КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Гіграскапічныя воскападобныя рэчывы, добра раствараюцца ў спіртах. У арганізме чалавека многа Л. у печані, сардэчнай мыіп-цы, нерв. тканцы. Шмат Л. у яечным жаўтку, ікры рыбы, насенні соі і сланечніку. Асн. функцыя ў арганізме — удзел у будаўніцгве біял. мембран. Шэраг Л. атрыманы сінтэтыч-на. У медьшьпге пры хваробах нерв. сістэмы, анеміях ужываюць цэрабралецыцін, які ат-рымліваюць экстракцыяй з мозга буйн. par. жывёлы. Выкарыстоўваецца ў харч., тэк-стыльнай і хасметычнай прам-сці. ЛЕШАНЮК Мікалай Сцяпанавіч (н. 15.12.1944, в. Грыцавічы Бераставіцкага р-на Гродзенскай вобл.), бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1995). Скончыў БДУ (1967). 3 1981 у Ін-це тэхн. акустыкі АН Беларусі, з 1997 у Вышэйшым пажарна-тэхн. вучылішчы. Навук. працы па ла-зернай фізіцы і малекулярнай спектра-скапіі, вывучэнні механізмаў генерацыі малекулярных газавых лазераў і распра-цоўцы метадаў кіравання характарысты-камі лазернага выпрамянення, па кан-струяванні аптычных і лазерных прыбо-раў- Тв.: йсследованне колебательной релакса-цнн в смесн CO,—N, (разам з У.У.Неўдахам, Л.М.Арловьгм) // Журн. прнкладной спек-троскоішн. 1981. Т. 34, вып. 6. ЛЕ ШАТЭЛЬЁ (Le Chatelier) Анры Луі (8.10.1850, Парыж — 17.9.1936), фран-цузскі фізікахімік і металазнавец, адзін з заснавальнікаў металазнаўства. Чл. Парыжскай АН (1907). Ганаровы чл. AH СССР (1927). Праф. Парыжскай вышэйшай горнай школы (1877—1919), Калеж дэ Франс (1898—1907) і Парыж-скага ун-та (1907—25). Навук. працы па вывучэнні ўплыву ціску і т-ры на раў-навагу ў хім. рэакцыях, па даследаванні металургічных і хіміка-тэхнал. працэ-саў. Сфармуляваў агульны закон зру-шэння хім. раўнавагі (гл. Ле Шатэ-лье — Браўна прынцып). Сканструяваў тэрмаэл. пірометр, металаграфічны мік-раскоп (1897), удасканаліў методыку даследаванля будовы металаў і сплаваў. Прэзідэнт Франц. хім. т-ва (1931). Літ. Манолов К. Велнкне хнмлкн: Пер. с болг. Т. 2. 3 взд. М., 1986. ЛЕ ШАТЭЛЬЕ — БРАЎНА ІІРЫН-ЦЫП, правіла зрушэння раўнавагі — знешняе ўздзеянне, якое выводзіць сіс-тэму са стану тэрмадынамічнай раўна-вагі, выклікае ў сістэме працэсы, што імкнуцца аслабіць вынікі гэтага ўздзе-яння Прапанаваны \Ле Шатэ.іье (1884), тэрмадынамічна абгрунтаваны ням. фізікам К.Браўнам (1887). Гл. так-сама Раўнавага тэрмадынамічная. ЛЕШНА, возера, гл. Сосна. ЛЕШНА, возера ва Ушацкім р-не Ві-цебскай вобл., у бас. р. Тураўлянка, за 28 км на У ад г.