КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
жамі і класіцыстычнай званіцай (1691, 1826—37). На паўд.зах. ускраіне — комплекс Якаўлеўскага манастыра (засн. ў 14 ст.) з цэрквамі Зачаццеўскай (1686, фрэскі, 3ярусны разны пазалочаны іканастас, 1762—65), Дзімітрыеўскай (1794— 1802), Якаўлеўскай (1836, абедзве класіцызм); брамы і вежы комплексу перабудаваны ў 1й пал. 19 ст. ў формах псеўдаготыкі. Непадалёку ад Р. ў сёлах ПарэччаРыбнае і Багаслова комгоіексы арх. помнікаў 18—19 ст.; каля р. Bycue — Барысаглебскі манастыр (засн. ў канцы 14 ст.). 3 2й пал. 18 ст. ў Р. развіты мініяцюрны жывапіс па эмалі (гл. Растоўская фініфць). Літ.: Федотова Т.П. Вокруг Росгова Велмкого. М., 1987. Г.А.Лаўрэцкі (архітэкгура). РАСТбЎНАДбНЕ, горад, цэнтр Растоўскай вобл., у Расіі. Засн. ў 1749 як мьгтня і порт. Нас. 1013 тыс. ж. (2000). Порт на р. Дон, за 46 км ад яе ўпадзення ў Азоўскае м. Трансп. вузел: 4 чыг. лініі, аэрапорт, 5 аўтастрад. Прамсць: машынабудаванне (70% рас. выпуску збожжаўборачных камбайнаў), у тл. с.г. (ВА «Растсельмаш» і інш.), станкабуд., авіяц., эл.тэхн., радыёэлектронная, хім., лёгкая (гарбарнаабутковая, тэкст., швейная і інш.), харчасмакавая (мясакамбінаты, вінны і кансервавы зды; тытунёвая), дрэваапрацоўчая. Вытвсць буд. матэрыялаў, фка клавішных інструментаў. 9 ВНУ, у т.л. Растоўскі дзяржаўны універсітэт, кансерваторыя. 4 тэатры. Філармонія. Цырк. Музеі: краязн., выяўл. мастацтваў. Сабор 18 ст. РАСТбЎСКАЕ КНЯСТВА. удзельнае княства Русі 13—15 ст. з цэнтрам у Растове. Вылучылася ў 1207 з УладзіміраСуздальскага княства. У яго ўваходзілі Яраслаўль, Угліч, Малога, Белавозера і Усцюг. Першы князь Р.к. — Канстанцін Усеваладавіч (у 1216 стаў вял. кн. уладзімірскім) падзяліў Р.к. паміж сынамі. У выніку з яго вылучыліся Яраслаўскае, Угліцкае, Белаазёрскае княствы. у 1277 кн. Глеб Васількавіч на кароткі час далучыў да Р.к. Белаазёрскае княства, у 1285 — і Угліч. 3 сярэдзіны 14 ст. Р.к. трапіла пад уплыў маскоўскіх князёў. Іван Каліта выкупіў г. Угліч. Пры Дзмітрыю Данскім князі Р.к. сталі фактычна «службовымі» князямі Масквы. 3 1474 у складзе Маскоўскай дзяржавы. РАСТбЎСКАЯ вбБЛАСЦЬ Размешчана на ПдЗ Расійскай Федэрацыі, у Перадкаўказзі. Абмываецца Таганрогскім зал. Азоўскага м. Утворана 13.9.1937. Пл. 100,8 тыс. км2. Нас. 4341 тыс. чал. (2000), гарадскога 68%. Цэнтр — г. РастоўнаДоне. Найб. гарады: Таганрог, Шахты, Валгадонск, Новачаркаск, Навашахцінск, Батайск, КаменскШахцінскі, Сальск. Рэльеф пераважна раўнінны. На 3 — усх. адгор’.і Данецкага кража (выш. 253 м), на Пн — Данская града, на ПдУ — узв. Ергені, на Пд — КумаМаныцкая ўпадзіна і СальскаМаныцкая града. Паверхня парэзаная далінамі рэк, ярамі, лагчынамі. Карысныя выкапні: кам. вуталь (ч. Данецкага вугальнага басейна; запасы 6576,8 млн. т), флюсавыя вапнякі, тугаплаўкія гліны, кухонная соль, прыродны газ і інш. