводле тыпу паселішча Сучасная граніца Рэспубліні Беларусь I \ Піне I \ О \ °Крэйцбург . Малнекі р\ Варнляны О О Біржы г ^ Стырляны „ . X Пудалы Сцекіо\ q Бынава \ ° Лагуны А Рынаеа Рогі О ®Пілцаны'"? Стоўпаеа •, 0АПОЧКА 4' \^^ Лівемгоф I РЗЖЫЦА, \іЛснады £Г~ \ ^ Стабулішні ОРыбенішкі/ 1 ^ '^Гдалена ПРЭЛ' \ \ Дубна да Расп з І795г |\ 2 / лб \ ОЛінсіна I X ДЬМАБУРГ Д Ы j 55° О/гналіна к н я Свянцяны О JocHaQ ^ейманы с\люцын \ О X1 о_/ Q I ' Мазалі д Блейданы\ \ ( . О ^ ■таляроўшчына' Ноўнатьі) О \ М ОПуша ч| V о^у^ОАндрупені \ Дзетва\ оНІт/лЗ Дагдарі^У^^ . Аулеяо рУжвалда OjiDac м ^су Ярцаво > Ліцвінава I 'о^Аноль^ ОІ 4 оЗалааемё О | Райполь уТаўсцяні / Максюціна I ,о > 70««* о Поань Ннязева „ О с Далосціі I 'I °Дзедзіна p^eaQ ^^ 'Kpynaea A™™ а / 'і .2,7* \Р ^•'О Астроўна, П А Люнар / РосіцаО Діаорубе^ Друя ОБраслаў ОМёры ООпса в я с т Паставы о Лынтупы 26° Аўтар нарты Я.Н.Анішчанка В 27° Л A К A Германавічы О О Шарнаўшчына Л I Глыбокае °Дунілавічы ПОЛАЦК Паставы Лосвіда Гарады Мястэчні Вёскі Паштовая дарога (трант) МАШТАБ 1:1700 000 О Чарняцоеа О^етрашы ^Напытава О Рэблі Нуланбва \ ^Гультаі Барадзіна Нубок к Уласнова О ВЯЛІКІЯ ЛУКІ О Плансіна „ о £ A я РНунья ТАРОПЕЦф Асвея Юхавічы/^ [ 4v QCmpapKi ( оЧарапіта о Нлясціцырі о Мурагі lJ Сатт «Р»»>”“° [ ЭДРЫСА ' О ІООЛНІ ДОп Е ІНЦЬ ^ о Дзёрнааічы ОБорксюічь О Язна Т 0 28° Ветрына О Ў с УшачыО ВесніцкО ® О Паграбішча НЕВЕЛЬ Яз^а Р О z0 О 'ПарэччаО Спіцына _ _ 7. Е ОСпіцына Р Наратышы I С56 ^ Стаікі ___) ^Арлея 'Ополацк I ^Сосніца К A Вял.Дольцы Каменьо УЛ! 29° ’ Сапронава ' \ оЗавярэжжа j I"4— > s/~ Усвятьц аеа ОПрыстан ^/ „ о Віраўлі р