КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
м, пл. басейна больш за 18 тыс. км2. Пачынаецца ў Фішбахскіх Альпах, цячэ па зах. ч. Сярэднедунайскай раўніны (Кдшальфёльд). Веснавое разводдзе, летнія даж джавыя паводкі. Сярэдні расход вады каля 70 м3/с. Выкарыстоўваецца для арашэння. Суднаходная ніжэй г. Кёрменд (Венгрыя). Каля вусця — г. Дзьёр (Венгрыя). РАБАНІ Бархануддзін (н. 1941, г. Файзабад, Афганістан), афганскі дзярж. і грамадскі дзеяч. Скончыў тэалагічны фт Кабульскага унта і унт альАзхар (Егіпет). 3 1968 праф. тэалогіі Кабульскага унта. У 1975 адзін з кіраўнікоў паўстання супраць рэжыму МДауда. У 1976 стварыў у эміграцыі ў Пакістане Ісламскае тва Афганістана, якое разам з інш. ўзбр. групоўкамі вяло ўзбр. барацьбу супраць рэжыму Народнадэмакратычнай партыі Афганістана, а ў 1979—89 і сав. войск (гл. Муджахіды). У 1988—92 міністр аднаўлення і замежных спраў у створаным у Пакістане пераходным урадзе Афганістана. 3 чэрв. 1992 прэзідэнт Ісламскай Дзяржавы Афганістан. У вер. 1996 пад націскам атрадаў руху Талібан пакінуў Кабул. Прызнаецца сусв. супольнасцю законным прэзідэнтам Афганістана. РАБАС (Rabas) Вацлаў (13.11.1885, Крупавіцы, каля г. Ракоўнік, Чэхія — 26.10.1954), чэшскі жывапісейпейзажыст. Нар. мастак Чэхаславакіі (1945). Вучыўся ў Пражскай AM (1906—09, 1911—13). Рэаліст. традыцыі чэш. мастацтва 2й пал. 19 — пач. 20 ст. спалучаў з уплывамі П.Сезана і А.Дэрэна. Ствараў абагульненыя паэт. вобразы роднай прыроды: «Вясна» (1921), «Чэшскае сяродгор’е» (1927), «Веснавы пейзаж» (1930), «Поле і аблокі» (1933), «Зямля» (1934), цыкл «Хлеб» (1939), «Чэшская песня» (1947), «Верасень» (1953) і інш. Дзярж. прэмія Чэхаславакіі 1953. РАБАТ, горад, сталіца Марока. Знаходзіцца на ўзбярэжжы Атлантычнага ак., у вусці р. БуРэгрэг. 519 тыс. ж. (1998). Разам з суседнім г. Сале ўтварае прэфектуру РабатСале; у межах прэфектуры 1220 тыс. ж. (1993). Вузел магістральных аўтадарог, чыг. станцыя. Міжнар. аэрапорт. Адм.паліт., культурны і эканам. цэнтр краіны. Прамсць: тэкст., харч., дрэваапр., гарбарнаабутковая, швейная, паліграф., хімічная. Саматужная вытвсць дываноў, керамічных і скураных вырабаў, чаканка па метале. Унт. У 1150 паблізу ант. паселішча Сале (араб. РыбатальФатх — лагер перамогі) Альмахады пабудавалі крэпасць, якая стала ядром умаца 182 РАБАТКА ванага паселішча і базай для ваен. экспедыцый арабаў у Андалусію. 3 17 ст. пачалося хуткае развіццё горада ў выніку масавага перасялення сюды з Іспаніі андалусскіх мусульман (маўраў) — умелых рамеснікаў, гандляроў і мараплаўцаў. 3 1666 Р. у складзе шэрыфскай дзяржавы Алаўітаў. У 19 ст. важны паліт. і эканам. цэнтр Марока. У 1912—56 Р. —адм. цэнтр франц. зоны пратэктарату. У 1930—50я г. цэнтр нац.вызв. барацьбы. 3 1956 сталіца незалежнага Марока. РАБАТКА (ад ням. Rabatte градка), кветнік у выглядзе паласы шырынёю 0,5—3 м, акаймаванай дэкар. раслінамі. Выкарыстоўваецца ў дэкар. мэтах пры азеляненні (асабліва партэрным) населеных месцаў. Звычайна Р. размянгчаюць уздоўж дарог, фасадаў будынкаў і інш. або робяць ч. больш складанага кветніка. Пры вял. пранягласці яе падзяляюць праходамі на часткі даўж. па 20—25 м. Ствараеййа Р. з аднаго ці некалькіх відаў раслін адначасовага тэрмі мысл. робат — у макс. ступені змяншаць удзел чалавека ў выкананні аперацый. У сістэмах кіравання звычайна выкарыстоўваюць многапрацэсарныя прыстасаванні лічбавага праграмнага кіравапня, якія даюць магчымасць лёгка і хутка прыстасоўваць РТК. да змены ўмоў работы. Работа РТК характарызуецца аб’ёмам партый прадукцыі, якія могуць выпускацца без пераналадкі комплексу, і наменклатурай (пералікам) выпускаемых відаў прадукцыі. Літ:. Роботмзнрованные пронзводственные комплексы. М., 1987; Беляннн П.