КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
лоў): авечак — каля 3,5, коз — каля 1,5, буйн. par. жывёлы — каля 1, вяр-блюдаў — каля 0,1. Збор травы альфа. Рыбалоўства. Транспарт пераважна аў-тамабільны. Аўтадарог 19,2 тыс. км, у тл. з цвёрдым пакрыццём 10,7 тыс. км. У краіне 4,4 тыс. км нафтаправодаў, 0,4 тыс. км прадуктаправодаў, 1,9 тыс. км газаправодаў. Знешнегандл. сувязі ажыццяўляюцца пераважна марскім шляхам. Асн. парты: Трыпалі і Бенгазі (разнастайныя грузы), Табрук, Эс-Сі-дэр, Рас-эль-Ануф, Марса-эль-Бурэйка (экспарт нафты і звадкаванага газу). Л. мае гандл. флот грузападымальнасцю 690 тыс. брута-рэг. т. Развіты авіяц. транспарт. У краіне 131 аэрапорт, у т.л. міжнар. аэрапорты ў Трыпалі і Бенгазі. Гандл. баланс дадатны. У 1995 экспарт 8,4 млрд. дол., імпарі 7,3 млрд. дол Больш за 95% экспарту складаюць наф-та, нафтапрадукты, звадкаваны газ. У імпарце пераважаюнь машыны, абста-ляванне, харч. і прамысл. тавары. Гал. гандл. партнёры: Італія, Германія, Іспа-нія, Францыя. Л. ўваходзіць у лік краін экспарцёраў капіталу. Яна актыўна ўдзельнічае ў дзейнасці рэгіянальных міжарабскіх банкаў і фовдаў, практыкуе вываз дзярж. капіталу ў форме прадас-таўлення крэдытаў і пазык, набыцця акцый буйных канцэрнаў Грашовая адзінка — лівійскі дынар. Да арт. Лівія. Руіны рьгмскага тэатра ў Леп-тыс Магна. 1 ст. Літарагура. Пасля араб. заваяванняў у 7 — пач. 9 ст. л-ра развівалася ў агуль-ным рэчышчы арабскай культуры. У пе-рыяд тур. панавання (з 16 ст.) заняпала. Нац.-вызв. ўздым 1-й пал. 20 ст. выклі-каў рух за яе адраджэнне. У пач. 20 ст. ў паэзіі вызначальнымі сталі антыка-лан., асветніцкія і сац матывы (касыды А. аш-Шарыфа, М.Бен Зікры, С. аль-Баруні). Перыяд італьян. каланізацыі (1912—43) — час росквіту патрыят. і вызв. л-ры (паэзія А.Р. аль-Махдаўі, 1. аль-Уста Умара). Пасля атрымання не-залежнасці (1951) вядучае месца ў л-ры занялі маладыя паэты (А.С.Абд аль-Ка-дзер, А. ар-Рукейн). У 1940—50-я г. за-радзілася проза. Асн. літ. жанр — наве-ла, гал. тэмы — барацьба за сац. роў-насць, асуджэнне прымхаў і забабонаў. Найб. вядомыя навелісты — A К. Абу Харус, М. аль-Місураці, X. ат-Цікбалі, А.М. аль-Кувейры. А.І. аль-Факіх, 1. аль-Куні, Б. аль-Бахі. У 1959 створана Асацыяцыя дзеячаў культуры і мастац-тва. У 1977 засн. Саюз пісьменнікаў Л. Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыў-на-прыкладнос мастацтва. На тэр. Л. выяўлены неалітычныя наскальныя размалёўкі са сцэнамі палявання на сланоў, бізонаў і інш. (г. Эль-Увейнат). У 1-м тыс. да н.э. створаны помнікі фі-нікійскага мастацтва: скульптура з глі-ны, размаляваная чарналакавая керамі-ка, шкляныя пасудзіны, каралі. Захава-ліся руіны стараж.-грэч. і стараж.