КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Публ.: Беларускія летапісы і хронікі. Мн., 1997. В.А. Чамярыцкі. ЛЕТАПІСНЫЯ АІІОВЕСЦІ I АГІАВЯ- ДАННІ, псторыка-літаратурныя творы, якія разам з кароткімі пагадовымі запі-самі-паведамленнямі з’яўляюцца асн. тэкставымі адзінкамі жанравай струкгу-ры летапісаў. Іх асаблівасць — гіст.-да-кументальны характар. Для летапіснай аповесці харакгэрны разгорнуты сюжэт, маштабнасць, дэталёвасць апісання важных гіст. падзей ці ўвогуле гісторыі за пэўны адрэзак часу. Тэматычна Л.а. і а. аб’ядноўваліся ў асобныя летапісы і ўтваралі буйныя гіст. творы — зводы («Аповесць мінулых гадоў», Галіцка-Ва-лынскі летапіс і інш.). Летапісы беларус- кія таксама складаюцца з Л.а. і а. Адны з іх самастойныя ідэйна-маст. і гіста-рыяграфічныя творы («Аповесць пра Па-долле», «Летапісец вялікіх князёў літоў-скіх»), другія з’яўляюцца арганічнай не-адрыўнай часткай тых летапісных пом-нікаў, у склад якіх яны ўваходзяць, напр., апавяданні пра ўзяцце Вітаўгам Смаленска ў 1404, пра паўстанне ў Смаленску ў 1440 у Беларуска-Літоўскім летапісе 1446, апавяданне пра заснаван-не Гедзімінам Вільні, «Аповесць пра Жы-гімонта і Барбару Радзівіл» у 2-м бел-літ. летапісным зводзе (гл. «Хроніка Вя лікага княства Літоўскага і Жамойцка-га»ў Своеасаблівым зборам Л.а. і а. з’яўляецца Хроніка Быхаўца. Бел. хроні-кі 17—18 ст. (Баркулабаўскі летапіс, Магілёўская хроніка) паводле паходжан-ня, зместу, стылю больш цэласныя тво-ры, чым летапісы 15—16 ст., таму літ. часткі ў іх можна вылучаць толькі ўмоў-на. Лепшыя бел. Л.а. і а. маюць не толькі гістарычна-пазнавальную каш-тоўнасць, але і з’яўляюцца ўзорамі бел. гістарычнай прозы свайго часу. В.А Чамярыцкі. ЛЕТАПІСЫ, гісторыка-літаратурныя творы з апісаннем падзей па гадах; помнікі пісьменнасці ўсх. славян 11— 18 ст. Пагадовая форма выкладу гісто-рыі вядома з часоў антычнасці. У фор-ме Л. складалі свае творы першыя гіс-торыкі Стараж. Рыма. У сярэднія вякі асн. відамі гіст. запісаў у летапіснай форме былі ў Зах. Еўропе аналы і хроні-кі. У працэсе станаўлення Л. (хронікі) прайшлі шлях ад лаканічных хранала-гічных запісаў да разгорнутага каменці-раванага апісання гісторыі. Сярэдневя-ковыя летапісцы апісвалі пераважна вонкавы бок падзей і асвятлялі мінулае з пункту гледжання свецка-рыцарскіх або хрысц.-аскетычных ідэалаў, прама ці ўскосна зыходзячы з царк.-рэліг. канцэпцыі светў. У Зах. Еўропе традыц. летапісанне (хранаграфія) заняпала ў эпоху Адраджэння са з’яўленнем новай свецкай гістарыяграфіі, заснаванай на іуманіст. светапоглядзе і традыцыях ант. гіст. прозы. На Русі Л. пачалі скла-даць у 11 ст.; гэта было выклікана ідэй-на-паліт. задачамі культ.-гіст. развіцця ўсх. славян, бурным ростам іх грамад-скай і этн. свядомасці ў перыяд актыў-нага гіст. самасцвярджэння. У пач. 12 ст. ў Кіеве створаны агульнарус. лета-пісны помнік «Аповесць мінулых гадоў». Гэты твор паслужыў стымулам і асно-вай для зараджэння летапісання ў інш. гарадах і землях ўсх. славян. У 12—14 ст. Л. мелі пераважна мясц. харакгар. Паўд.-рус. летапісанне гэтага часу прад-стаўлена Кіеўскім летапісам і Галіцка-Валынскім летапісам, наўгародскае — Наўгародскім 1-м, уладзіміра-суздальс-кае — Лаўрэнцьеўскім летапісам і Радзі-вілаўскім летапісам. У 15 ст. ўзніклі ле-тапісныя зборы Троіцкі летапіс (пач. 15 ст.), Бел.