КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛІДА, горад у Гродзенскай вобл., на р. Лідзея (бас. р. Нёман). Цэнтр Лідскага р-на. За 112 км на ПнУ ад Гродна. Ву-зел чыгунак на Гродна, Вільнюс, Мала-дзечна, Баранавічы. 99,9, тыс. ж. (1998). Датай узнікнення Л. лічаць 1323 — пач. буд-ва Лідскага замка, вакол якога паступова вырас горад. У 15—16 ст. горад быў значным цэнтрам рамяства і гандлю, звязаны з Віль-няй, Навагрудкам, Мінскам, Полацкам. У гэ-ты час горад складаўся з рыначнай плошчы і 4 вуліц; да яго прымыкала прадмесце Зарэч-ча. 3 1568 цэнтр Лідскага павета Віленскага ваяводства. У 1590 Л. атрымала магдэбургскае права і герб (у левай частцы шчыта выява льва на чырвоным і ў правай — 2 скрыжава-ныя ключы на блакітным фоне). 3 2-й пал. 17 ст. ў выніку войнаў і феад. анархіі Л. прыйшла ў заняпад, з сярэдзіны 18 ст. пача-лося адраджэнне яе эканомікі. У 1756—1834 дзейнічаў Лідскі піярскі калегіум. У 1786 у Л. 514 ж 3 1795 у Рас. імперыі, пав. цэнтр. Сло-німскай (1795), Літоўскай (1797), Гродзен-скай (1801) губерняў. 3 1842 пав. горад Ві- Герб Ліды. 1590. ленскай губ. У 1863 і 1873 у Л. пабудаваны піўзаводы, у 1870—80-я г. — гарбарныя прадпрыемствы, тытунёвая ф-ка, крухмальны з-д. У 1884 пракладзена чыг. лінія Вільня— Лунінец, у 1907 — Маладзечна—Масты. У 1897 у Л. было 8626 ж, дваранскае і пав. двухкласнае вучылішчы, прыходскае вучылі-шча з жаночым аддзяленнем, яўр. школа. У 1899 адкрыта бальніца, у канцы 19 — пач. 20 ст. пушчаны чыгуналіцейны, лесапільны і інш. з-ды, развіты промысел па вырабе Лід-скіх куфраў. У 1901—18 існавалі Лідскія гім-назіі. У 1904 у Л. 1 тыс. дамоў (275 мурава-ных), 14 дробных прадпрыемстваў, 170 ра-месных майстэрань, 4 бальніцы, 6 пач. навуч. устаноў. У 1921—39 у складзе Полыпчы, па-вятовы цэнтр Навагрудскага ваяв., з 1939 у БССР, з 15 1.1940 цэнтр Лідскага раёна Бара-навіцкай вобл.. горад абл. падпарадкавання 3 27.6.1941 да 9.7.1944 акупіравана ням. фа-шыстамі, якія ў Л. і раёне загубілі 25 149 чал. Дзейнічала Лідскае патрыятычнае падпоме. У 1972 — 49,7 тыс. жыхароў. Прадпрыемствы машынабудавання (Лідскі доследны завод «Нёман», Лідскі завод сельскагаспадарчых машын, Лідскі завод электравырабаў, з-ды прыладабу-даўнічы, аўтарамонтны), харчовай (Лід-скі завод харчовых канцэнтратаў, Лідскі малочнакансервавы камбінат, піваварны з-д), буд. матэрыялаў (камбінат буд. ма-тэрыялаў, з-д жалезабетонных выра-баў), дрэваапр. прам-сці, Лідскі лака-фарбавы завод, Лідская абутковая фа-брыка. Лідскі краязнаўчы музей, Лідскі індустрыяльны тэхнікум. Брацкія магілы сав. воінаў, падпольшчыкаў і партызан, магілы ахвяр фашызму, курган Бессмя- Ліда. Курган Бессмярогнасці. Ліда. Плошча імя 600-годдзя горада лідскі 249 ротнасці і інш. Помнікі чырвонаармей-цам, якія загінулі ў вер. 1920, сав. воі-нам і партызанам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнікі архітэктуры: Лідскі замак, Лідскі Крыжаўзвіжанскі касцёл, Лідскі Іосіфаўскі касцёл піяраў. Літ.: Лвда: Нст.