КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
(1933), былі выключаны Італія (1937, за вайну супраць Эфіопіі) і СССР (снеж. 1939, за вайну супраць Фінляндыі). Кі-руючымі органамі Л.Н. (знаходзіліся ў г. Жэнева) былі: Асамблея (уключала ўсіх членаў, збіралася штогадова), Савет і пастаянна дзеючы Сакратарыят на ча-ле з ген. сакратаром (ЭДруманд у 1919—33; Ж.Авенал у 1933—46). Савет Л.Н. складаўся з 5 пастаянных членаў (Вялікабрытанія, Францыя, Італія, Япо-нія; месца, што бьыо прадугледжана Статутам для ЗША, заставалася незаня-тым) і 4 непастаянных, што выбіраліся Асамблеяй на азначаны тэрмін. У 1926 пастаянным членам Савета стала Гер-манія. Пазней у складзе і колькасці членаў Савета таксама адбываліся зме-ны. Пры Сакратарыяце Л.Н. дзейнічалі аўт. органы: Міжнар. арг-цыя працы, Пастаянная палата міжнар. правасуддзя і інш Усе рашэнні Асамблеі і Савета, акрамя працэдурных пытанняў, прыма-ліся толькі пры ўмове аднагалосся, што абумовіла бяссілле Л .Н. пры вырашэнні міжнар. спрэчак і канфлікгаў. Статут Л .Н. прадугледжваў абмежаванне ўзбра-енняў, узаемную гарантыю тэр. цэлас-насці членаў лігі, вырашэнне спрэчак паміж дзяржавамі трацейскім разгля-дам, калектыўныя захады (эканам і ва-ен. санкцыі) супраць агрэсараў. Ліга займалася большасцю актуальных у пе-рыяд яе дзейнасці паліт. праблем, у тл. спрэчкай Літвы і Полыпчы за Вільню (1920), паіранічнымі спрэчкамі Албаніі з Грэцыяй і Югаславіяй (1921). Мац-нейшыя дзяржавы Еўропы (Вялікабры-танія, Францыя і інш.) карысталіся ме-ханізмамі Л.Н. для ажыццяўлення свай-го эканам. і паліт. панавання ў свеце, барацьбы з рэв. і нац.-вызв. рухамі. У першыя гады існавання Л.Н. была ад-ным з цэнтраў дзейнасці супраць баль-шавізму ў Расіі. Прадугледжаная Стату-там Лігі мандатная сістэма дазволіла дзяржавам-пераможцам у 1-й сусв. вай-не (Вялікабрытанія, Францыя і інш.) пад выглядам мандатных тэрыторый фактычна падзяліць паміж сабой б. ка-лоніі Германіі і некаторыя тэрыторыі б. Асманскай імперыі. У той жа час Л.Н. аказалася няздольнай перашкодзіць saxony Недждам Хіджаза (1925), спыніць агрэсію Японіі супраць Кітая (з 1931), Італіі супраць Эфіопіі (1935—36) і Ал-баніі (1939), прадухіліць анексію Герма-ніяй Аўстрыі (1938) і расчляненне Чэ-хаславакіі (1938—39) і, у рэшце рэшт, прадухіліць развязванне Германіяй у вер. 1939 2-й сусв. вайны. 3 канца 1939 дзейнасць Л.Н. фактычна спынілася, фармальна яна ліквідавана ў крас. 1946 рашэннем спец. Асамблеі. Вопыт Л.Н. быў выкарыстаны пры стварэнні Арга-нізацыі Аб’яднаных Нацый. Літ.: АфанасьеваО. Краткнй очерк нстормя Лнгн Нацнй. [М.], 1945; й л ю х м -на Р.М.Лнга Нацнй, 1919—1934. М., 1982. М.Г.