КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛІВОНСКАЯ ВАЙНА 1558-1583 гг. ВАЕННЫЯ ДЗЕЯННІ РУСКІХ ВОЙСК СУПРАЦЬ ЛІВОНСКАГА ОРДЭНА ў 1558 1561 гг. Дзеянні войск ^Скіх літоўскіх і на & Лівонскага ордэна (1560—1561 гг.) - лівонскіх — —► шведскіх 7 ВАЕННЫЯ ДЗЕЯННІ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ I ШВЕЦЫІ СУПРАЦЬ РАСІІ ў 1579-1583 гг. Дзянні войск польска літоўсміх Е==Ошведс*іх русюх —■►—►Дзеянні шведскага флоту Zb VIII ■Д 11 1582 Аблога Пскова войскамі Стафана Баторыя _____ 2-_ Заключэнне Ям-Запольскага мірнага дагавору паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай і । Тэрыторыя, якая адышла ад Расіі да Рэчы Паспалітай паводле Ям-Запольскага ’—— ----* мірнага дагавору Узяцце Нарвы і ўстанаўленне Нарвенскага гандлёвага шляху паміж Расіяй і краінамі Заходняй Еўропы 1583 Падпісанне Плюскага перамір'я паміж Расіяй і Швецыяй ф Крэласць )( Бой. бітва △ Умацаваны населены пункт Заняцце населенага пункта Аблога крэпасці. горада і дата ўзяцця МАШТАБ 1:4 500 000 Нюслат Д ВАЕННЫЯ ДЗЕЯННІ ПОЛЬШЧЫ, ЛІТВЫ I ШВЕЦЫІ СУПРАЦЬ РАСІІ ў 1562 1578 гг. рускіх Выбарг (Шнд) Ладага 1578 609.1581 Нарва Гапсаль Вейсенштэйн Ноўгарад Гдоў Леаль ^Дэрпт Рынген Старая Руса Швейыі Пскоў Порхаў Біндсва Пільтэн Рыга Эрла Апочка Таропец Лібава іава Завалочча '23.10.1580 Біржай Шаўляй MeMe/i; Усвят 16 081580 Полацк Віцебск Смаленск 021564 ’8X1 1561 Коўна (Каўн^) 1580 ІІЛЬНЯ $ Барысаў 1569) Магілеў Мінск Дзеянні войск польска-літоўскіх Невель в.Дага (Швед.з 1561) Сокал 2 5 09 15 79 Карэла \4 11.1580 іа Аітоўскага з 1561, Рэчы Паспалітай з 1569) Вялікія Лу* к27 08-5 091580’ 1583 Нейшлас Тэрыторыя, якая адышла ад Расіі да Швецыі паводле Плюскага перамір’ Марыен^рг Вендэн ТырзеД, Падзел паміж Швецыяй. Даніяй I Літвой зямель Лівонскага ордэна, які распаўся ў 1560—1561 гг. у выніку дзеянняў рускіх войск Заключэнне Віленскага дагавору паміж Лівонскім ордэнам. Літвой і Польшчай, які аформіў падзел Лівоніі (васал Польшчі з 1466) Розітзн . (Рэжыца)}/ Се6еж \Арэшак ’1581-1582 Вольмар Лемзаль Холм Ям-Запольскі , Дзеянні шведскага флоту Пераходы рускай конніцы ў Фінляндыю па лёдзе ў 1571 г. і 1577 г. Сканцэнтраванне польска-літоўскіх войск Граніцы дзяржаў Граніца зямель, занятых рускімі войскамі ў 1558—1577 гг. Граніца Вялікага княства Літоўскага, абяднанага з Польшчай паводле Люблінскай уніі ў 1569 г. (Рэч Паспалітая) ВалЯ О Нойгаўзен (Швед 31561) (1561-1583 да Швейыіі I га хі 15611 Кокенгаўзен е Кройцбург 1581-1582 1570 Капор'е ^іі=й Раждзественскі пагост -2'0» 1581 Марыенгаўзен I Перна ў «Эзель Арзнсбург (4«u • 1560) / /збо/Хк . . Н581-4 1! 1582 Востраў 246 лівонскі Рэчы Паспалітай аблажылі Пскоў, гар-нізон і жыхары якога больш за 5 меся-цаў гераічна абараняліся, адбілі 30 штурмаў. 