КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛІВАН, Л і в а н с к а я Рэспублі-к а (араб. Аль-Джумхурыя аль-Лубна-нія), дзяржава ў Зах. Азіі, на ўсх. узбя-рэжжы Міжземнага м. На Пн і У мяжуе з Сірыяй, на Пд — з Ізраілем. Пл. 10,4 тыс. км2. Нас. 3,2 млн. чал. (1998). Дзярж. мова — арабская. Сталіца — г. Берут. Краіна падзяляецца на 5 губер-натарстваў (мухафаз). Нац. свята — Дзень незалежнасці (22 ліст.). Дзяржаўны лад. Л. — рэспубліка Кі-раўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае Нац. сход тэрмінам на 6 гадоў. Заканад. ўлада належыць аднапалатна-му парламенту — Нац. сходу, 128 дэпу-татаў якога выбірае насельніцтва на 4 гады. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад пад кіраўніцтвам прэм’ер-міністра, якога назначае прэзідэнт. Паводле тра-дыцыі, што ўсталявалася з 1943, прэзі-дэнта выбіраюць ад хрысціянскай час-ткі насельніцтва, прэм’ер-міністра прызначаюць ад мусульман-сунітаў, кі-раўніка парламенга — ад мусульман-шыітаў. Для згоды паміж рэліг. абшчы-намі краіны з 1992 усталяваўся прын-цып роўнага падзелу паміж хрысціянамі і мусульманамі міністэрскіх і інш. вы-шэйшых пасад у дзярж. адміністрацыі. Прырода. Л. — пераважна горная краіна. 2 паралельныя горныя хрыбгы перасякаюць Л. з Пн на Пд. На 3 — хр. Ліван (г. Курнет-эс-Саўда, 3082 м), на У — Антыліван (г. Эш-Шэйх, 2814 м); паміж імі — даліна Бекаа (шыр. 8— 14 км). Раўнінныя ўчасткі на ўзбярэж-жы. Карысныя выкапні: бурыя вуглі, жал., марганцавыя, уранавыя руды. Клімат субтрапічны, міжземнаморскі. Сярэдняя т-ра студз. 13 °C, ліп. 28 °C. У гарах бываюць маразы, снег трымаец-ца да 6—7 месяцаў. Ападкаў за год 1000 мм на ўзбярэжжы, 3000 мм на зах. схі-лах Лівана, 700 мм у Антыліване, 400 мм у даліне Бекаа. Рэкі горныя, бага-тыя гідраэнергіяй, выкарыстоўваюцца на арашэнне. Найб. р. Эль-Літані. Рас-ліннасць пераважна хмызняковая. Не-вял. лясы з ліванскага кедру, алепскай хвоі, дубу, клёну, піхты, ядлоўцу разам з хмызнякамі займаюць 8% тэр. краіны. Ёсць некалькі невял. рэзерватаў. Насельніцтва. Ліванскія арабы скла-даюць 95%, армяне — 4%. Жывуць так-сама туркі, грэкі, курды і інш. Верні-кі — мусульмане (70%, асн. абшчыны: суніты, шыіты, алавіты, друзы, ісмаілі-ты) і хрысціяне (30%, праваслаўныя, каталіцкія і пратэстанцкія абшчыны). Сярэднегадавы прырост насельніцтва 1,6 %. Сярэдняя шчыльн. 308 чал. на 1 км2. 80% насельніцтва жыве ў прымор-скіх раёнах, дзе шчыльн. дасягае 500— 1000 чал. на 1 км . У гарадах жыве 87% насельніцтва (1998). У г. Бейрут пражы-вае 1826 тыс. чал. (1997), у г. Трыпалі Герб і сцяг Лівана больш за 200 тыс. чал. У прам-сці заня-та 28% працаздольных, у сельскай гас-падарцы — 12%, у абслуговых галі-нах — 60%. Гісторыя. Тэр. Л. заселена з часоў верхняга палеаліту. У старажьгтнасці прыбярэжныя ра-ёны Л. былі часткай Фінікіі, дзе існавалі такія важныя фінікійскія гарады, як Тыр, Берыт, Сідон (адпаведна сучасныя Бейрут і Сайда) і інш. Тэр. Л. ўваходзіла ў склад Стараж. Erin-Ta (2-я пал. 2-га тыс. да н.