Нікіцін. ЛІГАЗЫ, сінтэтазы, клас фермен-таў, якія каталізуюць рэакцыі далучэн-ня дзвюх розных малекул за кошт энер-гіі АТФ (адэназінтрыфасфату). Больш за 100 Л. У залежнасці ад характару су- вязі (С—О, С—S, С—N і С—С-сувязі) Л. падзяляюць на 5 падкласаў. Пашы-раны ў прыродзе і адыгрываюць вял. ролю ў найважн. анабалічных працэ-сах — біясінтэзе бялкоў, ліпідаў, вугля-водаў. ЛІГАНДЫ (ад лац. ligo звязваю), мале-кулы ці іоны, непасрэдна злучаныя з цэнтр. атамам у комплексных злучэннях. Звычайна Л. з’яўляюцца аніёны (напр., гід-раксіл ОН', астачы азотнай NO? , салянай С1 , сінільнай CN кіслот) ці нейтральныя малекулы, якія маюць атамы кіслароду, азо-ту, фосфару, крэмнію, мыш’яку або кратныя сувязі (напр., неарган. малекулы — аксід вуг-ляроду CO у карбанілах металаў, аміяк NHj; арган. злучэнні — аміны, спірты, алефіны). У каардьшацыйнай сферы комплексаўтва-ральніка Л. можа займаць адно (т.зв. мона-дэнтатныя Л.) ці некалькі месцаў (полідэн-татныя Л., якія злучаны з цэнтр. атамам праз некалькі атамаў Л.). Комплексы з полідэнтат-нымі Л. наз. хелатнымі (гл. Хелатныя злучэн-ніу ЛІГАТУРА (ад позналац. ligatura сувязь, злучэнне), 1) знак любой сістэмы пісь-меннасці ці фанет. транскрыпцыі, утво-раны шляхам спалучэння элементаў двух графем ці транскрыпцыйных зна-каў. Напр., дацкае, ісланд., нарв. аг, ням. р. Такога тыпу Л. часта выкарыс-тоўваліся ў скорапісе, для ўпрыгожан-ня, арнаменталізацыі тэкстаў (гл. Вязь). 2) Спалучанае напісанне двух (гл. Дыг-раф) і большай колькасці літар, якія пе-радаюць адзін гук; напр., бел. дж, дз., польск. sz, cz, ням. sch. 3) Злітнае напі-санне двух ці некалькіх пісьмовых зна-каў. Трапляецца ў слав. азбуцы, у за-межных шрыфтах (напр., £ — злітны абрыс A і Е). ЛІГАТЎРА ў музыцы, 1)у мензу-ральнай натацыі знакі, што абазнача-юць дзве і болей ноты, якія выконва-юцца звязна, звычайна на адзін склад. 2) Абазначэнне аб’яднання 2 суседніх нот аднолькавай вышыні ў адну ноту сумарнай працягласці з дапамогай лі-гі — дугападобнай рысы, выгнутай уверх або ўніз. Ліга над групай нот роз-най вышыні патрабуе іх звязнага выка-нання і адасаблення ад суседніх гукаў ці іх груп, у вак. музыцы — выканання ўсіх аб’яднаных лігай нот на адзін склад. ЛІГАТУРА, зліццё дзвюх літар у асоб-ных словах, пры якім элемент адной лі-тары з’яўляецца агульным для наступ-най: «АЕ» у «A3», «ОЕ» у «СЕ» і г.д. Час-та сустракаецца ў кругавых легендах манет. ЛІГАТУРА ў медыцыне, нітка, за-вязаная вакол крывяноснага, лімфатыч-нага сасуда ці інш. трубчастых органаў для спынення кровацячэння ці яго па-пярэджвання, злучэння органаў і тка-нак. Выкарыстоўваюць шоўк, кетгут, лаўсан, капрон, конскі волас і інш. ЛІГАТУРА ў тэхніцы, 1) дапамож-ныя сплавы, якія выкарыстоўваюцца для ўвядзення легіруючых элементаў у вадкі метал (гл. Дегіраванне). ліграін 247 Засваенне легіруючага элемента з Л. болыв высокае і