13.12.1581 пачаліся перагаво-ры, якія завяршыліся падпісаннем 15.1.1582 Ям-Запольскага мірнага дага-вора 1582 на 10 гадоў. Паводле дагавора Іван IV адмаўляўся ад заваяваных лі-вонскіх зямель і ад г. Веліж з навакол-лем на карысць Рэчы Паспалітай, a Стафан Баторый згаджаўся вывесці сваю армію з тэр. Маскоўскай дзяржа-вы. Паводле Плюскага перамір’я 1583 Маскоўская дзяржава ўступала Швецыі Паўн. Эстонію, гарады Нарва, Ям, Ка-пор’е, Івангорад і Карэла. Данія ў 1583 перадала Рэчы ІІаспалітай паўн частку Курляндыі. У выніку Л.в. Маскоўская дзяржава пацярпела паражэнне ў сваёй барацьбе за шырокі выхад да Балтый-скага м. Для ВКЛ, у т.л. для Беларусі, якая найбольш пацярпела за гады вай-ны, перамога ў ёй азначала замацаван-не ў складзе ВКЛ этн. бел. зямель. Але вымушанае ў час Л.в. пайсці на падпі-санне Люблінскай уніі 1569, ВКЛ стра-ціла частку свайго дзярж. суверэнітэту і многія тэрыторыі (Украіну і Падляшша, перададзепыя ў 1569 Польшчы). Літ:. Королюк В.Д. Лнвонская война. М., 1954; А р л о ў У. Полацкая вайна // Ар-лоў У. Таямніцы полацкай гісторыі. Мн., 1994. Г.М. Сагановіч лівбнскі ЙРДЭН каталіцкая і ваен.-паліт. арг-цыя ням. рыцараў-крыжакоў на тэр. сучасных Латвіі і Эстоніі (гіст. Лівоніі) у 1237—1562, а таксама ўтвора-ная ордэнам феад. дзяржава. Створаны з рэшткаў разгромленага князямі ВКЛ у бітве пры Шаўляі (1236) ордэна меча-носцаў, які ў 1-й трэці 13 ст. падначаліў і прымусова хрысціянізаваў большасць лат. і эст. плямён; існаваў як частка Тэўтонскага ордэна. Ленная залежнасць рыцараў Л.о. ад мясц. біскупаў спыні-лася каля 1360. 3 2-й пал. 15 ст. ў выні-ку аслаблення Тэўгонскага ордэна Л.о., якому належала каля 2/з лат. і эст. зя-мель, стаў фактычна незалежнай феад. дзяржавай. Ордэн складаўся з паўна-праўных членаў — братоў (400—500 чал. да 16 ст., 120—150 у сярэдэіне 16 ст.), святароў і паўбратоў (рамеснікаў і служачых). На чале яго стаяў пажыццё-ва выбраны магістр з рэзідэнцыяй у Рызе ці Вендэне (цяпер Цэсіс, Латвія). 3 канца 14 ст. пры магістру існаваў са-вет з 5—6 вышэйшых чыноўнікаў, які вызначаў усю палітыку ордэна. Мясц. кіраванне ў абласцях, на якія быў па-дзелены Л.о., належала комтурам (вое-начальнікам) і фоггам (чыноўнікам пе-раважна з суд. функцыямі). Войска (ка-ля 4 тыс. чал. у пач. 15 ст.) складалася з братоў з іх узбр. слугамі — кнехтамі і васалаў, а з канца 14 ст. таксама і з на-ёмнікаў. Л.