КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЁСАПАДОБНЫЯ ІІАРбдЫ, асадка выя горныя пароды палевага або жоўта-га колеру, якія па марфалогіі і саставу нагадваюць лёс і адносяцца да пылава-тых суглінкаў і супескаў. Ад лёсу адроз-ніваюцца неаднароднасцю будовы, на-яўнасцю слаістасці і праслояў грубага пясчанага і галечнага матэрыялу, больш гліністым саставам, меншай порыстас-цю і прасадачнасцю, уключэннем рака-він прэснаводных малюскаў і інш. Л.п. і лёсы аб’ядноўваюць пад назвай «лёса-выя пароды». Могуць быць рачнога, азёрнага, пралювіяльнага, дэлювіяльна-га, элювіяльнага паходжання. Перава-жаюць пылаватыя (0,05—0,005 мм) фракцыі (60—80%). Асн. пародаўтва-ральныя мінералы — кварц (70—85%), палявыя шпаты, карбанаты, слюды і шш. На Беларусі Л.п. займаюць 14% тэрыторыі. Вылучаны 7 раёнаў пашы-рэння Л.п.: Аршанска-Магілёўска-Го-мельскі, Мінскі, Слуцкі, Навагрудска-Карэліцкі, Лёзненскі, Мазырска-Хой-ніцка-Брагінскі, Тураўскі. Магутнасць Л.п. 0,5—12 м. Пакатахвалістая павер-хня часта ўкрыта суфазійнымі лейкапа-добнымі западзінамі. На Л.п. сфарміра-валіся ўрадлівыя дзярнова-палева-па-дзолістыя глебы, на якіх парушэнне 232 лёсік правіл агратэхнікі вядзе да ўтварэння яроў. Некаторыя Л.п. прыдатныя для вырабу цэглы, аглапарыту і інш. Я.І.Аноійка. ЛЁСІК (дзявочае Л я в і ц к а я) Ванда Антонаўна (25.9.1895, г.п. Радашковічы Маладзечанскага р-на Мінскай вобл. — 8.12.1968), бел. пісьменніца. Дачка Яд-вігіна Ш., жонка Я.Лёсіка. Скончыла Вышэйшае пачатковае вучылішча ў Ра-дашковічах (1914). Працавала ў Мінску ў «Беларускай кнігарні», у гар. б-цы імя А.Пушкіна, час. «Лучынка» і «Саха», дзшячым прытулку пры Бел. т-ве дапа-могі пацярпелым ад вайны, Першай мінскай бел. школе. У 1933 пакінула Беларусь, выехала да рэпрэсіраванага мужа; жыла ў Ліпецку, у пас. Татарка Стаўрапольскага краю. 3 1909 друкава-лася ў газ. «Наша ніва», у 1920-я г. ў час. «Зоркі», «Іскры Ільіча». У апавя-даннях («Бацькаўшчына», «Сумна, сум-на шуміць старушка ліпа...» і інш.) і вершах выказвала замілаванне роднай прыродай. Аўтар успамінаў пра бацьку. Пераклала на бел. мову паасобныя тво-ры М.Канапніцкай, В.Чайчанкі і інш. Тв:. У кн.: Беларуская дакастрычніцкая проза. Мн., 1965; Беларуская дакастрычніц-кая паэзія. Мн., 1967. І.У.Саламевіч. ЛЁСІК Язэп (Іосіф) Юр’евіч (18.11. 1883, в. Мікалаеўшчына Стаўбцоўскага р-на Мінскай вобл. — 1.4.1940), бел. грамадскі і паліт. дзеяч, мовазнавец, пісьменнік, педагог. Акад. АН Беларусі (1928). Дзядзька Я.Коласа. Вучыўся ў Маладзечанскай настаўніцкай семіна-рыі (1898—99), скончыў Ноўгарад-Се-верскае гар. вучылішча (1902). Праца-ваў выкладчыкам Бабруйскай с.-г. шко-лы, настаўнічаў у мяст. Грамяч Ноўта-рад-Северскага пав. Чарнігаўскай губ. За ўдзел у рэв. выступленнях 1905 арыштаваны (у 1907 уцёк з турмы). У 1911 паўторна арыштаваны. Пакаранне адбываў у г. Кірэнску і Бадайбо Іркуц-кай губ., дзе пасябраваў з Х.Гаруном. Падтрымліваў сувязь з газ. «Наша ніва». Са ссылкі вярнуўся пасля Лют. рэвалю-цыі 1917. Стаў адным з лідэраў Беларус-кай сацыялістычнай грамады (БСГ). Увайшоў у Беларускі нацыянальны камі-тэт, рэдагаваў яго газ. «Вольная Бела-русы (1917—18). На з’ездзе бел. нац. арг-цый і партый выбраны ў Выканаў-чы к-т Цэнтр. рады бел. арг-цый, паз-ней увайшоў у Вялікую беларускую раду. Удзельнік Усебеларускага з'езда 1917. У час акупацыі Беларусі герм. і польск. войскамі працаваў у Мінску. Уваходзіў у Раду БНР, Народны