-экон. очерк. Мн.,1976. І.І.Коўкель. ЛІДАР (англ. Lidar скарачэнне ад Light detection and ranging выяўленне i вызна-чэнне далёкасці пры дапамозе святла), аптычны лакатар для дыстанцыйнага зандзіравання паветраных і водных ася-роддзяў. Mae крыніцу агттычнага вы-прамянення (лазер), тэлескоп з фотап-рыёмнікам, сістэму рэгістрацыі і апра-цоўкі вынікаў зандзіравання, устрой-ствы кіравання і адлюстравання інфармацыі, блок сілкавання. Дзеянне Л. заснавана на прынцыпе дзеяння ра-дыёлакацыйнай станцыі. Бываюць ста-цыянарныя і перасоўныя. Гл. таксама Лазернае зандзіраванне. ЛІ ДАЧЖАО (6.1.1888, прав. Хэбэй, Ki-Taft — 28.4.1927), кітайскі грамадскі і паліт. дзеяч. Скончыў Бэянскую паліт.-юрыд. школу ў г. Цяньцзінь (1913). 3 1915 удзельнік руху за новую кіт. куль-туру, супрацоўнічаў з час. «Сінь цын-нянь» («Новая моладзь»), дзе прапаган-даваў ідэі марксізму. 3 1918 заг. б-кі Пекінскага ун-та. Праф. У 1919 ідэйны кіраўнік, адзін з арганізатараў руху «Чацвёргага мая». У 1920 стварыў у Пе-кіне т-ва па вывучэнні марксізму. Адзін з заснавальнікаў Камуністычнай партыі Кітая (КПК, 1921). Кіраўнік паўн.-кіт. бюро КПК. У 1924 адыграў важную ро-лю ў аб’яднанні КПК і гаміньдана ў адзіны рэв. фронт. 3 крас. 1926 у пад-поллі. Арыштаваны і пакараны смерцю паўн.-кіт. мілітарыстамі. «ЛІДЗ ЭНД ЛЭГЗ» (ад англ. leads and lags апярэджанні і адставанні), тактыка маніпуліравання тэрмінамі правядзення разлікаў (паскарэнне або замаруджван-не) з мэтаю атрымання фін. або інш. выгад. Ажыццяўляецца афіцыйна, праз змены бакамі тэрмінаў і ўмоў плацяжу, або шляхам невыканання адным з пар-тнёраў умоў здзелкі. У знешнім гандлі «Л.э.л.» выкарыстоўваецца пры чаканні рэзкіх змен валютных курсаў (асабліва пры дэвальвацыі і рэвальвацыі) і працэн-тных ставак, няўстойлівасці валютных пазіцый бакоў, верагоднасці змен рэ-жыму рэгулявання знешнегандл. апера-цый, сістэмы валютных абмежаванняў, падаткаабкладання (гл. Падаткі) і інш. «Л.эл.» можа выкарыстоўвацца і ва ўнутр. плацежным абарачэнні. ЛІДЗЕЯ, Л і д а, рака ў Лідскім р-не Гродзенскай вобл., левы прыток р. Дзітва (бас. р. Нёман). Даўж. 31 км. Пл. вадазбору 167 км2. Пачынаецца каля в. Верхняя Ліда. Асн. прыток — р. Нарва. Даліна пераважна выразная. Пойма пе-рарывістая, у ніжнім цячэнні парэзана меліярац. каналамі. Рэчышча на праця-гу 20 км каналізаванае. Берагі спадзіс-тыя. ЛІДЗІН Уладзімір Германавіч (15.2. 