Н., Рабат. Мінарэт «Вежа Хасана» і руіны мячэці Хасана. 12 ст. Рабат. Вароты цытадэлі Удая. 12—17 ст. Пст. ядро Р. — цытадэль Удая (12—17 ст.) на скале ў вусці р. БуРэгрэг, абнесеная зубчастай сцяной з прамавугольнымі вежамі і варотамі з чырв. часанага каменю. У 1185—89 горад меў абрыс няправільнага чатырохвугольніка і быў абнесены з Пд і Пн сйяной з пяццю варотамі. У 17 ст. падзелены сцяной на 2 ч. — паўд. (медына) і паўночную. У медыне знаходзяцца: мінарэт «Вежа Хасана» і руіны мячэці Хасана (абое канец 12 ст., не завершаны), мячэці Вялікая (14 ст., з пазнейшымі перабудовамі), эсСуна (1785, перабудавана ў 2й пал. 19 ст., адна з самых вялікіх у краіне), палац караля (1775, з перабудовамі), мячэць і маўзалей Мухамеда V (1966). Сучасны Р. забудоўваўся з 1912 паводле праекта франц. арх. А.Проста. У яго паўн.ўсх. ч. — адм. і дзелавы цэнтр, уздоўж узбярэжжа — жылыя кварталы, на Пд — сады і вілы. На паўд.ўсх. ускраіне горада знаходзяцца: Шэла (цяпер археал. музей) — у старажытнасці фінікійская калонія, пазней рым. калонія Сала (захаваліся руіны форума, капітолія, грабніц), у сярэднія вякі — некропаль Марынідаў (рэшткі сцяны і вароты, 1339); руіны маўзалеяў, памінальнага комплексу з мячэццю, мінарэтам, лазнямі (13—14 ст.). Музеі: мараканскага мастацтва, мясц. нар. рамёстваў, старажытнасцей. Рабат. Агульны выгляд. ну цвіцення, пасаджаных радамі ці малюнкам. Бываюць адна і шматколерныя, створаныя ў некалькі ярусаў, адна і 2баковыя. Р. пашыраны ў афармленні плошчаў, вуліц, паркаў і інш. В.Р.Анціпаў. РАБАТЫЗАВАНЫ ТЭХНАЛАГІЧНЫ КбМПЛЕКС (РТК), сукупнасць тэхнал. абсталявання, прамысмвых робатаў і сродкаў іх аснашчэння, якая функцыянуе аўтаномна. Структура РТК залежыць ад прызначэння, выбару абсталявання і робатаў, характару вытвсці. Паводле віду тэхнал. працэсу адрозніваюць РТК для мех. апрацоўкі вырабаў, халоднай штампоўкі, коўкі, ліцця, прасавання пластмас, тэрмічнай апрацоўкі, зваркі, зборкі, кантролю і г.д. РТК для работы ў складзе гібкіх вытв. сістэм (напр., гібкі вытворчы модуль, дапоўнены прамысл. робатам) павінны аўтаматызавана пераналаджвацца. Асн. крытэрый адбору тэхнал. абсталявання пры арганізацыі РТК — ступень яго аўтаматызацыі: яна павінна быць дастатковай, каб без значных канструкцыйных пераробак забяспечыць работу ў аўтам. рэжыме, а пра Ндзон М.Ф., Жогмн А.С. Гнбкне пронзводственные снстемы. М., 1988; Черпаков Б.Й., В ел н к о в н ч В.Б. Робототехннческме комплексы. М., 1989; Робототехннка н гнбкме автоматнзнрованные промзводства. Кн. 1—9. М., 1986. А.В.Самоймнка. РАБАТЫЗАЦЫЯ вытворчасці, развіццё аўтаматызацыі вытворчасці з выкарыстаннем прамысловых робатаў; аснова стварэння бязлюдных тэхналогій. Паляпшае ўмовы працы, павышае тэхнікаэканам. паказчыкі работы прадпрыемстваў, забяспечвае больш высокую эфектыўнасць вытвсці, большую гібкасць тэхн. і арганізац. рашэнняў, зніжэнне тэрмінаў камплектацыі і запуску ў вытвсць аўтаматызаваных сістэм. Найб. эфектыўна пры стварэнні рабатызаваных тэхналагічных комплексаў, што ўваходзяць у склад гібкіх вытв. сістэм (гл. Пбкая аўтаматызаваная вытворчасць). Літ.: Скотт П. Промышленные роботы — переворот в пронзводстве: Пер. с англ. М„ 1987; Промышленные роботы. Внедренне н эффектнвность: Пер. с яп. М., 1987; С о ломенцев Ю.М., Сосонкнн В.Л. Управленне гнбкнмя пронзводственнымн снстемамн. М., 1988. Г.