э.), Асірыі (8—7 ст. да н.э.), дзяржаў Ахеменідаў (6-—4 ст. н.э ), Аляксандра Македонскага (4 ст. да н.э.), Пта-ламеяў (4—3 ст. да н.э), Селеўкідаў (3—1 ст. да н.э.). У 64 да н.э. заваяваны Рымам У 4— 7 ст. н.э. ў складзе Візантыі. У сярэдзіне 7 ст. заваяваны арабамі, уваходзіў у склад Амеядаў халіфата, Абасідаў халіфата, Фатымідаў халі-фата. 3 8—9 ст. у Горным Л. пасяліліся прадстаўпікі хрысц. секты маранітаў, з 11 ст. пашыралася вучэнне шыіцкай секты друзаў. У канцы 11 ст. прыбярэжныя раёны Л. зава-яваны крыжакамі. якія ўступілі ў саюз з ма-ранітамі. 3 канца 13 ст. пад уладай егіп. мам-люкаў, з 1516 — Асманскай імперыі (да 1842 уваходзіў у яе як Ліванскі эмірат). Друзска-мараніцкія сутыкненні 1840—60-х г. прывялі да ўмяшання еўрап. дзяржаў, пад наіцскам якіх у 1861 створана аўг. правінцыя Горны Л. (да 1915). У выніку 1-й сусв. вайны ў кастр. 1918 Л. акупіраваны англа-франц. войскамі. 1.9.1920 пад фрапц пратэктаратам створана дзяржава «Вялікі Л.». У 1922 Ліга Нацый прызнала мандат Францыі на кіраванне Л. У 1926 прынята канстытуцыя, якая абвяшчала Л. рэспублікай. Восенню 1943 лідэры хрысці-ян і мусульман заключылі неафіц. пагаднен-не, паводле якога мусульмане прызналі Л. асобнай дзяржавай, а хрысціяне — араб. ха-рактар краіны Замацоўваўся прынцып раз-меркавання дзярж. пасад паводле рэліі. прынцылу: празідэнт — хрысціянін-мараніг, прэм'ер-міністр — мусульманін-суніт, у пар-ламенце на кожных 6 хрысціян прыпадала 5 мусульман. 22.11.1943 Францыя прызнала неза-лежнасць Л., 31.12.1946 апошнія франц. войскі пакінулі краіну. У 1940—50-я г. ў ліванскай палітыцы панавала невял. група прадстаўнікоў буйных землеўла-дальнікаў і фін. буржуазіі. Празаходняя палітыка ўрада прывяла ў маі 1958 да паўстання супраць прэзідэнта К.Шаму-на, на дапамогу якому ў ліп. 1958 прыйшлі войскі ЗША. Пры прэзідэнтах Ф.Шыхабе (1958—64) і Ш.Хелу (1964— 70) праведзены шэраг рэформаў, якія спрыялі эканам. росту Л. і павышэнню ўзроўню жыцця яго насельніцтва. Ня-гледзячы на поспехі ў эканоміцы, па-глыбіліся супярэчнасці паміж хрысція-намі і мусульманамі, якія патрабавалі больш справядлівага падзелу ўлады. 3 канца 1960-х г. Л. уцягнуты ў блізка-ўсходні канфлікт (на тэр. Л. знаходзіла-ся больш за 300 тыс. палесцінскіх бе-жанцаў, кіраўніцтва Арганізацыі вызва-лення Палесціны; АВП). У адказ на дзе-янні палесцінскіх партызан Ізраіль абстрэльваў і бамбіў тэр. Л., што вяло да вял ахвяр сярод мірных жыхароў. Сутыкненні ў крас. 1975 паміж хрысц. баевікамі і байцамі АВІІ, на бок якіх сталі мусульмане, перараслі ў грамадз. вайну 1975—90. Загінула болып за 150 тыс. ліванцаў, краіна распалася на шэ-раг раёнаў пад кантролем розных узбр. груповак і сірыйскіх войск, якія былі ўведзены ў Л. у складзе Міжараб. сіл па падтрымцы міру. У чэрв. 1982 пад выг-лядам барацьбы з АВП ізраільскія вой-скі акупіравалі значную частку тэрыто-рыі Л., дамагаючыся вываду атрадаў АВП. У 1985 Ізраіль вывеў свае войскі (пад Ьраільскай акупацыяй засталася т.