о. у 13—15 ст. вёў войны суііраць Полацкага княства, ВКЛ, Ноў-гарада і Пскова, умешваўся ў іх паліт. справы. Ён удзельнічаў у войнах Маск. дзяржавы з ВКЛ 1500—03 (на баку ВКЛ) і 1512—22 (на баку Масквы). Разгромлены маск. войскамі ў 1560 у час Лівонскай вайны 1558—83, яго тэ-рыторыя падзелена паміж ВКЛ (боль-шая частка), Даніяй і Швецыяй. Як ор-дэн і дзяржава скасаваны 5.3.1562. ЛІВОНСКІЯ ХРОНІКІ, сярэдневяко-выя гістарыяграфічныя творы, напіса-ныя на тэр. Лівоніі у 13 — пач. 18 ст., пераважна з пазіцый ням. рыцарства. Найважнейшыя: «Хроніка Лівоніі» Ген-рыха Латвійскага (завершана ў 1227), «Рыфмаваная хроніка» невядомага аўга-ра (падзеі да 1290), «Хроніка Прускай зямлі» П.Дусбурга (завершана ў 1326), »Хроніка Лівоніі» Г.Вартберга (падзеі да 1378), «Хроніка Ліфляндскай правін-цыі» Б.Русава (падзеі да 1582), Хроніка Кельха (канец 17 — пач. 18 ст.). Пры-свечаны ў асн. гісторыі ордэна мечанос-цаў, Лівонскага ордэна і Лівоніі. Нягле-дзячы на тэндэнцыйнасць, Л.х. маюць каштоўныя звесткі, у т.л. такія, якіх ня-ма ў інш. крыніцах, па гісторыі суседніх з Лівоніяй дзяржаў, што змагаліся су-праць крыжакоў: Полацкага княства, ВКЛ, Польшчы, Ноўгарада, Пскова, Маскоўскай дзяржавы. ЛІВбРНА (Livorno), горад у Цэнтр. Іта-ліі. Адм. ц. правінцыі Ліворна. 167 тыс. ж. (1991). Порт на Лігурыйскім м. Прам-сць: судна- і маторабудаванне, нафтаперапр., хім., металург., буд. ма-тэрыялаў. Марская акадэмія. Музей мастака Дж. Фаторы (нарадзіўся ў Л.). Марскі акварыум. Арх. помнікі: рэне-сансавыя Старая і Новая крэпасці (16 ст.), сабор (16—17 ст.). Ваенна-марская база. ЛІВОШКІНСКІ ВАЛЎН, геалагічны помнік прыроды на Беларусі (з 1992), каля в. Лівошкі Браслаўскага р-на Ві-цебскай вобл. Валун цёмна-шэрага гра-ніту сярэднезярністага кіроўнага тыпу. Даўж. 3 м, шыр. 2,9 м, выш. 0,6 м, у аб-водзе 9,2 м, аб’ём бачнай часткі 2,8 м3, маса каля 7 т. Прынесены ледавіком каля 14—15 тыс. гадоў назад са Скан-дынавіі. В.Ф.Вінакураў. лівы племя фіна-угорскага паходжан-ня, якое ў старажытнасці і ў сярэднія вякі жыло на 3 і ПнЗ сучаснай Латвіі (узбярэжжа Рыжскага заліва і Пн Кур-ляндыі). У рус. летапісах наз. «лнбь». Займаліся пераважна земляробствам, a таксама рыбалоўствам, бортніцтвам і гандлем. У 9—12 ст. знаходзіліся пад кіраваннем старэйшын і князёў. Пад-трымлівалі сувязі з Полацкам і плацілі даніну полацкаму князю. У пач. 13 ст. разам з палачанамі змагаліся супраць крыжацкай агрэсіі, да 1206 заваяваны крыжакамі і прымусова хрысціянізава-ны (у каталіцтва). У далейшым боль-шасць Л. паступова асімілявана куршамі і латгаламі. Ад этноніма «лівы» лац. назва краю Лівонія (Livonia), ням. назва Ліфлянд (Livland краіна ліваў) і назвы Ліфляндыя. Інфлянты. Цяпер Л. — не-вял. этн. група, што жыве ў ваколіцах г. Вентспілс (Латвія). ЛІГА (франц. ligue ад лац. ligo звязваю), саюз, згуртаванне, аб’яднанне асоб, арг-цый, дзяржаў. Гл. таксама Ліга арабскіх дзяржаў, Ліга Нацый. ЛІГА АРАБСКІХ ДЗЯРЖАЎ (ЛАД), міжнар арганізацыя, засн. ў 1945 на канферэнцыі ў Каіры (Егіпет) прадстаў-нікамі Ірака, Саудаўскай Аравіі, Лівана, Егіітга, Сірыі, Трансіармніі (з 1950 Іар-данія), Йе.