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тра студз. ад 9 °C на Пн да 5 °C на Пд, ліп. 22—24 °C. Ападкаў 400—600 мм за год. Гал. рака Дон з прытокамі Северскі Данец, Чыр (справа), Сал, Маныч (злева), выкарыстоўваецца для арашэння. Найб. воз. МанычГудзіла. Буйныя вадасховішчы Цымлянскае, Вясёлаўскае, Пралетарскае. Глебы чарназёмныя, на У цёмнакаштанавыя, месцамі саланцы, у поймах рэк алювіяльналугавыя. Амаль усе прыдатныя для сельскай гаспадаркі зеюі разараны, лясы захаваліся ў ярах і лагчынах (дуб, клён, ясень, вяз). Лясістасць 2,4%. Растоўскі запаведнік. Р.в. — індустр.аграрны рэгіён Расіі. У структуры валавога пралукту на долю прамсці прыпадае 24,3%, сельскай гаспадаркі ■— 14,8%, будва — 8,5%, транспарту — 8,6%. Вядучыя галіны прамсці (паводле кошту прадукцыі, 1998): электраэнергетыка (Новачаркаская ДРЭС, Цымлянская ГЭС, Растоўская АЭІ) — 25,4%; машынабудаванне і металаапрацоўка, у т.л. с.г. (збожжаўборачныя камбайны, культыватары і інш.), энергет., вьгтвсць электравозаў, экскаватараў, верталётаў, кавальскапрэсавага, металург., нафтавага і гандл. абсталявання, металаапр. .станкоў, інструментаў, оптыкамех., бытавых электрапрылад і інш. — 20,2%; харч. (мясная, алейнатлушчавая, кансервавая, вінаробная) — 17,5%; паліўная (здабыча кам. вугалю, прыроднага газу) — 12,6%. Развіта чорная і каляровая металургія (ліставы пракат, сталь, трубы для нафтавай і газавай прамсці), хім. і нафтахім. (тэрмапластмасы, лакі, фарбы, гумаватэхн. вырабы, мыйныя сродкі), лёгкая (швейная, гарбарнаабутковая, трыкат.), дрэваапр., вытвсць буд. матэрыялаў. Сельская гаспадарка збожжажывёлагадоўчага кірунку. С.г. ўгоддзі займаюць 8,3 млн. га, у т.л. ворныя землі 6 млн. га (1998). Вырошчваюць збожжавыя (тпаніца, ячмень, рыс, кукуруза, проса), тэхн. (сланечнік, клешчавіна, каляндра, гарчыца), бульбу, агароднінабахчавыя і кармавыя культу РАСТбЎСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕР РАСТОЎЦАЎ 365 ры. Садоўніцтва, вінаградарства. Гадуюць буйн. par. жывёлу, свіней, авечак, коз, коней, птушку. Пчалярства. Даўж. чыгунак, 1935 км. Асн. чыгункі: Масква — Харкаў — Баку, Масква — РастоўнаДоне — Новарасійск, Валгаград — Сальск — Ціхарэцк. Даўж. аўтадарог з цвёрдым пакрыццём 10,5 тыс. км. Суднаходства па рэках Дон, Северскі Данец, Зах. Маныч, Азоўскім моры. Марскі порт — Таганрог, рачныя парты — РастоўнаДоне, УсцьДанецкі, Курорты — Маныч, Вёшанскі. В.М.