зв. зона бяспекі на лівана-ізраільскай мяжы). 22.10.1989 у г. Эт-Таіф (Саудаў-ская Аравія) паміж асн. паліг. сіламі Л. падпісана пагадненне аб мірным урэгу-ляванні канфлікту, раўнапраўным прад-стаўніцтве хрысціян і мусульман у пар-ламенце і перадачы часткі паўнамоц-тваў прэзідэнта прэм ер-міністру. У жн. 1990 адпаведныя папраўкі ўнесены ў канстытуцыю Л. 21.9.1990 у Л. абвешча-на 2-я рэспубліка. Пры прэзідэнце І.Храўі (1989—98) пачаўся пераход да мірнага жыцця. Значная частка хрысці-ян байкатавала выбары 1992. У кастр. 1998 прэзідэнтам Л. выбраны Э.Лахуд. Л. — чл. ААН (1945), Лігі араб. дзяр-жаў. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены ў крас. 1994. У краіне дзейнічаюць: Фалангісцкая партыя (Катаіб), рух абяздоленых (Амаль), Сірыйская сацыяліст. нац. партыя, Ліванскі фронт, партыя свабод-ных патрыётаў (Нац. ліберальная). Гаспадарка. Л. — краіна з развітой банкаўска-фін. сістэмай, транзітна-трансп. гандлем і сферай абслугоўван-ня, якім вял. страты нанесла грамадз. вайна. У 1990-я г. становішча палеп-шылася. Валавы нац. прадукт у 1996 склаў 13 млрд. дол., па 3400 дол. на 1 чал. У прам-сці ствараецца каля 28% нац. даходу, у сельскай гаспадарцы — 13%, у абслуговых галінах — 59%. Асн. галіны прам-сці: нафтаперапр., тэкст., харч., буд. матэрыялаў. Вытворчасць электраэнергіі 7,1 млрд. кВт ■ гадз (1997), 98,5% атрымліваюць на цепла-вых электрастанцыях. якія працуюць на імпартным мазуце. Частка электраэнер-гіі (у 1997 — 1,2 млрд. кВт ■ гадз) экс-партуецца ў Сірыю. Прам-сць арыента-вана ў асноўным на задавальненне ўнутр. патрэб. Больш за палавіну прад-прыемстваў у Бейруце і яго наваколлі. Вылучаюцца тэкст. камбінат, алюмініе-вы з-д, кандытарская ф-ка. Працуюць цукр. і тытунёвыя прадпрыемствы, па-пяровыя ф-кі, сталеплавільны з-д, ма-шыназборачныя з-ды, дзе з імпартных дэталяў збіраюць легкавыя аўтамабілі, тэлевізары, халадзільнікі, электрамато-ры і інш. Суднаверфі 2 нафтаперапр. з-ды (Трыпалі і Сайда). У хім. прам-сці вылучаецца вытв-сць мыйных сродкаў і фарбаў. Фармацэўтычныя прадпрыем-ствы. Вядомы ліванскія ювелірныя вы-рабы і біжутэрыя. У сельскай гаспадар-цы пераважае земляробства. 75% сялян не мае сваёй зямлі і арандуе яе ў буй-ных землеўласнікаў, якія валодаюць больш як 50% апрацаваных зямель. Плошча апрацаваных зямель складае каля 400 тыс. га арашаецца 86 тыс. га. (1993). Гал. роля належыць садоўніцтву і земляробству. Пад шматгадовымі на-саджэннямі каля 40% с.