ўстойлівае, чым пры ўвядзенні яго ў чыстым выглядзе. Л. атрымліваюць сплаў-леннем кампанентаў, што ўваходзяць у яе састаў, або ўзнаўленнем іх з руд, канцэнтра-таў ці аксідаў. У якасці Л выкарыстоўваюпь медзь, ртуць (гл. Амальгама) і інш. Л. наз. таксама металы, якія ўводзяцца ў высакарод-ныя металы дая надання цвёрдасці, зніжэння іх кошту і інш. Колькасць Л. ў сплаве вызна-чаецца пробай. Для манет рэкамендуецца Л., найб. устойлівая да зношвальнасці. Напр., да золата і серабра дабаўляюць медзь; аптымаль-ныя суадносіны для золата 9:1 (900-я проба), для серабра 5:1 (833-я проба). 2) У паліграфіі 2 злучаныя паміж сабой (злітыя) літары на адной ножцы. ЛІГЕЦІ (Ligeti) Дзьёрдзь (н. 28.5.1923, г. Тырнэвені, Румынія), венгерскі кам-пазітар, музыказнавец; прадстаўнік зах-еўрап. муз. авангарда. Скончыў Вышэй-шую муз. школу ў Будапешце (1949), выкладаў у ёй (з 1950 праф.). У 1956 і з пач. 1980-х г. у Вене. У галіне электрон-най музыкі распрацаваў уласную тэхніку статычнай санорнай кампазіцыі, засна-ваную на мікразмяненнях у цэлым не-рухомага гукавога масіву («Уяўленні», 1959; «Атмасферы», 1961, для аркестра), спалучаў санорную статыку з дынаміч-нымі «выбухамі» («Рэквіем», 1965; «Ме-лодыі» для арк., 1971). Некат. вак. тво-ры звязаны з т-рам абсурду («Прыго-ды», 1962; «Новыя прыгоды», 1965). У творах апошніх гадоў рысы неараман-тызму. Аўтар оперы «Вялікі мярцвяк» (1978), твораў «Гадзіны і воблакі» для хору і арк. (1973), «Далёкае» для арк. (1967), «Разгалінаванні» (1969) і інш. Літ.: Савенко С. Прнключення в во-ображаемом пространстве: Заметкн о твор-честве Д.Лнгета // Сов. музыка. 1987. № 6. ЛІГНІН (ад лац. lignum дрэва, драўні-на), арганічнае палімернае злучэнне, іігго знаходзіцца ў клетачных абалонках сасудзістых раслін. Разам з цэлюлозай выклікае іх адраўненне. Цвёрдасць і моцнасць абалонак дазваляюць дрэвам дасягаць выш. больш за 150 м (напр. эўкаліпты), а галінам вытрымліваць ця-жар лісця, пладоў і інш. Драўніна ліс-цевых парод мае ў сабе 20—30% Л., хвойных — да 50%. Выкарыстоўваецца ў прам-сці як хім. сыравіна. ЛІГНІТ (ад лац. lignum дрэва, драўні-на), гаручы карысны выкапень, слаба-абвугленая драўніна, бурага колеру, з захаванай будовай тканак, таксама буры вугаль, утвораны поўнасцю або часткова з такой драўніны. На Беларусі трапля-ецца ў Прыпяцкай упадзіне ў адкладах каменнавугальнага, юрскага і кайназой-скага ўзросту. ВІ.Ярцаў. ЛІГНІФІКАЦЫЯ, тое што адраўненне. ЛІГРАІН, сумесь вуглевадародаў, якую атрымліваюць дыстыляцыяй нафты ці газавага кандэнсату. Вадкасць, выкіпае пры 120—240 °C, шчьшьн. 785—795 кг/м3. Выкарыстоўваюць як кампанент таварных бензінаў, асвятляльнай газы і 248 лігуры ракетнага паліва, экстрагент, напаў-няльнік вадкасных прылад (напр., ма-нометраў). ЛІГУРЫ (лац. Ligures), зборная назва стараж. плямён, якія Яасялялі ў сярэ-дзіне 1-га тыс. да н.