Сасноўскі. СІТЭТ. адзін са старэйшых унтаў Расіі, вядучы цэнтр развіцця адукацыі, навукі, культуры. Засн. на базе імператарскага Варшаўскага унта (з 1869), які ў 1915 эвакуіраваны ў г. РастоўнаДоне. Паводле Пастановы Часовага ўрада ад 5.5.1917 імператарскі Варшаўскі унт скасаваны, а на яго базе створаны новы, які наз. Данскі, з 1925 ПаўночнаКаўказскі, з 1931 РастоўскінаДоне, з 1957 сучасная назва. У 2000/01 навуч. г. больш за 14 тыс. Да арт. Растоўская фініфць А.Х а у н о ў, І.Салдатаў, АЦі хаў. Брошкі. 1970. пастаўлены вакол цэнтр. плошчы і злучаны арачнымі пераходамі), абкружаных масіўнымі сценамі з 5 вуглавымі, 4 уязнымі і 2 дазорнымі вежамі. Сярод найб. значных арх. помнікаў: цэрквы надбрамныя Уваскрэсення Хрыстова (1670; фрэскі 1675, маст. Д.Грыгор’еў, Г.Нікіцін) і Іаана Багаслова (1683), СпасаПраабражэнская на Сенях (1675, фрэскі Дз.Сцяпанава, I. і Ф. Карпавых), Адзігітрыі (1698); княжацкія церамы (16—17 ст.), палаты Белая (1672, пл. 300 м2), Красная (1672—80) і Іераршая (17 ст.). Літ.: Баннге В.С. Кремль Ростова Велнкого XVI—XVII в. М., 1976. Г.А.Лаўрэцкі. РАСГбЎЦАВА Ніна Мікалаеўна (29.10.1903, С.Пецярбург — 16.1.1990), расійскі і бел. мастак дэкар.прыкладнога мастацтва. Скончыла маскоўскія кансерваторыю (1931), выяўл.паліт. унт (1936), унт (1958). У 1938 мастак «Галоўшкла», у 1940—41 кіраўнік эксперым. маст. лабараторыі Дзярж. інта РАСІОЎСКАЯ ФІНІфЦЬ, вырабы з металу, дэкарыраваныя эмалямі (фініфцю) і размаляванйя празрыстымі вогнетрывалымі фарбамі; рускі нар. маст. промысел. Існуе з 18 ст. ў г. Растоў Яраслаўскай вобл. Эмаллю запаўняюць дробныя выемкі ці паглыбленні, створаныя тонкімі метал. перагародкамі, або наносяць, як і размалёўку, суцэльным слоем. У 18—19 ст. у тэхніцы Р.ф. выраблялі пераважна абразкі, партрэты і пейзажы. У канцы 19 ст. промысел заняпаў, адроджаны ў 1920я г. Сучасныя майстры фкі «Растоўская фініфць». (В.Салдатава, І.Салдатаў, А.Кокін, В.Горскі, А.Ціхаў, А.Хауноў) вырабляюць пудраніцы, куфэркі, кулоны, завушніцы, брошкі і інш. Акаймаваныя ажурнай філігранню са светлага, цёмнага ці пазалочанага серабра, эмалевыя ўстаўкі аздабляюць акварэльнапразрыстай размалёўкай у выглядзе кветак, пейзажаў, мініяцюрных сюжэтных кампазіцый. Літ.: Крнвоносов В.Г Огненное пмсьмо: Ростовская фнннфть. Ярославль, 1977. Я.МСахута. студэнтаў; фты: біёлагаглебавы; геолагагеагр.; гіст.; механікаматэм.; хім.; фіз.; псіхалогіі; сацыялогіі і палііалогіі; філалогіі і жураналістыкі; філасофіі і культуралогіі; эканам.; юрыд.; ваеннага навучання. Вядзецца падрыхтоўка па 35 спецыяльнасцях. Аспірантура і дактарантура з 1957. У складзе унта класічны, эканам. і юрыд. ліцэі; інт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі выкладчыкаў гуманіт. і сац. навук, 2 інты — права і кіравання, эканомікі і знешнеэканам. сувязей, даюць 2ю вышэйшую адукацыю. Пры