-г. зямель. Раз-віта пладаводства (вінаград, яблыкі, цытрусавыя, бананы, аліўкі). На эк-спарт вырошчваюць агародніну і ты-тунь, на ўнутр. патрэбы — пшаніцу і ячмень (займаюць 65 тыс. га, задаваль-няюць патрэбы на 20%), цукр. буракі і інш. Асн. раёны садоўніцтва і земля-робства — узбярэжжа і паўд. ч. даліны Бекаа. Жывёлагадоўля слаба развіта. Пад пашай і лугамі каля 10,4 тыс. га. Пагалоўе (пач. 1990-х г., тыс. галоў): буйн. par. жывёлы — каля 100, авечак і коз — каля 500. Птушкагадоўля. Рыба-лоўства (2—5 тыс. т рыбы нггогод). Транспарт аўтамабільны і чыгуначны. Аўтадарог 6,4 тыс. км, у т.л. 6 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, чыгунак 222 км. Нафтаправодаў 72 км (не працуюць). Гал. парты Бейрут і Трыпалі. Л. мае гандл. флот — 241,6 тыс. брута-рэг.т. У краіне 7 аэрапортаў, у тл. 2 міжнар. (каля Бейрута і Трыпалі). Знешнегандл. баланс адмоўны. У 1996 экспарт склаў 1 млрд. дол, імпарт — 7 млрд. долараў. У экспарце пераважаюць свежыя фрукты і агародніна, тэкстыль, прамысл. выра-бы, у імпарце — машыны і трансп. сродкі, харч. прадукты, тавары шыроKara ўжытку, хімікаты і інш. Значная час-тка імпарту рээкспартуецца ў араб. кра-іны Аравійскага п-ва. Гал. гандл. пар-тнёры: Італія (19% імпарту), Францыя (13% імпарту), Саудаўская Аравія (13% экспарту), Швейцарыя (16% экспарту), ЗША (12% імпарту). Дэфіцыт гандл. ба-лансу пакрываецца пераважна за кошт даходу ад трансп. і банкаўскіх апера-цый, пераводаў замежнай валюты лі-ванцамі, якія жывуць у інш. краінах. Л. атрымлівае фін. дапамогу ад міжнар. устаноў і асобных араб. краін. Замеж-ныя авуары ліванцаў складаюць 30 млрд. долараў. Грашовая адзінка — лі-ванскі фунт. Літаратура развіваецца на араб., част-кова франц. мовах. 3 7 ст. цесна звяза-на з л-рамі Егіпта, Сірыі і інш. араб. краін на аснове іх агульнай культ. спад-чыны (гл. Арабская культура). У перыяд тур. панавання (з 16 ст.) заняпала. Пра-цэс адраджэння ў сярэдзіне 19 ст. звя-заны з дзейнасцю асветнікаў — паэта Н.аль-Языджы, педагога і энцыклапе-дыста Б.аль-Бустані, пісьменніка А.Ф.аш-Шыдзіяка, драматурга М.Нака-ша і інш. Развіваліся публіцыстыка і звязаныя з ёй ідэйна і традыц па фор-ме паэЗія, проза: публіцыстычны раман «Кніга пра жыццё і прыгоды Фарыяка» аш-Шыдзіяка, зб. макам «Збор двух мо-раў» і дываны вершаў аль-Языджы. Лі-ванскія эмігранты Дж.Зейдан, Антун Фарах, Я.Саруф — пачынальнікі гіст. рамана. Новы этап у развіцці л-ры Л. (пач. 20 ст.) звязаны з творчасцю пісь-меннікаў-эмігрантаў у Паўн. і Паўд. Амерыцы (Х.Дж.Джубран, А. ар-Рэйха-ні, М.Нуайме) і адзначаны ўсталяван-нем рамантызму ў паэзіі і рэалізму ў прозе. У паэзіі 1920—30-х г. узмацніўся ўшіьгў франц. сімвалізму (Б.аль-Хуры, С.Акль). 3 канца 1930 — пач. 1940-х г. бярэ пачатак рэаліст. і рэв.-дэмакр. кі-рункі: творчасць А.Фахуры, Т.Ю.Авада