-літ. летапіс 1446, збор 1448 і інш. Найбуйнейшымі цэнтрамі летапі-сання былі Кіеў, Масква, Ноўгарад, Смаленск, магчыма, Полацк. У 17 — пач. 18 ст. інтэнсіўна развівалася ўкр. летапісанне (гл. Казацкія летапісы). Традыц. летапісанне ў Расіі, на Беларусі і Украіне заняпала ў 18 ст. разам з за-вяршэннем стараж. эпохі ў гісторыі лі-таратур усх.-слав. народаў. Складанне Л. было справай палітычнай; летапісцы выражалі інтарэсы і ідэйна паліт. пам-кненні пэўнага сац. асяроддзя. Лепшыя стараж.-рус. Л. — цэласныя гіст.-літ. творы, якія вызначаюцца майстэрствам апавядання, шырынёй гіст. погляду, высокай ідэйнасцю і публіцыстычнас-цю. Паводле жанравай структуры Л. — гэта зборы, якія аб’ядноўваюць кароткія дзелавыя запісы, дакументы (лісты, прывілеі, граматы), літ. творы, што на-дае ім выгляд гіст.-літ. кампіляцый. Гіст. падзеі і факты датаваліся ў Л. «ад стварэння свету», з 16 ст. ў бел. Л. дата-ванне вялося «ад нараджэння Хрыста» (розніца паміж дзвюма датамі складала 5508 гадоў). Навук. даследаванне і вы-данне Л. пачалося ў 18 ст. Вялікі ўклад у гэтую справу зрабілі ААШахматаў, АзСЛіхачоў, М.М.Улашчык, якія пра-панавалі новыя падыходы і метады дас-ледавання. Вядома каля 1,5 тыс. розных летапісных спісаў. Большасць з іх збе-рагаецца ў архівах і б-ках Масквы і Санкт-Пецярбурга. Самыя выдатныя Л. выдадзены ў Поўным зборы рускіх лета-пісаў. На Беларусі Л. вядомы з часоў Полацкага княства. Асаблівай папуляр-насцю карысталіся «Аповесць мінулых гадоў» і Галіцка-Валынскі летапіс. Аіюшні паслужыў крыніцай і літ. ўзо-рам «Хронікі Вялікага княства Літоўска-га і Жамойцкага» і Хронікі Быхаўца. У 15—17 ст. на Беларусі чыталі, перапіс-валі і выкарыстоўвалі пры складанні ле-тапісных збораў і кампіляцый розныя стараж. рус. Л. У 2-й чвэрці 15 ст. мас-коўскі Л. Фоція пакладзены ў аснову агульнай часткі Беларуска-літоўскага летапісу 1446; Аўрамкі летапіс у аснове меў наўгародскае паходжанне. У 16—17 ст. на бел. землях бытаваў ілюстраваны Радзівілаўскі летапіс, пратограф якога паходзіў з Маскоўскай Русі. Літ. трады-цыі стараж.-рус. Л. адыгралі вял. ролю ў гісторыі бел. летапісання. Гл. таксама Летапісы беларуска-літоўскія, Летапісы беларускія, Летапісныя аповесці і апавя-данні. Літ.: Вайнштейн О.Л. Западноевро-пейская средневековая нсторнографня. М.; Л., 1964; Н а с о н о в АН. Нсторяя русского летопнсання XI — начала XVIII в. М., 1969; Л у р ь е Я.С. Обшерусскне летоішсн XIV— XV вв. Л., 1976. ВА. Чамярыцкі. ЛЁТАІПСЫ БЕЛАРЎСКА-ЛІТОЎСКІЯ Складаліся на Беларус'і і ў Вільні на старабел. мове пераважна бел. летапіс-цамі, бьгтавалі да 19 ст. Умоўна іх наз. таксама заходнярускімі. Паводле зместу агульнадзярж. і паўафіцыйныя. У іх ад-люстравана гісторыя бел. і літоўскага народаў перыяду Вялікага княства Лі-тоўскага. Вядомы 4 асобныя помнікі 15—16 ст. — «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», Беларуска-літоўскі летапіс 1446, «Хроніка Вялікага княства Літоў-скага і Жамойцкага», Хроніка Быхаўца і гіст. кампіляцыя 17 ст. «Хроніка літоў-ская і жамойцкая», якая ўваходзіла ў склад бел.-ўкр. хранографа «Вялікая летнія 223 хроніка». Паслужылі крыніцай польскіх хронік М.Стрыйкоўскага, Х.Гваньіні і М.Бельскага, распаўсюджваліся таксама на Украіне і ў Расіі. Л.б.-л. — каштоў-ныя помнікі гістарыяграфіі і грамадска-паліт. думкі бел. і літ. народаў, стара-бел. мовы і бел. гіст. прозы. Выдадзены ў Лоўным зборы рускіх летапісаў (т. 17, 1907; т. 32, 1975; т. 35, 1980). Гл. такса-ма Летапісы беларускія. В.