• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    ´наўляць культы багоў. Хрысціян не праследаваў, а дазволіў свабоду веравызнання. Аўтар шэрагу твораў, скіраваных супраць хрысц. царквы. Яго дзейнасць асуджала хрысціянскае духавенства (адсюль яго мянушка «Адступнік»). Ю.А. загінуў у час паходу супраць персаў.
       Літ:. В н д а л Г. Юлнан: Пер. с англ. СПб., 1994. А.Г.Зельскі.
    
    ЮЛІЯНСКІ КАЛЯНДАР, каляндар, уведзены ў 46 да н.э. ў Стараж. Рыме. Адлік па ім пачаўся з 1 студз. 45 да н.э. Атрымаў назву старога стылю пасля яго замены ў 1582 у шэрагу краін Еўропы (пазней — у большасці краін свету) грыгарыянскім календаром (новым стылем). Гл. таксама Час.
    
    ЮМ (Hume) Дэйвід (26.4.1711, г. Эдынбург, Вялікабрытанія — 25.8.1776), англійскі філосаф, гісторык, эканаміст і публіцыст. Сфармуляваў асн. прынцыпы агнастыцызму, адзін з папярэднікаў пазітывізму. Вучыўся ў Эдынбургскім унце. У 1734—37 працягваў вывучаць філасофію ў Францыі, дзе напісаў свой гал. твор «Трактат аб чалавечай прыродзе» (выд. ў 1739). 3 1741 публікаваў 49 эсэ на грамадскапаліт., маральныя і эстэт. тэмы. У 1753—62 працаваў над 8томнай «Гісторыяй Англіі», напісаў антыклерыкальны траетат «Натуральная гісторыя рэлігіі» (1757). У 1763—66 сакратар брыт. пасольства ў Парыжы, дзе зблізіўся з Ж.Л.Д’Аламберам, П.А./ольбахам, ДДзідро і інш. франц. асветнікамі. У сваёй апошняй працы «Дыялогі аб натуральнай рэлігіі» (выд. ў 1779) разглядаў пытанне пра існаванне Бога. На яго думку, верыць у Бога няма падстаў, але ёсць падстава апраўдваць веру як нейкую вярхоўную прычыну парадку ў Сусвеце («прычыну наогул»), якая, відаць, мае «некаторую аддаленую аналогію з чалавечым розумам». У тэорыі пазнання зыходзіў з таго, што першаснымі ўспрыманнямі з’яўляюцца непасрэдныя ўражанні знешняга вопыту (алчуванні), а другаснымі — пачуццёвыя вобразы памяці (ідэі) і ўражанні ўнугр.
    
    
    вопыту (афекгы, жаданні, страсці). Адмаўляў аб’ектыўны характар прычыннасці і паняцце субстанцыі. Лічыў, што вера засн. на сіле прывычкі, яна не можа быць абгрунтавана розумам, бо розум друтасны ў адносінах да пачуццёвага вопыту, які не выходзіць за межы нашых адчуванняў. У больш позніх працах агнастыцызм Ю. перастаў насіць радыкальны харакгар, а ўяўляў сабой «умераны скептыцызм»; ён не адмаўляў наяўнасці рэчаў і з’яў, якія выклікаюць успрыманні, а толькі падвяргаў сумненню, лічыў гэта справаю «анатамаў і прыродазнаўцаў». 3 пазіцый псіхічнага дэтэрмінізму Ю. абвяргаў прынцып свабоды волі і выступаў з крытыкай духоўнай субстанцыі, якая перарастала ў яго ў крытыку рэліг. веры. У працах па гісторыі, лры і мастацтве апісваў матывы паводзін, настроі і пачуцці людзей. Чалавек, паводле Ю., — істота слабая, схільная да памылак і капрызаў асацыяцый. У этыцы развіў канцэпцыю утылітарызму, у палітэканоміі падзяляў працоўную тэорыю вартасці А.Сміта. Ю. адмаўляў тэорыю грамадскага дагавору і лічыў, што гістарычна грамадства ўзнікла ў выніку разрастання сем’яў і павелічэння іх колькасці. Паводле Ю., умовай сац. справядлівасці з’яўляецца ўмацаванне інстытута прыватнай уласнасці як крыніцы стварэння законаў дзяржавы і сістэмы выхавання. У пытаннях маралі схіляўся да пазіцый эматывізму, а асновай маральных паводзін, побач з пачуццём сімпатыі і задавальненнем ад ажьіццяўлення добрых учынкаў, лічыў іірывычку, засн. на выхаванні. Ідэі фенаменалізму, асновы якога закладзены Ю., развіты ў вучэннях І.Канта, Дж.Міля, Г.Спенсера і інш.; яны ўласцівы амаль усім пазітывісцкім канцэпцыям, эмпірыякрытыцызму, неапазітывізму, лінгвістычнай філасофіі.
       Тв.: Рус. пер. — Нсследованне о человеческом разуме. М., 1995; Малые пронзведення: Эссе. Естественная нсторня релнгнн. Дналогн о естественной нсторнн релнгнн. М.. 1996; Соч. Т. 1—2. М.. 1996; Тракгат о человеческой прнроде: О познаннн. Об аффектах. О моралн. Мн., 1998; Англня под властью дома Стюартов. Т. 1. СПб., 2001.
       Літ.: Н а р с к н й Й.С. Фнлософня Давнда Юма. М.. 1967; Я г о ж. Давнд Юм. М.. 1973; Дэвнд Юм. Кант. Гегель. Шопенгауэр. Опост Кон: (Бногр. очеркн). СПб., 1998.
    ВДз.Марозаў.
    