п. Ушачы. Пл. 0,3 км2, даўж. 700 м, найб. шыр. 350 м, найб. глыб. 11,8 м, даўж. берагавой лініі 2 км. Схілы катлавіны выш. 3 м (на ПнЗ, 3 і ПдЗ да 18 м), пад лесам, на У і Пн пад хмызняком. Злучана пратокай з воз. Жэнна. ЛЁШНЕЎСКАЕ ВАДАСХОВІШЧА У Мазырскім р-не Гомельскай вобл., каля в. Лешня. Створана ў 1978 на р. Бук-лёўка (правы прыток р Прыпяць). Пл. 0,64 км, даўж. 2,1 км, найб. шыр. 600 м, найб. глыб. 5,5 м, аб’ём вады 1,8 млн. мэ. Ваганні ўзроўню вады на пра-цягу года 4,2 м. Выкарыстоўваецца для арашэння, рыбагадоўлі і рэкрэацыі. ЛЕШЧ (Abramis brama), рыба сям. кар-павых атр. карпападобных. Пашыраны ў вадаёмах Еўразіі. Паўпрахадная і жы-лая формы. Прыдонная рыба, жыве ча-родамі, пераважна ў месцах з павольнай Левп плынню, ямамі, заглееным дном. На Беларусі трапляецца ўсюды. Даўж. да 75 см, маса да 6 кг. Цела высо-кае, бакі серабрыстыя з залацістым адлівам, спіна шаравата-зялёная. Спінны плаўнік вы сокі, кароткі, анальны доўгі. Луска тоўстая. шчыльная. Корміцца ракападобнымі, малюс-камі, раслінамі, маляўкі — планктонам. Аб’-ект промыслу. ЛЁШЧА, рака ў Шклоўскім р-не Магі-лёўскай вобл. і Аршанскім р-не Віцеб-скай вобл., левы прыток р. Дняпро. Даўж. 33 км. Пл. вадазбору 191 км2. Па-чынаецца за 2,5 км на ПнЗ ад в. Аку-нёўка Шклоўскага р-на. Цячэ на паўн. ускраіне Аршанска-Магілёўскай раўні-ны. Даліна ў вярхоўі невыразная, у ся-рэднім і ніжнім цячэнні скрынкападоб-ная, шыр. да 1 км. Схілы парэзаны яра-мі. Рэчышча каналізаванае на працягу 20 км ад вытоку. ЛЁШЧАНКА Леў Валярянавіч (н. 1.2.1942, Масква), расійскі эстрадны спявак (лірычны барытон). Засл. арт. Расіі .(1977). Нар. арт. Расіі (1983). Скончыў Дзярж. ін-т тэатр. мастацтва (1969). 3 1969 саліст Цэнтр. тэлебачан-ня і радыё, з 1983 — Дзярж. канцэртна-тэатр. гастрольнага аб’яднання «Мас-канцэрт». Арганізатар (1990) і маст. кі-раўнік Дзярж. т-ра эстрадных паказаў «Музычнае агенцтва». У рэпертуары песні сучасных кампазітараў. Выканаў шэраг партый у араторыях, канцэртных пастаноўках опер «Ліпеньская нядзеля» У.Рубіна, «Асуджэнне Лукула» П.Дэсаў, «Поргі і Бес» Дж.Гершвіна і інш. Лаў-рэат 4-га Усесаюзнага конкурсу артыс-таў эстрады (1970, Масква), міжнар. фестываляў песні ў Сопаце (Польшча) і «Залаты Арфей» (Балгарыя; абодва 1972). ЛЁШЧАНКА Міхаіл Ісакаві” (н. 27.2. 1930, в. Стараселле Добрушскага р-на Гомельскай вобл.), бел. мовазнавец. Д-р філал. н. (1989), праф. (1990). Скончыў Мінскі пед. ін-т замежных моў (1959). 3 1963 выкладае ў Мінскім лінгвістычным ун-це. Даследуе прабле-мы раманістыкі і агульнага мовазнаў-ства. Аўтар манаірафій «Змяненне се-мантыка-сінтаксічнай спалучальнасці французскіх дзеясловаў (XVI—XX стст.)» (1971), «Віртуальны і актуальны аспекты сказа» (1988), вучэбных дапа-можнікаў па іраматыцы і стылістыцы франц. мовы («Граматыка французскай мовы», 1997, і інш). І.К.Германовіч. ЛЕШЧАНКА Пётр Канстанцінавіч (3.7.1898—1954), расійскі эстрадны спя-вак (лірычны барытон). Дэбютаваў у 1915. 