1894, Масква — 27.9.1979), расійскі пісьменнік. Скончыў Маскоўскі ун-т (1916). Друкаваўся з 1916. У ранніх апа-вяданнях у асн. паказваў жыццё інтэлі-генцыі (зб-кі «Трын-трава», 1916; «Па-водка», 1917, і інш.). Любімыя героі Л. 1920-х г. (зб. «Норд», 1925; раман «Ідуць караблі», 1926) — валявыя лю-дзі, шукальнікі шчасця, авантурысты. Кніга «Пуціна» (1930), раман «Вялікі альбо Ціхі» (1933) і інш. — пра Д. Ус-ход. У творах 1950—60-х г. пераважа-юць маральна-этычныя праблемы: pa-Man «Два жыцці» (1950), зб. «Прылёт птушак. Апавяданні 1954—61» (1970). Аўгар кніг нарысаў і ўспамінаў «Шляхі і вёрсты» (1927), «Зіма 1941 года» (1942), «Людзі і сустрэчы» (19 57, 1961, 1965). У 1916 служыў у арміі на Белару-сі. У 1930-я г. пазнаёміўся з Я.Купалам, прысутнічаў на 1-м Усебел. з’ездзе пісь-меннікаў у Мінску (1934). У зб. апавя-данняў «Дарога на Захад» (1940) ура-жанні ад падзей вызвалення Зах. Бела-русі. Тв:. Собр. соч. Т. 1—3. М„ 1973—74; Людн н встречн. Странкцы полдая. М., 1980. ЛІДЗІЦЫ (Lidice), шахцёрскі пасёлак у Чэхіі на 3 ад Прагі, знішчаны ў 2-ю сусв. вайну; увасабленне нацыянал-са-цыялісцкага тэрору на акупіраваных тэ-рыторыях. Абвінаваціўшы жыхароў Л. ў хаванні байцоў чэхаславацкага руху Супраціўлення, якія здзейснілі замах на пратэктара Чэхаславакіі Р.Гайдрыха, 10.6.1942 ням. паліцэйскія і вайскоўцы поўнасцю разбурылі пасёлак, мужчын, каму больш за 16 гадоў (190—198 чал.), расстралялі, жанчын (195 чал.) дэпарта-валі ў канцлагер Равенсбрук, а дзяцей (усяго 98) — у лагер СС на «анямеч-ванне». У 1945 на месцы Л. засн. музей, у 1946 побач адноўлены пасёлак. ЛІДС (Leeds), горад у цэнтр. ч. Вялі-кабрытаніі, на р. Эр. Адм. ц. метрапалі-тэнскага графства і гал. горад канурба-цыі Уэст-йоркшыр. Вядомы з 7 ст. 677 тыс. ж. (1991). Вузел 7 чыгунак ill аў-тадарог. Каналам звязаны з марскім портам Ліверпул. Важны прамысл. цэнтр краіны. Прам-сць: маш.-буд. (у т.л. эл.-тэхн.), ліцейная, швейная, шар-сцяная, паліграф., мэблевая, харчовая. Ун-т. Музей, маст. галерэя. Арх. помні-кі 17—19 ст. ЛІДСКАЕ ПАТРЫЯТЫЧНАЕ ІІАД-пбЛЛЕ ў Вялікую А й ч ы н -ную вайну. Дзейнічала са снеж. 1941 да ліп. 1944 у г. Ліда Гродзенскай вобл. Арганізатары і кіраўнікі М.М.Іг-натаў і А.А.