унце працуюць 10 НДІ, навуковаканструктарскатэхнал. бюро «П’езапрыбор», Паўн,Рас. рэгіянальны цэнтр інфарматызацыі вышэйшай школы, Занальная навук. бка (2,9 млн. экз. кніг), Бат. сад і інш. РАСТОЎСКІ КРЭМЛЬ, архітэктурны ансамбль 17 ст. ў г. Растоў Яраслаўскай вобл. (Расія). Узведзены ў 1670—83 на беразе воз. Нера, да 19 ст. наз. Архірэйскі дом. Уяўляе сабой комплекс культавых, жылых і гасп. пабудоў (гал. з іх Н Растоўцава Пітны прыбор 1958. Растоўскі крэмль. шкла. У 1941—52 выкладала ў Маскоўскім інце прыкладнога і дэкар. мастацтва. 3 1956 гал. мастак шклозавода «Нёман» у г.п. Бярозаўка Лідскага рна Гродзенскай вобл., у 1959—61 — Барысаўскага шклозавода. Працавала ў галіне маст. шкла. Сярод твораў: прыборы для кваса (1957), пітны, для моцных напіткаў (абодва 1958), для віна (1959), блюды, вазы і інш. М.М.Яніцкая. РАСТбУЦАЎ Ігар Кірылавіч (30.7.1933, г. Варонеж, Расія — 19.9.1995), бел. канструкгар і вучоны ў галіне выліч. тэхнікі. Канд. тэхн. н. (1976). Скончыў Пензенскі індустр. інт (1956). 3 1960 на Мінскім здзе выліч. машын (у 1974—81 дырэктар, адначасова ген. дырэкгар ВА выліч. тэхнікі), з 1986. на 366 РАСТОЎЦАЎ доследнавытв. прадпрыемстве «Аптрон», Мінск. Навук. працы па аўтаматызацыі праекгавання і вытвсці сродкаў выліч. тэхнікі. Удзельнік стварэння сям’і ЭВМ «Мінск», гал. канструктар ЭВМ EC1022, выліч. комплексаў спец. прызначэння. Дзярж. прэмія СССР 1979. М.П.Савік. РАСТОЎЦАЎ Мікіта Фёдаравіч (26.9.1895, в. Воздрама Шчокінскага рна Тульскай вобл., Расія — 1987), расійскі вучоны ў галіне жывёлагадоўлі. Акад. УАСГНІЛ (1956). Герой Сац. Працы (1975). Скончыў Маскоўскі зоатэхн. інт (1935). У 1956—72 акад.сакратар Аддз. жывёлагадоўлі УАСГНІЛ. Навук. працы па малочнай і мясной жывёлагадоўлі і яе пароднай перабудове, развіцці плем. службы, вывядзенні новых парод буйн. par. жывёлы. Тв.: Межпородное скреіцнванне крупного рогатого скота. М., 1951; Методы улучшення породноста скота // Вестн. с.х. наукм. 1956. № 2; Промышленное скреіцнванне в скотоводстве. М., 1971 (разам з І.І.Чаркашчанкам). РАСТбЎЦАЎ Уладзімір Мікалаевіч (н. 27.5.1945, г. Карабаш Чэлябінскай вобл., Расія), бел. вучоны ў галіне мед. генетыкі. Др мед. н. (1990), праф. (1994). Скончыў Мінскі мед. інт (1969). У 1973—89 і з 2000 (заг. лабараторыі і курса) у Бел. мед. акадэміі паслядыпломнай адукацыі, з 1992 у Бел. цэнтры мед. тэхналогій (заг. аддзела). Навук. працы па пытаннях генет. схільнасці да хвароб, тэорыі здароўя і прафілактыкі, кіравання развіццём аховы здароўя. Тв.: Генетнка н даагноз. Мн., 1986. РАСТОЦКІ Станіслаў Іосіфавіч (21.4.1922, г. Рыбінск Яраслаўскай вобл., Расія — 10.8.2001), расійскі кінарэжысёр. Нар. арт. СССР (1974). Скончыў Усесаюзны д