-рым. пабудоў з мазаікамі і скульптурай (т-р у Лептыс-Магна, 1 ст ), творы візант. ча-су (мазаічная падлога базілікі Юсцінія-на ў Сабраце). Пасля араб. заваявання на тэр. Л. фарміравалася араба-бербер-ская культура Умацаваныя сярэдневя-ковыя гарады (медыны) з вузкімі вулі-цамі забудоўвалі 1—2-павярховымі да-мамі з унутр. дварамі, мячэцямі з міна-рэтамі. У 18—19 ст. узводзілі шматку-пальныя мячэці, якія ўнутры аздаблялі арнаментальнай разьбой, размалёўкай, паліхромнай маёлікай (мячэць у г. Дэр-на), у аддаленых раёнах мячэці — глі-набітныя, прамавугольныя ў плане па-будовы крапаснога тыпу. У перыяд італьян. каланізацыі (1912—43) сгвара-ліся еўрап. кварталы ў Трылалі, Бенгазі. 3 2-й пал. 20 ст. ў Л. вядзецца жыллё-вае і грамадскае буд-ва з выкарыстан-нем сучасных канструкцый і матэрыя-лаў, рэстаўрыруюцца рым. акведукі, цыстэрны, плаціны. Развіваецца выяўл. мастацтва, пераважна жывапіс і графі-ка. Нар. майстры ствараюць дываны са стракатымі ўзорамі, вырабы са скуры з ціснёным ці вышываным арнаментам, медныя пасудзіны з чаканкай, ювелір-ныя ўпрыгожанні і інш. Комплекс ар-хеал. запаведнікаў Лептыс-Магна, Саб-рата і Кірэна, наскальныя малюнкі Тад-рарт і вузел караванных шляхоў г. Гада-мес уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны. І.Я.Афнагель (прырода, насельніцтва, гаспа-дарка), У.С.Кошалеў (гісторыя), В.Я.Буйвал (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва). 244 лівонія ЛІВОНІЯ (лац. Livonia, ням. Livland краіна ліваў), I н ф л я н т ы, гістарыч-ная назва зямель Усх. Прыбалтыкі, чкая першапачаткова адносілася да воб-ласці рассялення ліваў на ўзбярэжжы Рыжскага заліва. 3 2-й чвэрці 13 ст. яна пашырана на ўсю тэр. Латвіі і Эстоніі, заваяваную ням. крыжакамі. Л. называ-лі канфедэрацыю 5 духоўна-феад. дзяр-жаў (Лівонскі ордэн, Рыжскае арцыбіс-купства, Дэрпцкае, Эзель-Вікскае, Кур-ляндскае біскупствы), якія намінальна былі пад уладай рым. папы і імператара «Свяшчэннай Рымскай імперыі». У ВКЛ і пазней у Рэчы Паспалітай у да-чыненні да Л. ўжывалася назва Інфлян-ты. Пасля распаду Лівонскага ордэна (1561) у час Лівонскай вайны 1558—83, далучэння Паўн. Эстоніі да Швецыі (1561) і ўтварэння Курляндскага герцаг-ства (1561) назва Л. (Інфлянты) ужыва-лася толькі ў адносінах да Паўн. Латвіі і Паўд. Эстоніі, якія ў 1561 перайшлі пад ўладу ВКЛ . Тут было ўтворана За-дзвінскае герцагства (з 1569 у складзе Рэчы Паспалітай). У выніку вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—29 Паўд. Эстонія і Паўн.