Клімко. Мела 4 групы (35 чал.): на чыг. вузле, электрастанцыі чыг. вузла, у авіярамонтных майстэр-нях, ням. ваен. шпіталі; 16 чал. дзейні-чалі самастойна. Падпольшчыкі распаў-сюджвалі лістоўкі, звесткі Саўінфарм-бюро, рабілі дыверсіі. Наладзіўшы су-вязь з партыз. атрадамі «Іскра», «Балтыец» і імя Варашылава, перапраў-лялі ім зброю, медыкаменты, друкарскі пірыфт, перадавалі звесткі разведкі. За час акупацыі загіпуў 21 падполыпчык. У Лідзе на ўшанаванне памяці падполь-шчыкаў устаноўлены помнікі. ЛІДСКАЯ АБУТКОВАЯ ФАБРЫКА Створана ў 1929 у г. Ліда Гродзенскай вобл. як ф-ка гумавых вырабаў «Ар-даль». У Вял. Айч. вайну разбурана. Ад-ноўлена ў 1946. У 1949 здадзены ў эк-сплуатацыю гумавы цэх, у 1952 — 3-і цэх мужчынскага, у 1957 — 7-ы цэх жаночага абутку. 3 1994 народнае прад-прыемства «Лідская абутковая фабры-ка». Асн. прадукцыя (1999): мужчынскі, жаночы і дзіцячы абутак. ЛІДСКАЯ РАЎНІНА, фізіка-геаграфіч-ны раён Заходне-Беларускай правінцыі на Пн Гродзенскай вобл. Мяжуе на ПнУ з Ашмянскім узвышшам, на ПдУ, Пд і ПдЗ з Верхнянёманскай нізінай, на 3 з Сярэднянёманскай нізінай, на Пн за-ходзіць у межы Літвы. Выш. 150—200 м, пл. каля 4 тыс. км2, працягнулася з ПдЗ на ПнУ на 125 км, з Пн на Пд на 50 км. Прымеркавана да Беларускай антэклізы. Крышт. фундамент перакрыты пародамі вер-хняга пратэразою, мелу, участкамі палеагену, антрапагену. Для антрапагенавай тоўшчы (магутнасць каля 100 м) характэрны ледавіко-выя і міжледавіковыя адклады беларускага (на Пн), бярэзінскага, дняпроўскага і сож-скага зледзяненняў. Сучасны рэльеф створа-ны сожскім ледавіком, значна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэса-мі ў гіасляледавіковы час. Л.р. — спадзіста-хвалістая другасная марэнная раўніна, нахіле-ная на Пд, да даліны р. Нёман Складзена з валунных супескаў і сутлінкаў. месцамі з вод-наледавіковых пяскоў, у паўд. ч. трапляюшіа адорвені мелавых, палеагенавых і неагенавых парод. Ваганні адносных вьшіынь да 5 м. Па-верхня ўскладнена лагчынамі сцёку, далінамі дробных рэк і ручаёў, тэрмакарставымі запа-дзінамі. На прыдалінных участках, дзе аднос-ныя выш. 10—15 м, рэльеф дробнаўвалісты. На водападзелах адзіночныя марэнныя ўзгор-кі, радзей камы і озы. Ад г. Шчучын на ПнУ да Ашмянскага ўзв. цягнецца моцна дэнуда-ваная паласа асобных марэнных град і ўзгор-каў, вьші. да 20 м. Карысныя выкапні: торф, гліны легкаплаўкія, мел і мергель, пясчана-жвіровы матэрыял, буд. пясок. Асн. рэкі: Гаўя, Жыжма, Дзітва, Лебяда. Глебы дзярно-ва-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забало-чаныя, тарфяна-балотныя і інш. Пад лесам 30% тэрыторыі. Лясы хваёвыя лішайнікава-кусцікавыя і кусцікава-зеленамошныя, на ПнУ, 3 і Пд трапляюцца шыракаліста-хвой-ныя, з прымессю дуба, граба, клёна, ясеня. Каля Шчучына захаваўся значны масіў дуб-ровы. На паніжэннях невял. ўчасткі бяроза-вых і чорнаальховых лясоў. Найбольшыя ба-лоты: Дакудаўскае балота і Дзітвянскае бало-та. Пад ворывам 40% тэрьггорыі.