А. Чашрыцкі. ЛЁТАПІСЫ БЕЛАРЎСКІЯ Складаліся на землях Беларусі ў эпоху феадалізму на старажытнарускай, старабеларускай і польскай мовах. У 16—18 ст. называлі-ся пераважна хронікамі. Паводле зместу і агульнага характару падзяляюцца на дзярж. і мясцовыя, хоць рэзкай мяжы паміж імі няма. У Беларусі летапісы па-чалі складацца ў 12—14 ст., аднак тэк-сты ранніх летапісаў не зберагліся. Пер-шым складзеным на бел. землях лета-пісным творам быў, відаць, Полацкі ле-тапіс. Гіст. запісы вяліся таксама ў Пінску (канец 13 ст.), Слуцку (15 ст.) і інш. гарадах Беларусі. Ва ўрыўках у складзе рус. і бел. летапісных зводаў і кампіляцый дайшоў Смаленскі летапіс 14 — пач. 15 ст. У Смаленску ў канцы 15 ст. перапісаны Аўрамкі летапіс і, магчыма, Радзівілаўскі летапіс. На пад-ставе зводу, блізкага да летапісу Аўрам-кі, каля 1500 складзена летапісная кам-піляцыя, якая трапіла ў Супрасль, дзе папоўнена гіст. запісамі па гісторыі Ва-лынскай зямлі канца 15 ст., апавядан-нем пра Аршанскую бітву 1514 і «Пах-валой гетману Канстанціну Астрожска-му» (гл. Валынскі кароткі летапіс). У 15—16 ст. пад уплывам новых гіст. умоў (заканчэнне этнічнай кансалідацыі і паліт. цэнтралізацыі бел. зямель) ха-ракгар летапісання Беларусі істотна змяніўся, мясц. летапісы заняпалі, уз-ніклі агульнадзярж. летапісы беларуска-літоўскія, якія складаліся на бел. мове пераважна бел. летапісцамі. У 16 ст. бел.-літ. летапісы страцілі агульнарус. характар. У іх узмацніліся ідэі агульна-дзярж. патрыятызму, гісторыя ВКЛ ста-ла падавацца не як частка і працяг гіс-торыі Русі, а як асобная і самацэнная з’ява. Новы этап у гісторыі бел. летапі-сання пачаўся ў 17 ст. У выніку глыбо-кіх унутр. змен у культ.-гіст. і духоўным жыцці бел. народа адбывалася ідэйна-маст. эвалюцыя і трансфармацыя жанру гіст.-дакумент. прозы Беларусі, яго дэ-макратызацыя. Замест параўнальна ад-народных у жанрава-стылявым шіане агульнадзярж. хронік узніклі новыя жанры — мясц. летапісы, дыярыушы (дзённікі) і хранографы, звязаныя з тра-дыцыямі летапіснага жанру папярэдня-га перыяду. Найб. выдатныя творы мясц. летапісання Беларусі 17—18 ст.: Баркўлабаўскі летапіс, Магілёўская хро-ніка (месцамі нагадвае гіст. аповесць-дзённік горада), Біцебскі летапіс (гіст.-дакументальная крыніца, напісаная па-польску). Прыярытэт адкрыцця і навук. вывучэння Л.б. належыць \.Данілоеічу, які ўпершыню апублікаваў (у 1823—24) тэкст Бел.-літ. лета-пісу 1446 паводле Супрасльскага спісу і шэ-раг артыкулаў. У часы Рас. імперыі Л.б. да- следавалі С.Смолька, Ф.Сушыцкі, І.АЦіхамі-раў, А.АШахматаў, Я.Якубоўскі і інш. Лета-пісы вывучалі і вывучаюць бел. (М.М.Улашчык, В.АЧамярыцкі), літ. (М.Ючас) і інш. даследчыкі. Захавалася каля 50 спісаў Л.6., большасць з якіх зберагаецца ў Маскве і С.-Пецярбургу. Публ.: Полное собранме русскмх летопл-сей. Т. 17. СПб., 1907; Т. 32. М., 1975; Т. 35. М., 1980; Беларускія летапісы і хронікі. Мн., 1997. Літ.: Чамярыцкі В.А. Беларускія ле-талісы як помнікі літаратуры: Узнікненне і літ. гісторыя періпых зводаў. Мн., 1969; йс-тормя белорусской дооктябрьской лнтерату-ры. Мн., 1977; Улацяк Н.Н. Введенме в нзученне белорусско-лнтовского летопнса-ння М., 1985. В.А.Чамярыцкі. ЛЕТАРГІЯ (грэч. lethargia ад lete забыц-цё + argia бяздзейнасць), паталагічны стан чалавека, аслабленне ўсіх праяў жыцця (несапраўдная смерць), адсут-насць рэакцый на знешнія раздраж-няльнікі. Сустракаецца пры істэрыі, агульным знясіленні, пасля моцных хваляванняў. Прыступы раптоўныя, працягваюцца ад некалькіх гадзін да многіх дзён. Свядомасць пры Л. захоў-ваецца: хворыя ўспрымаюць і запаміна-юць навакольнае, але не рэагуюць на яго.