сакратарыят Бе-ларусі, адзін з ініцыятараў абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі. 25.4.1918 разам з інш. кіраўнікамі пад-пісаў ад імя Рады БНР тэлеграму на імя кайзера Германіі Вільгельма П, у якой яны заяўлялі, што будучыню Беларусі бачаць «толькі пад апекай германскай дзяржавы». Пасля расколу БСГ адзін з кіраўнікоў Беларускай сацыял-дэмакра-тычнай партыі. У чэрв. 1918 узначаліў Раду БНР. У 1919 і 1920 суіірацоўнічаў з газ. «Звон» і «Беларусь»- (апошнюю некаторы час рэдагаваў). Пасля расколу Рады БНР (13.12.1919) стаў старшынёй Найвышэйшай рады БНР. Пасля гра-мадз. вайны адзін з першых заявіў аб прызнанні сав. улады. Ад паліт. дзей-насці адышоў. Займаўся навук., культ-асв., літ. працай. 3 1921 выкладаў у БДУ, у Белпедтэхнікуме. У 1922 выбра-ны правадз. чл. Ін-та бел. чкулыуры, у 1928 — акадэмікам АН Беларусі. Удзельнічаў у рабоце Тэрміналагічнай камісіі (з пач. 1930 яе старшыня), быў дырэктарам Ін-та навук. мовы. Адзін з ініцыятараў Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і аз-букі (1926), на якой выступіў з асн. дак-ладамі. Выдадзены ім у 1922 падручнік «Практьгчная граматыка беларускай мо-вы» названы ў прэсе «контррэвалюцый-ным», і ў ліст. 1922 Л. арыштаваны. Абараніў яго тагачасны нарком асветы БССР У.МІгнатоўскі, і Л. быў вызва-лены. У 1930 Л. арыштаваны па справе «Саюза вызвалення Беларусі* і пастано-вай СНК БССР пазбаўлены звання ака-дэміка (адноўлены ў 1990). 10.4.1931 яго саслалі ў г. Камышын Саратаўскай вобл. Жыў у г. Нікалаеўскі, дзе выкла-даў у педтэхнікуме. У 1934 амнісцірава-ны без права вяртацца ў Мінск. 3 1935 жыў на Браншчыне, з 1937 працаваў у педтэхнікуме г. Аткарск Саратаўскай вобл. У чэрв. 1938 зноў арыштаваны, у 1940 асуджаны на 5 гадоў лагераў за «антысавецкую агітацыю». Паводле афіц. версіі памёр у саратаўскай турме ад сухотаў. Рэабілітаваны ў 1958 і ў 1988. Л. належыць шэраг літ. твораў: «Ня ўсе ж разам, ягамосьці!», «Геркулес і се-лянін», «Па-валачобнаму» і інш. Яго літ. талент высока ацаніў М.Гарэцкі, асабліва «Апавяданне без назвы». У 1921 Л. падрыхтаваў да друку зб. маст. прозы «Родныя вобразы» (выданне за-баронена). У публіцыстыцы Л. 1917—20 асн. месца займалі праблемы незалеж-насці Беларусі, яе нац. адраджэння, гіс-торыі і будучыні, нац. пытанне (брашу-ра «Аўтаномія Беларусі», арт. «Вольная Беларусь», «Нацыянальны ўціск», «Праціўнікам беларускага руху», «Нашы патрэбы») і інш. Вытокі бел. нац. куль-туры даследаваў у арт. «Культурны стан Беларусі к моманту Лютаўскае рэвалю-цыі» (1924). Напачатку Л. быў прыхіль-нікам аўтаноміі Беларусі ў складзе Рас. федэрацыі. Пасля разгону Усебел. з’ез-да 1917 і падпісання Брэсцкага міру 1918 Л. перайшоў на пазіцыі незалеж- най Бел. дэмакр. рэспублікі. Пісаў ар-тыкулы і нарысы па гісторыі Беларусі: «1517—1917 (да юбілею 400-лецця бе-ларускага друку») (1917), «Гісторыя Вя-лікага княства Літоўска-Беларускага» (1918), «Літва-Беларусь» (1921). Аўтар артыкулаў «Памяткі старасвецкай бела-рускай мовы і пісьменства» (1918), «Графіка, правапіс і мова ў тэстаменце кн. Саломерацкага і ў двух другіх даку-ментах з папер Саломерацкіх XVI ст » (1929), прац па бел мове «Беларуская мова. Пачатковая граматыка», «Бела-руская мова: Правапіс» (абедзве 1924), «Сінтаксіс беларускае мовы», «У справе рэформы нашае азбукі» (абедзве 1925), «Спрашчэнне правапісу», «Граматыка беларускае мовы; Фанетыка» (абедзве 1926), «Граматыка беларускае мовы: Марфалогія» (1927). Тв.: Асноўны матыў у творчасці Максіма Багдановіча // Полымя. 