-Зах. Латвія захоплены Швецыяй і ператвораны ў яе правін-цыю. 3 17 ст. за гэтай тэрыторыяй за-мацавалася ням. назва Ліфляндыя. У выніку Паўночнай вайны 1700—21 яна далучана да Расіі як Ліфляндская губ. Частка Л., што пасля 1629 засталася ў Рэчы Паспалітай, у 1667 ператворана ў Інфлянцкае ваяв. з цэнтрам у г. Дына-бург (цяпер Даўгаўпілс, Латвія). Павод-ле 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) гэта тэрьггорыя далучана да Расіі. ЛІВбнСКАЯ ВАЙНА 1558—83, I н -флянцкая вайна, вайна Мас-коўскай дзяржавы з Лівонскім ордэнам, Вялікім княствам Літоўскім, Рэччу.Пас-палітай (з 1569) і Швецыяй за Лівонію (Інфлянты). Пачалася ў студз. 1558 па ініцыятыве цара Івана IV Грознага, які спадзяваўся праз Лівонію здабыць сва-ёй дзяржаве шырокі выхад да Балтый-скага м. Да восені 1558 маскоўскія вой-скі авалодалі тэр. Усх. Э'стоніі з гарада-мі Нарва і Дэрпт (цяпер Тарту), у пач. 1559 (да перамір’я ў сак.) прарываліся да Рыгі і ў Курляндыю. 31.8.1559 Лівон-скі ордэн падпісаў у Вільні пагадненне аб пераходзе пад пратэктарат ВКЛ. Праз месяц да пагаднення далучылася Рыжскае арцыбіскупства. Вял. князь ВКЛ Жыгімонт //Аўгуст увёў свае вой-ск: ў лівонскія замкі ўздоўж р. Зах. Дзвіна. У пач. 1560 маскоўскія войскі аднавілі ваен. дзеянні. 2 жн. ў бітве пры Эрмесе (цяпер Эргеме, Латвія) яны раз-білі лепшыя ордэнскія сілы, да восені авалодалі гал. ўмацаваннямі Лівоніі, ак-рамя Рыгі і Рэвеля (цяпер Талін). Гэта прымусіла Лівонскі ордэн падпісаць 28.11.1561 у Вільні 2-е пагадненне, па-водле якога ордэнскія ўладанні ў Ліво-ніі перайшлі пад уладу ВКЛ, а магістр ордэна Г.Кетлер стаў васалам Жыгімон-та II Аўгуста. У лют. 1562 да дагавора далучылася Рыжскае арцыбіскупства. Горад Рыга да 1581 заставаўся незалеж-ным. 5.3.1562 фармальна спыніў існа-ванне Лівонскі ордэн, які фактычна распаўся ў 1560—61: у 1561 тэр. Паўн. Эстоніі перайшла пад уладу Швецыі, a Пн Курляндыі і в-аў Эзель (Саарэмаа) з прылеглымі а-вамі Маандзунскага архі-пелага яшчэ ў 1560 сталі ўладаннем Да-ніі. У пач. 1562 маскоўскія войскі раз-гарнулі ваен. дзеянні супраць ВКЛ, па-дышлі да Шклова, Копысі, Оршы, Дуб-роўны і Віцебска. У адказ войскі ВКЛ правялі рэйд па Смаленшчыне і пад Веліж. 15.2.1563 больш як 60-тысячная (з 200 гарматамі) армія Івана IV пры-мусіла да капітуляцыі гарнізон Полац-ка, які 2 тыдні гераічна трымаў абаро-ну. Гаспадарская рада ВКЛ заключыла перамір’е з царом, прадоўжанае да ліст. 1563. Перагаворы ў Маскве, якія вялі ў канцы 1563 паслы ВКЛ Ю.Хадкевіч і Р.Валовіч, спыніліся безвынікова, бо Іван IV згаджаўся на працяглае пера-мір’е толькі пры ўмове захавання пад яго ўладай Лівоніі і Полаччыны. У студз. 1564 ваен. дзеянні аднавіліся. 26 студз. ў бітве пад Улай 24-тысячная групоўка кн. П.Шуйскага, што выйшла з Полацка, была разгромлена гетманам ВКЛ М.