э. паўн.-зах. Італію і паўд.-ўсх. Галію. Мяркуюць, што ў 2-м — сярэдзіне 1-га тыс. да н.э. Л. на-сялялі б.ч. Італіі, потым іх адцяснілі на ПнЗ італікі. У 1-й пал. 1-га тыс. да н.э. Л. займаліся жывёлагадоўляй і земля-робствам, жылі ва ўмацаваных гарадзі-шчах, якія паступова ператварыліся ў гандл.-рамесніцкія цэнтры. Грамадскі лад Л. меў характар ваен. дэмакратыі, доўгі час захоўвалася сельская аб-шчына. У розны час на Л. нападалі ке-льты і этрускі, з 328 да н.э. яны — аб’-ект рым. агрэсіі. Канчаткова падпарад-каваны Рымам толькі пры Аўгусце (14 да н.э.). Большасць сучасных лінгвістаў лічаць мову Л. індаеўрапейскага пахо-джання. Верагодна, ім належаць на-скальныя малюнкі ў Прыморскіх Аль-пах. Ад Л. атрымала назву гіст. во-бласць на ПнЗ Італіі — Лігурыя. ЛІГУРЫЙСКАЕ МЙРА (Mare Ligure), частка Міжземнага м. паміж а-вамі Корсіка, Эльба і берагамі Францыі, Манака і Італіі. Пл. 15 тыс. км2. Глыб. больш за 2,5 тыс. м. Буйны заліў Гену-эзскі. Прылівы паўсутачныя, да 0,3 м. Узбярэжжа Л.м. — сусветна вядомы ку-рортны раён (Італьянская і Француз-ская Рыўера). Гал. парты — Генуя, Лі-ворна, Снецыя (Італія), Ніца (Фран-цыя). ЛІГУРЫЙСКАЯ РЭСПЎБЛІКА, дзяр-жава ў Італіі ў 1797—1805. Створана на тэр. Генуэзскай рэспублікі пасля акупа-цыі яе франц. войскамі. Мела кансты-туцыю (1797), складзеную на ўзор франц. канстытуцыі 1795. Тэр. Л.р. бы-ла арэнай барацьбы паміж Аўстрыяй і Францыяй. Пасля Італьянскага паходу Суворава 1799 Аўстрыя заняла Паўн. Італію, у т.л. на кароткі час у 1800 і Л.р. Пасля разгрому аўстр. войск у бітве ка-ля Марэнга Л.р. фактычна кіраваў (да ліп. 1802) напалеонаўскі ген. Дзежан. У 1805 далучана да франц. імперыі, па-водле рашэнняў Венскага кангрэса 1814—15 — да Сардзінскага каралеў-ства. ЛІГУРЫЯ (Liguria), вобласць на Пн Італіі, на ўзбярэжжы Генуэзскага зал. Лігурыйскага мора. Пл. 5,4 тыс. км2. Нас. каля 2 млн. чал. (1995). Уключае правінцыі Генуя, Імперыя, Савона, Спецыя. Адм. ц. і прамысл. вузел — Ге-нуя. Большую ч. тэрыторыі займаюць Лігурыйскія Апеніны (выш. да 1803 м) і Прыморскія Альпы. Па ўзбярэжжы вуз-кая перарывістая раўніна з міжземна-морскім кліматам. Ападкаў 500—1000 мм за год. Буйны прамысл. раён. Разві-ты чорная і каляровая металургія, суд-набудаванне, вытв-сць цеплавозаў, гід-ратурбін, дызель-матораў, катлоў, элек-траабсталявання, нафтаперапрацоўка, хім., цэм., тэкст., харч., дрэваапр., гар-барна-абутковая прам-сць. У прыбя-рэжнай зоне высокатаварнае вінагра-дарства, пладаводства, вырошчванне аліў, ранняй агародніны, кветак. У га-рах — пашавая жывёлагадоўля. Узбя-рэжжа — важны курортны раён. Тран-спарт чыгуначны, аўтамабільны, марскі. Важнейшыя парты: Генуя, Савона, Спецыя.