1991. № 12; Творы: Апавяданні, казкі, арт. Мн., 1994; Бітва пад Грунвальдам у апісанні кронікі Быхаўца, Длугоша, Бельскага і інш. // Спадчына. 1996, № 4. Літ:. Г а р э ц к і М. Язэп Лёсік // Гарэцкі М. Псторыя беларускае літаратуры. Мн., 1995; Мяснікоў А Нацдэмы: Лёс і траге-дыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоў-скага і Язэпа Лёсіка. Мн., 1993; Яго ж. «Жывіце без мяне...» // Полымя. 1992. № 1. А.Ф.Мяснікоў. ЛЁТЦЫ, возера ў Віцебскім р-не, у бас. р. Шэвінка, за 14 км на 3 ад Віцеб-ска. Пл. 0,31 км2, даўж. каля 1,3 км, найб. шыр. 350 м, найб. глыб. 3,7 м, даўж. берагавой лініі больш за 3 км. Пл. вадазбору 28,9 км2. Схілы катлавіны выш. 25—30 м, параслі хмызняком, паўн.-зах. схілы разараныя. Берагі злі-ваюцца са схіламі. Мелкаводдзе да 2 м выслана пяском, глыбей пашыраны іл. Уздоўж берагоў паласа расліннасці шыр. да 20 м. Праз возера цячэ р. Вуж-ніца. Уваходзіць у зону адпачынку Ас-троўна—Лётцы. «ЛЁТЦЫ», кліматычны і бальнеалагіч-ны курорт у Віцебскай вобл. (за 15 км ад г. Віцебск). Дзейнічае з 1936. Лечаць пераважна хваробы сардэчна-сасудзіс-тай і нерв. сістэм, верхніх дыхальных шляхоў. Асн. лек. фактары: умерана кантынентальны клімат, хларыдна-нат-рыевая мінер. вада (для ваннаў і інгаля-цый), гразелячэнне (пры хваробах руху і апоры); выкарыстоўваюць таксама фі-зіятэрапію, лячэбную фізкулыуру. Фун-кцыянуюць санаторый, санаторый-пра-філакторый, водагразелячэбніца. ЛІ, I, Hi, Р ы, дынастыя каралёў (з 1897 — імператараў) Карэі ў 1392— 1910. Заснавальнік Лі Сон Ге (Тхэджо) вярнуў краіне назву Часон і перанёс сталіцу ў Сеул. Л. адмовіліся ад паліты-кі дзярж. падтрымкі будызму на ка-рысць канфуцыянства. 3 17 ст. васалы кіт. імператараў дынастыі Цын (да 1895). У 1910 японцы пазбавілі ўлады апошняга імператара Л. Сунджона, пас-ля чаго Карэя была ператворана ў яп. калонію. ЛІ (Leigh) Віўен [сапр. X а р т л і (Hartley) Вівіян Мэры; 5.11.1913, г. Дарджылінг, Індыя — 8.7.1967], англій-ская актрыса тэатра і кіно. Вучылася ў ЛІБАВА 233 Парыжы і Каралеўскай акадэміі драм. мастацтва ў Лондане. У 1935 дэбютава-ла ў лонданскім т-ры «К’ю». Выступала ў «Олд Вік» і інш. т-рах Лондана. Сярод роляў: Тытанія, Віёла, лэдзі Макбет, Лавінія («Сон у летнюю ноч», «Дванац-цатая ноч», «Макбет», «Ціт Андронік» У.Шэкспіра), Джэніфер Дзюбеда («Ды-лема докгара» Б Шоу), Сабіна («На ва-ласку ад гібелі» Т.Уайлдэра), Антыгона («Антыгона» Ж.Ануя) і інш. 3 1934 зды-малася ў кіно. Лепшыя ролі: Скарлет О’Хара («Унесеныя ветрам», 1939, прэ-мія «Оскар»), Майра («Мост Ватэрлоо», 1940), лэдзі Гамілыан («Лэдзі Гаміль-тан, 1941), Ганна («Ганна Карэніна», 1948), Бланш Дзюбуа («Трамвай «Жа-данне», 1951, прэмія «Оскар»), Мэры Трэдвел («Карабель дурняў», 1964). Стварала складаныя, супярэчлівыя ха-рактары, якія раскрываліся ў драм. су-тыкненнях з жорсткай рэчаіснасцю. Літ.: Утнлов В.А. Внвьен Лн. М., 1980. ЛІ (Lee) Дэвід Морыс (н. 20.1.1931, г. Рай, ЗША), амерыканскі фізік. Чл. Нац. АН ЗША (1991), Амер. акадэміі навук і мастацтваў (1990). Скончыў Гарвардскі (1952) і Канектыкуцкі (1955) ун-ты. 3 1959 у Карнуальскім ун-це (з 1969 праф.). Навук. працы па фізіцы нізкіх і звышнізкіх т-р, па даследаванні ўласцівасцей вадкага гелію і атамарнага вадароду, звышправоднасці. Адкрыў з’яву звышцякучасці вадкага гелію-3 (1972). Нобелеўская прэмія 1996 (разам з Р.Рычардсанам, і\.Ошэрафам\