Радзівілам, у выніку чаго пас-пешліва адступілі да Смаленска і войскі братоў кн. Сярэбраных (каля 50 тыс. чал.). У далейпіым ваен. дзеянні насілі ў асн. лакальны характар. Увосень 1564 войскі ВКЛ няўдала асаджалі Полацк, у адказ на захоп маскоўскімі войскамі Езярышча зрабілі паход пад Вял. Лукі, a вясной 1565 — на Пскоўшчыну. У жн. 1565 вайна была перапынена, перагаво-ры ў Маскве (чэрв. 1566) скончыліся пагадненнем аб перамір’і да восені 1567. Земскі сабор 1566 падтрымаў на-мер Івапа IV і далей ваяваць за Пры-балтыку. У 1567 аднавіліся лакальныя баявыя дзеянні. Корпус войск ВКЛ паспяхова хадзіў на Смаленшчыну, пад Лепелем былі разбіты фарміраванні царскіх стралыіоў, а ў вер. 1568 войскі ВКЛ штурмам узялі замак Улу. Маскоў-скія ваяводы ў 1566—69 умацоўвалі По-лацк, пабудавалі крэпасці Сушу, Сокал, Да арт. Лівонская вай-на 1558—83. Узяцце Полацка войскам Сга-фана Баторыя. Гравю-ра 16 ст. Сітна, Красны, Казьян, Туроўлю, Ус-вят. У 1568 шведскім каралём стаў Ян III — швагер Жыгімонта II Аўгуста. У выніку пачалася вайна Маскоўскай дзяржавы са Швецыяй. Цяжар Л .в. пад-штурхнуў шляхту ВКЛ да дзярж. уніі з Полынчай. Пасля падпісання акга Люб-лінскай уніі 1569 і стварэння Рэчы Пас-палітай вайна з Маскоўскай дзяржавай стала агульнай для ВКЛ і Польшчы. У канцы 1569 у Маскву прыехала суполь-нае пасольства (ад Полыпчы Я.Карта-шынскі, ад ВКЛ мінскі кашталян М.Тальваш). 22.7.1570 падпісаны трак-тат аб трохгадовым перамір’і на ўмовах захавання за кожнай дзяржавай падкан-трольных ёй на той момант зямель. У 1571—72 асн. ваен. сілы Маскоўскай дзяржавы былі адцягнугы на барацьбу з нашэсцямі крымскіх татар. У пач. 1573, скарыстаўшы ўнутр. праблемы Рэчы Паспалітай пасля смерці 7.7.1572 Жыгі-монта II Аўтуста (фактычнае міжкара-леўскае безуладдзе 1572—75, вайна з Гданьскам 1576—77), Іван IV аднавіў вайну у Прыбалтыцы. 1.1.1573 яго вой-скі ўзялі апорны пункг шведаў у Эсто-ніі Вейсенштэйн (цяпер Пайдэ), на тэ-рьгторыі, падначаленай Рэчы Паспалі-тай, у 1575 занялі Пернаў (цяпер Пяр-ну, Эстонія), а ў 1577 — б. рэзідэнцыю вял. магістраў Лівонскага ордэна Вен-дэн (цяпер Цэсіс, Латвія). Абраны ў 1575 каралём Рэчы Паспалітай Стафан Баторый сабраў у 1579 значнае войска (41 тыс. чал.), на чале якога 30.8.1579, пераадолеўшы амаль трохтыднёвае суп-раціўленне маскоўскага гарнізона, ава-лодаў Полацкам. На працягу лета і во-сені 1579 войскі Рэчы Паспалітай узялі крэпасці Казьян, Красны, Сокал і інш. У 1580 яны ўварваліся на тэр. Маскоў-скай дзяржавы, у вер. захапілі Вял. Лу-кі, зрабілі напады на Холм і Старую Ру-су. У тым жа годзе шведы захапілі ў Ка-рэліі крэпасць Карэла, а ў 1581 — Нар-ву, Івангорад, Ям, Капор’е, асадзілі Арэшак. У час перагавораў у Вільні (1581) Стафан Баторый адмовіўся ад перамір’я, прапанаванага яму пасламі Івана IV, і ў ліп. 1581 з раёна Полацка пачаў свой 3-і паход. 26.8.1581 войскі