    ЮМАТАЎ Георгій Аляксандравіч (11.3.1926, Масква — 4.10.1997), расійскі акцёр. Нар. арт. Расіі (1982). У кіно з 1947. Акцёр сучаснай тэмы. Зняўся ў фільмах: «Маладая гвардыя» (1948), «Розныя лёсы» (1956), «Жорсткасць» (1959), «Парожні рэйс» (1963), «Не забудзь, станцыя Лугавая» (1967), «Адзін з нас», «Афіцэры» (абодва 1971), «Лёс» (1978), «Пятроўка, 38», «Агарова, 6» (абодва 1980), «ТАСС упаўнаважаны заявіць» (1981), «Прыступіць да ліквідацыі» (1984) і інш.
    
    ЮНАЙТЭД ПРЭС ІНТЭРНЭШАНАЛ (ЮПІ; United Press International; UPI), адно з найбуйнейшых інфарм. аген
    
    
    ціваў свету; камерцыйнае прадпрыемства ЗША. Створана ў 1958 у выніку зліцця агенцтваў Юнайтэд Прэс (1907) і Інтэрнэшанал Hьюc^ Сервіс (1909). Штабкватэра ў НьюЙорку. Распаўсюджвае паведамленні друку і радыё, тэлефільмы навін, кабельныя тэлевізійныя праграмы, фотаматэрыялы для 6 тыс. карыстальнікаў. Інфармацыю ЮПІ на англ., араб., ісп. мовах прымаюць больш за 100 краін свету. Mae 230 замежных бюро. Л.А.Фядотаў.
    
    «ЮНАЙТЭД ТЭКНОЛАДЖЫС» (United Technologies), карпарацыя касм. прамсці ў ЗША (да 1975 наз. «Юнайтэд эркрафт»). Засн. ў 1934. Ажыццяўляе вытвсць авіяц. рухавікоў і верталётаў, прамысл. абсталяванне, выконвае буйныя ўрадавыя заказы. Аб’ём продажу на канец 1980х г. склаў 18,1 млрд. дол., чысты прыбытак 659 шн. доп.; у вытвсці занята 187 тыс. чал.
    
    «ЮНАЦТВА», дзяржаўнае кніжнае выдавептва Беларусі ў 1981—2002. Засн. ў Мінску на базе профільных рэдакцый выдваў «Мастацкая літаратура» і «Народная асвета». Выдавала лру для дзяцей і юнацтва: нац. і сусв. класіку, творы сучасных майстроў маст. слова Беларусі, навук.пазнавальную лру на бел., рус. і замежных мовах, кніжкірасфарбоўкі, кніжкіцацкі. Мела выдавецкія серыі: «Бібліятэка прыгод і фантастыкі», «Бацькаўшчына», «Эўрыка», «Казка за казкай» і інш. У 1981—94 выпусціла 15томную «Бібліятэку дзіцячай літаратуры народаў СССР» (Дзярж. прэмія Беларусі 1996). Далучана да выдва «Мастацкая літаратура». С.У.Фядотава.
    
    ЮНГ (Jung) Карл Густаў (26.7.1875, Кесвіль, каля Базея — 6.6.1961), швейцарскі псіхолаг, псіхіятр і філосаф культуры; заснавальнік аналітычнай псіхалогіі. Атрымаў мед. адукацыю ў Базелі, працаваў з 1890 у псіхіятрычным шпіталі ў Цюрыху пад кіраўніцтвам Э.Блейлера. Абараніў доктарскую дысертацыю «Аб псіхалогіі і паталогіі так званых акультных феноменаў». У 1907 пасля сустрэчы з З.Фрэйдам стаў адным з яго актыўных паслядоўнікаў. Быў першым старшынёй Міжнар. псіхааналітычнай асацыяцыі (1911—14). Разрыў з Фрэйдам у 1913 прывёў Ю. да стварэння ўласнай версіі псіхааналітычнага вучэння. У сваёй аналіт. псіхалогіі ён прыйшоў да высновы, што ў суб’екта пераважае калекг. бессвядомае, уласцівае ўсім народам і культурам. якое праяўляецца ў выглядзе архетыпаў. У яго разуменні гіпатэтычная, неўяўная і невыразная рацыянальнымі сродкамі мадэль знаходзіць сваё ўвасабленне ў бессвядомых калект. уяўленнях, снах, міфалагічных матывах і вобразах («Метамарфозы і сімвалы лібіда», 1912). Ю. аналізаваў архетыпы Маці, Персоны, Ценю, Анімы (жаночы пачатак у мужчыны), Мудрага Старца, якія, паводле яго сцвярджэння, адыгрываюць ролю ў развіцці міфаў, казак, маст. твораў. Найважн.
    