мена (з 1962 Йеменская Араб. Рэспубліка; з 1990 у складзе Йеменскай Рэспублікі, ЙР). Пазней да Лігі далучы-ліся Лівія (1953), Судан (1956), Марока (1958), Туніс (1958), Кувейт (1971), Ал-жыр (1962), Нар.-Дэмакр. Рэспубліка Йемен (з 1990 у складзе ЙР), Аман (1971), Аб’яднаныя Араб. Эміраты (1971), Бахрэйн (1971), Катар (1971), Маўрытанія (1973), Самалі (1974), Джыбуці (1977) 3 1964 права дарадчага голасу маюць прадстаўнікі Палесціны. Мэта арг-цыі — садзейнічаць умаца-ванню эканам., паліт. і культ. адносін паміж арабскімі краінамі. Вышэйшы орган — Савст Лігі, складаецца з кіраў-нікоў і прэм’ер-міністраў араб. краін ці упаўнаважаных. Штаб-кватэра ў Каіры. Ліга прызнана ААН як рэгіянальная арг-цыя і мае пастаяннае прадстаўніц-тва пры ААН у Нью-Йорку. Эфектыў-насць рашэнняў Савета Лігі зніжаецца абавязковасцю іх выканання толькі ты-мі краінамі, якія за іх галасавалі. У хо-дзе Бліжаўсходняга канфлікту Ліга за-няла крайне адмоўную пазіцыю ў адно-сінах да Ізраіля, каардынуючы палітыку супрацьстаянпя яўр. дзяржаве. У 1979 за заключэнне Кэмп-Дэвідскіх пагаднен-няў Егіпет быў выключаны з Лігі (ад-ноўлены ў 1989), а штаб-кватэра Лігі перанесена ў Туніс (да 1990). Сур’ёзны раскол у Лізе адбыўся ў час Кувейцкага крызісу 1990—91, калі адны араб. краі-ны падтрымалі Кувейт, другія — Ірак. У галіне навук.-тэхн. супрацоўнштва створана сумесная сістэма сувязі — АРАБСАТ. Дзейнічаюць спецыялізава-ныя ўстановы: Араб. фонд эканам. і сац. развіцця, Араб арг-цыя па пытан-нях асветы, культуры і навукі і інш. ЛІГА НАЦЫЙ (англ. League of Nations, франц. Societe des Nations), першая ў гісторыі міжнар. арганізацыя па развіц-ці супрацоўнінтва паміж народамі і за-беспячэнні міру і бяспекі ў свеце; існа-вала ў 1919—46. Утворана пасля 1-й сусв. вайны па ініцыятыве тагачаснага прэзідэнта ЗША ТЗ.Вільсана на Па-рыжскай мірнай канферэнцыі 1919—20. Яе Статуг быў уключаны ў Версальскі мірны дагавор 1919 і інш. дагаворы Вер-сальска-Вашынгтонскай сістэмы. Засна-ванне Л.Н. было спробай стварэння сістэмы калект. бяспекі. Першапачатко-ва членамі сталі 42 дзяржавы, у лік якіх уваходзілі краіны, што ўдзельнічалі ў вайне на баку Антанты або далучыліся да яе (апрача ЗША і Хіджаза) і 13 за-прошаных нейтральных дзяржаў. ЗША не ўвайшлі ў Л.Н., але іх прадстаўнік удзельнічаў у пасяджэннях у якасці на-зіральніка. Пазней, у 1920—34, у склад Л.Н. прынята яшчэ 21 дзяржава, у т.л. Германія (1926) і СССР (1934). У 1926—42 з Л.Н. выйшлі 16 краін, у т.л. Бразілія (1926), Германія (1933), Японія