3 1918 жыў пераважна ў Румыніі. Гастраліраваў у краінах Зах. Еўропы і Б. Усходу. У сярэдзіне 1940 — пач. 1950-х г. рэпрэсіраваны. Рэпертуар уключаў рус., укр., цыганскія нар. песні (часта акампаніраваў сабе на гітары), песенна-танц. нумары, песні сав. кампазітараў і ўласныя творы. Валодаў голасам пры-емнага тэмбру; выкананне вызначалася сцэн. тэмпераментам, шчырасцю, давя-ральнасцю. ЛЁШЧАНСКАЯ ШКЛЯНАЯ МАНУ-ФАКТЎРА. Дзейнічала ў 1832—64 у в. Лешчанка Краснапольскага р-на Магі-лёўскай вобл. Вырабляла аконнае шкло. У 1864 мела 2 драўляныя карпусы, 3 свірны, 5 інш. памяшканняў, 3 печы для выплаўкі шкла; працавала 87 чал., выраблена 1500 скрынак шкла. ЛЁВЕН, Л у в е н (флам. Leuven, франц. Louvain), горад у Бельгіі. Вядо-мы з 884. Каля 100 тыс. ж. (1995). Чыг. ст., вузел аўтадарог. Порт на р. Дыль, каналам злучаны з р. Шэльда. Прам-сць: вытв-сць металаканструк-цый, аўтазборачная, радыёэлектронная, хім., папяровая, харчасмакавая (мука-мольная, піваварная). Ун-т (з 1425). Ка-мунальны музей Вандэркелен-Мертэнс. Шматлікія арх. помнікі 13—18 ст. ЛЁВЕНДААЛЬДЭР (ад галанд. Leeuve-ndaalder ільвіны талер), лявок, т a -л я р л я ў к о, першая талеравая мане-та, выпушчаная ў 1575 у Нідэрландах. На аверсе — рыцар у даспехах з герба-вым шчытом з выявай ільва, на рэвер-се — на ўсім полі выява льва; на абод-вух баках кругавыя легенды. Агульная маса — 27,648 г. Спачатку Л. выпускалі для ўнутр. абарачэння, але хутка сталі біць толькі для Леванта. 3 17 ст. многія краіны выпускалі перайманні Л., звы-чайна нізкапробныя. У Беларусі Л. так-сама абарачаўся па больш нізкім за паў-навартасны талер рыначным курсе. лёгачныя 227 ЛЁВІ (Loewi) Ота (3.6.1873, г. Франк фурт-на-Майне, Германія — 25.12.1961), аўстрыйскі фізіёлаг і фармаколаг. Д-р медыцыны (1896). Скончыў Страсбур-скі ун-т (1906). У 1909—38 праф. ун-та ў г. Грац (Аўстрыя), з 1940 праф. мед. каледжа Нью-Йоркскага ун-та. Адзін са стваральнікаў тэорыі хім. перадачы нерв. ўзбуджэння. Устанавіў механізм рэгулявання дзейнасці сэрца з дапамо іай фізіялагічна актыўных рэчываў — медыятараў, якія ўтвараюцца ў нерв. канцах клеткі — сінапсах. Высветліў ролю ацэтылхаліну ў перадачы нерв. ім-пульсаў. Нобелеўская прэмія 1936 (ра-зам з Г.Дэйлам). ЛЁГАЧНЫЯ МАЛЮСКІ (Pulmonata), падклас бруханогіх малюскаў. 2 надатр.: сядзячавокія (Basommatophora) і сцяб-лініставокія (Stylommatophora), каля 100 сям., больш за 35 тыс. відаў. Вядо-мы з карбону (каля 350 млн. г. назад), росквіт у кайназоі (каля 25 млн. г. на-зад). Пашыраны ўсюды; большасць жы-ве на сушы, частка — у прэснай вадзе, нямногія — у моры. На Беларусі больш за 50 відаў, з іх каля 30 відаў прэсна-водныя Найб. вядомыя слЫакі, слізня-кі. У большасці Л.м. ракавіна 0,6—210 мм. Цела мае галаву, вантробны мяіпок са скур-най складкай — мантыяй, нагу. Унутр. па-верхня мантыйнай поласці функцыянуе як лёгкае. Раслінна- і дэтрытаедныя, ёсць дра пежнікі. Гермафрадыты; большасць відаў ут-варае сперматафоры, некаторыя яйцажыва-родныя. Развіццё без стадыі лічынкі. Лёвевдаальдэр: 1 — Гельдэрн. 