    
    юндзіл 209
    
    значэнне ён надаваў самарэалізацыі, індывідуацыі як цэласнасці свядомай і бессвядомай душы, самапазнанню і самасцвярджэнню свайго ўласнага «Я» ў жыцці. Ю. крытыкаваў сучасную тэхн. цывілізацыю і масавае грамадства за адмаўленне ад традыцый, культуры і абязбожвання свету, лічыў, што бескантрольнае ўварванне «калектыўнага бессвядомага» здольна прывесці да паяўлення лжэпрарокаў кшталту Гітлера, Мусаліні, Сталіна і іх таталітарных сістэм. 3 пазіцыі аналіт. псіхалогіі пабуда
    
    
    
    Т.Юнг                С.Б.Юндзіл.
    
    ваў тыпалогію базальнаіндывідуальных псіхал. тыпаў экстравертаў (псіхаэнергетыка выплюхваецца ў знешні свет) і інтравертаў (псіхаэнергетыка накіравана ўнутр). У межах гэтых тыпаў ён вылучыў мыслячыя і пачуццёвыя, рацыянальныя і ірацыянальныя тыпы. 3 пазіцый псіхааналіт. культуралогіі Ю. прааналізаваў творчасць І.В.Гётэ, Дантэ, Р.Вагнера, Дж.Джойса, Ф.Ніцшэ, П.Пікасо, мастакоўкубістаў. Ён зрабіў таксама істотны ўплыў на творчасць Т.Мана, Г.Гесэ, К.Карэньі, М.Эліядэ і інш. пісьменнікаў, фізікаў В.Паўлі, Э.Шродынгера. Аўтар прац «Аб псіхалогіі неўсвядомленага» (1943), «Псіхалогія і выхаванне» (1946), «Пра карані свядомасці» (1952) і інш.
       Тв.: Пснхологнческне тнпы: Пер. с англ. М.. 1992: Проблемы душн нашего временм: Пер. с англ. М., 1993; Аналнтаческая пснхологня: Пер. с англ. М.. 1994. Я.М.Бабосаў.
    
    ЮНГ, Янг (Young) Томас (13.6.1773, г. Мілвертан, Вялікабрьгганія — 10.5.1829), англійскі фізік, астраном і ўрач; адзін са стваральнікаў фіз. і хвалевай оггтыкі. Чл. Лонданскага каралеўскага тва (1794) і яго сакратар (з 1802). Вучыўся ў Лонданскім, Эдынбургскім і Гётынгенскім унтах. 3 1811 урач у шпіталі св. Георгія (Лондан), адначасова з 1818 сакратар Бюро даўгот і кіраўнік выдання «Марскога календара». Навук. працы па фіз. і фізіял. оптыцы, акустыцы, механіцы, астраноміі і інш. Даследаваў інтэрферэнцыю і дыфракцыю святла, вызначыў даўжыні светлавых хваль розных колераў (1801—03), выказаў гіпотэзу аб папярочнасці светлавых хваль (1817). Распрацаваў тэорыю колеравага зроку, растлумачыў акамадацыю вока. Увёў асн. характарыстыку пругкасці матэрыялаў — Юнга модуль (1807), упершыню звярнуў увагу на ўзаемасувязь мех. ра
    
    
    
    боты і энергіі. Прымаў удзел у падрыхтоўцы матэрыялаў для дадатку да «Брытанскай энцыклапедыі», займаўся расшыфроўкай егіпецкіх іерогліфаў.
      Літ.\ Льоццн М. йсторня фнзнкл: Пер. с нтал. М.. 1970; Творцы фнзнческой оптнкн: Сб. ст. М., 1973; Ст е п а н о в Б.й. Очеркн по нсторнн оптнческой наукп. Мн.. 1978. А.І.Болсун. ібНГА (ад ням. Junge хлопчык, юнак), падлетак, які вучыўся марской справе і рыхтаваўся стаць матросам. На баявых і трансп. суднах вядомы з часоў грабнога флоту. Пазней з мэтай падрыхтоўкі матросаў з падаеткаў сталі ствараць школы Ю.; існавалі ў Рас. імперыі ў Кранштаце і Севастопалі, у СССР у 1941—43 — на вве Валаам (Ладажскае воз.) і на Салавецкіх авах. Скасаваны ў сувязі са стварэннем нахімаўскіх вучы