І.Хуцкі. Схемы рабатызаваных тэхналагічных комплексаў з прамысловым робатам: a — убудаваным у станок (1, 3 — сістэмы кіравання робата 4 і станка 2; 5 — тактавы стол); б — убудаваным у гібкі вытворчы модуль (1 — станок, 2 — робат, 3 — стэлаж з загатоўкамі і апрацаванымі дэталямі). РАБІН 183 РАБАЎ Канстанцін Паўлавіч (н. 24.4.1910, г. Данецк, Украіна), бел. вучоны ў галіне гісталогіі і цыталогіі. Др мед. н., праф. (1960). Скончыў Новачаркаскі с.г. інт (1932) і Іванаўскі мед. інт (1947). 3 1963 у Мінскім мед. інue (з 1970 заг. кафедры), у 1972—85 у Мінскім пед. інце. Навук. працы па эмбрыялогіі, узроставафункцыян. і радыяцыйнай гісталогіі і цыталогіі. Тв.: Возрастная адаптацня сердца к фнзяческой треняровке (в экспернменте). Мн., 1969 (разам з Н.М.Патапавай); Структура й функцмн ведуіцнх снстем растутего органнзма прн фнзнческой нагрузке. Мн., 1972. РАБАХА ДЗЯРЖАВА. дзяржаўнае ўтварэнне на тэр. Чада ў канцы 19 ст. Створана Рабахам, які ўварваўся з узбр. атрадам у раёны на У ад воз. Чад з Сенара (на тэр. сучаснага Судана). Да сярэдзіны 1890х г. ён падпарадкаваў амаль усю тэр. Багірмі, ч. Вадаі, КанемБорну. У заваяваных краінах часткова была захавана ўлада мясц. правіцеляў і правадыроў. У баі з французамі пры Кусеры 22.4.1900 войскі Рабаха былі знішчаны, сам ён загінуў, а тэр. Р. дз. ўключана ў склад франц. уладанняў. РАБЕР (Robert) Юбер (22.5.1733, Парыж — 15.4.1808), французскі мастак; прадстаўнік класіцызму. Чл. Каралеўскай акадэміі жывапісу і скульптуры (з 1767), ганаровы вольны супольнік Пецярбургскай AM (з 1802). Вучыўся ў М.Слодца і Ш.Ж.Натуара. Зазнаў уплыў Дж.Б.Піранезі. Працаваў у Парыжы. У 1754—65 жыў у Італіі. 3 1784 захавальнік Луўра. Майстар «арх. пейзажа». Пісаў пераважна ант. руіны, паркавыя віды; часам у кантраст з грандыёзнай архітэктурай уводзіў жанравыя сцэнкі, што прыўносіла ў пейзаж элементы ракако. Творы вызначаюцца кампазіцыйнай свабодай, тонкасцю светапаветранай перспектывы, лёгкасцю і мяккасцю колеравых нюансаў: «Інтэр’ер храма Дыяны ў Німе», «Храм Юпітэра ў Рыме», «Гавань Рыпета ў Рыме» (1767), Ю Рабер Уцёкі. Каля 1780. «Павільён з каскадам», «Піраміда Цэстыя» (абодва 1760я г.), «Пейзаж з абеліскам» (1775), «Руіны» (1779), «Разбуральнікі гнёздаў», «Уцёкі» (абодва каля 1780), «Тэраса ў Марлі» (каля 1783) і інш. У 1775 прымаў удзел у рэканструкцыі Версальскага парку. Літ:. Дьяков Л.А. Гюбер Робер. М., 1971. Л.Ф.Салавей. РАБЕСП’ЕР (Robespierre) Максімільен Франсуа Мары Ізідор дэ (6.5.1758, г. Арас, Францыя — 28.7.1794), дзеяч Французскай рэвалюцыі 1789—99. Вучыўся ў Калежы Людовіка Вялікага ў Парыжы, скончыў юрыд. факультэт Сарбоны (1780). 3 1781 адвакат у Apace. 3 1783 чл. Араскай акадэміі навук і мастацтваў, з 1788 яе прэзідэнт. У 1789 дэпугат Генеральных штатаў ад трэцяга саслоўя. Актыўна ўдзельнічаў у іх працы і ў дзейнасці створанага на іх аснове Нац. сходу, з ліп. 1790 яго сакратар. Абараняў інтарэсы шырокіх нар. мас, насуперак ліберальнай большасці сходу, выступаў супраць замацаваных канстытуцыяй 1791 каралеўскага права вета, падзелу грамадзян на актыўных і пасіўных, маёмаснага цэнзу на выбарах, захавання рабства ў калоніях і г.д. У 1791—92 працаваў у секцыях камуны Парыжа, выдаваў штотыднёвік «D^fenseur de la constitution» («Абаронца канстытуцыі»), на старонках якога выказваў свае погляды. Меў падтрымку шэрагу дэмакр. аргцый: Якабінскага клуба, Клуба кардэльераў, паліт. клубаў Марселя, Версаля, Тулона і інш. гарадоў. Асуджаў агітацыю жырандыстаў за рэв. вайну супраць феад.абсал