1641; 2 — Ут-рэхг, паўлёвендаальдэр, 1640. 228 лёгкая ЛЁГКАЯ АТЛЁТЫКА, від спорту, які ўключае бег на розныя дыстанцыі (у т.л. эстафетны і з перашкодамі), кіданні лёг-каатлетычныя, мнагабор ’і лёгкаатле-тычныя, скачкі лёгкаатлетычныя, хадзь-бу спартыўную. У спарт. класіфікацыі больш за 60 лёгкаатлетычных практы-каванняў. На Алімп. гульнях Л.а. прад-стаўлена 24 пракгыкаваннямі для муж- Да арт. Лёгачныя малюскі: 1 — жывародка рачная; 2 — смоўж палявы; 3 — катушка рагавая; 4 — янтарка крохкая. чын і 14 для жанчын. Створаны Між-нар. аматарская лёгкаатлетычная федэ-рацыя (ІААФ) у 1912, Еўрапейская асацыяцыя Л.а. (ЕАА) у 1968, федэра-цыі Л.а. Азіі, Афрыкі, лац-амер. краін, Новай Зеландыі і Акіяніі ў канцы 1960 — пач. 1970-х г. Федэрацыя Л.а. Беларусі створана ў 1959. Чэмпіянаты свету па Л.а. праводзяцца з 1983, з 4-га-довай перыядычнасцю; летнія чэмпія-наты Еўропы — з 1934 (у цотныя гады паміж Алімп. гульнямі, зімовыя ў за-крьпых памяшканнях з 1966). Церпіыя звесткі пра лёгкаатлетычныя спа-борніцгвы адносяцца да 776 да н.э., калі пра-водзіліся Алімп. гульні ў Стараж. Грэцыі. Як самастойны від спорту пашырылася ў сярэ-дзіне 19 ст. ў Англіі (першыя спаборніцтвы ў 1837 у каледжы г. Рэгбі), Германіі, ЗША, Францыі і інш. 3 канца 19 ст. ў Расіі нала-джваюцца аматарскія спарт. спаборніцтвы; упершьшю першынство Расіі праведзена ў 1908. На Беларусі першыя спаборніцтвы па Л.а. (бег на 800, 1000, 1500 м; скачкі ў вышыню і даўжыню; кіданні дыска і кап’я) праведзены ў 1913 у Гомелі. Аматарскія клубы Л.а. існавалі з 1918 у Віцебскай і Магілёўскай, а з 1920 і ў інш. губернях. 3 1921 у Віцебску пачалі праводзіцца традыц. лёгкаатлетычныя эстафетьі. Першы чэмпіянат па Л.а. (па 12 відах) адбыўся ў 1924 у праграме Усебел. свята фіз. культуры. У 1927 ад-быліся першыя міжнар. спаборніцтвы па Л.а. паміж бел. і чэш. спартсменамі. 3 1927 бел. лёгкаатлеты — удзельнікі ўсесаюзных спаборніцтваў, з 1952 — Алімп. гульняў. Першы з бел. спартсме-наў атрымаў алімп. медаль (сярэбраны) М.Крываносаў (1956). Алімпійскія чэм-піёны па Л.а. — Р.Клім, Т.Ледаўская, Р.Рудзянкоў. Прызёры Алімп. гульняў: бегуны У.Гараеў, Я.Гаўрыленка, М.Кі-раў, У Лавецкі; па спарт. хадзьбе Я.Іў-чанка і П.Пачанчук; у трайным скачку А.Каваленка і І.Лапшын; у кіданні мо-лата І.Астапковіч; у кіданні кап’я Н.Шыкаленка, дыска УДуброўшчык, В.Капцюх і Э.Зверава; у сямібор’і Н.Сазановіч. Першым чэмпіёнам свету з бел. лёгкаатлетаў стаў А.Трашчыла (эстафета 4 х 400 м; 1983). Чэмпіёны свету: А.Паташоў, Трашчыла (1991), Шыкаленка, Зверава (1995); прызёры чэмпіянатаў свету: Р.Смяхнова (1983), А.Бялеўская (1987), У.Сасімовіч (1991), Я.Місюля (1991, 1995), С.Бурага, Дуб-роўшчык, Капцюх, Э.Хамелайнен (1995). На чэмпіянаце свету ў 1995 Бе-ларусь па заваяваных медалях заняла