КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЕСАЎПАРАДКАВАННЕ, сістэма ме-рапрыемстваў па арганізацыі ляснога фонду і рацыянальным лесакарыстанні. На Беларусі пачата ў 1921. Уключае: ар-ганізацыю тэрыторый лесагасп. прад-прыемства; вызначэнне лясных рэсурсаў, катэгорый ахоўных лясоў; праектаванне лесагасп., лесааднаўленчых, лесамелія-рац. і інш. работ. Праводзіцца Бел. ле-саўпарадкавальным ВА «Белдзяржлес» кожныя 10 гадоў (у 1945—96 — 5 ра-зоў). 3 канца 1990-х г. — т.зв. беспе-рапыннае Л. (змяненні ў стане ляснога фонду фіксуюцца штогод). Адначасова з Л. могуць весціся глебава-тыпалагічныя абследаванні і паляўніцтваўпарадкаван-не. ЛЕСАХІМІЧНАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ, галіна лясной, дрэваапрацоўчай і цэлю-лозна-папяровай прамысловасці, заснава-ная на хім. перапрацоўцы драўніны. Да яе адносяцца: сухая перагонка драўні-ны, розныя віды каніфольна-шкіпінар-ных вытв-сцей (гл. Лесахімія), выпаль-ванне вугалю. На Беларусі спецыяліза-вана па выпуску каніфолі, шкіпінару (тэрпенцінавага масла), хваёвай смалы, масла хваёвага флатацыйнага, дубіль-ных экстрактаў. У дарэв. Беларусі дзейнічалі дробныя сама-тужныя смолашкіпінарныя і дзягцярныя прадпрыемствы. У 1900 іх было 161, працава-ла каля 400 рабочых (без занятых нарыхтоў-кай і падвозам); у 1912 давалі 18% агульнара-сійскай прадукцыі Л.п. Першымі прадуктамі былі смала, драўняны вугаль, дзёгаць. У БССР каніфольна-пікіпінарная вытв-сць па-чалася ў 1926 з прамысл. падсочкі жывіцы ў Старабарысаўскім і Крупскім ляснііггвах. У 1927 засн. каніфольны з-д у Навабеліцы (з 1976 Гомельскі папярова-лесахім. з-д), у 1928 — Барысаўскі лесахім. з-д (з 1971 у складзе папярова-лесахім. з-да). У 1940 зда-бьгга 2903 т жывіцы, выраблена 2837 т кані-фолі, 4269 т шкінінару-сырцу і 3534 т ачы-шчанага шкіпінару. У 1967 валавая прадукцыя Л.п. дасяг-нула найвышэйшага ўзроўню, у наступ-ныя і'ады яе аб’ём скараціўся, што абу-моўлена змяншэннем сыравіннай базы, заменай асобных відаў прадукцыі сінтэ-тычнымі. Нарыхтоўка асмолу і смола-шкіпінарная вытв-сць метадам сухой перагонкі драўніны праводзілася ў вытв. лесанарыхтоўчых аб’яднаннях. Цяпер атрымліваюць пераважна вугаль і дзёгаць; перапрацоўку жывіцы вядзе акц. т-ва «Лесахімік» (б. Барысаўскі ле-сахім. з-д). У 1998 выраблена каніфолі хваёвай 7 тыс. т, шкіпінару жывічнага 1,4 т, прэпарата ВРП (рэчыва для нак-лейкі этыкетак на пластыкавыя бутэль-кі) 227 т, мальтаміну 20 т, клею-пасты 3002 т, аліфы 3567 т, сальвенту 1873 т, лаку па дрэве 103 т, тасолу 920 т, лаку бітумнага 1503 т, фарбы ВЭ 280 т, лакаў паркетнага ПФ-283 — 23 т, для фарбаў ПФ-060 — 288 т. Запланаваныя ў пад-сочку хваёвыя лясы дазваляюць забяс-печыць аб’ём здабычы жывіцы да 15 тыс. т. Акц. т-ва «Лесахімік» штогод пе-рапрацоўвае 10 тыс. т жывіцы. Патрэб-насць у жывіцы для вытв-сці неабход-най Беларусі каніфолі складае 20% ад агульнага аб’ёму яе здабычы. ІІ.ІО.Пабірушка, П.І.Кавалёнак. ЛЕСАХІМІЯ, галіна ведаў аб хім. улас-цівасцях драўніны і хім. вытв-сцях па перапрацоўцы драўніны і інш. раслін-най сыравіны. Вылучаюць цэлюлозна-папяровую, гідролізную, дубільна-эк-стракгавую, каніфольна-шкіпінарную і піролізную вытв-сці. Да арт. Лесахімічная прамысловасць. Збор жывіцы ў леспрамгасе. 218 ЛЕСБАС Цэлюлозна-папяровая в ы т -ворчасць выпускае цэлюлозу, паперу, кар-дон і вырабы з іх, драўнянавалакністыя пліты, а таксама паўцэлюлозу і хім. драўняную Macy — паўпрадукты, якія разам з цэлюлозай маюць геміцзлюлозы і лігнін. У якасці сыраві-ны выкарыстоўваюць балансавую драўніну, пераважна хвойную, пашыраецца выкарыс-танне драўніны лісцевых парод (асіна, бяро-за), адходаў лесанарыхтоўкі і дрэваапрацоўкі, некат. раслінных матэрыялаў (салома, трыс-нёг), макулатуры (у вытв-сці паперы і кардо-ну). Гідролізная вытворчасць перапрацоўвае адходы лесапілавання і с.-г. раслінаводства (напр., кукурузныя храпкі, сланечнікавае шалупінне), з якіх атрымліва-юць этылавы спірт, фурфурол, бялкова-віта-мінныя канцэнтра™ і інш. (гл. Гідролізная прамысловасць). Дубільна-экстрак-тавая вытворчасць вьшускае ду-більныя экстракты (гл. Дубільныя рэчывы), якія атрымліваюць з водных выцяжак кары елкі, вярбы, бадану, лістоўніцы ці драўніны дубу, каштану і інш. Каніфольна-шкіпінарная вытворчасць — перапрацоўка жывіцы і асмолу; значную колькасць каніфолі і шкіпінару атрымліваюць гаксама з сульфатнага мыла (пабочны пра-дукт цэлюлоэнай вытв-сці). Піролізная вытворчасць вырабляе ў асн. драўняны вугаль. Гл. таксама Лесахімічная прамысло-васць. На Беларусі даследаванні ў галіне Л. пачаліся з канца 1920-х г. у Ін-це хіміі АН Беларусі, вядуцца ў Ін-це фізіка-ар-ган. хіміі Нац. АН Беларусі і Бел. тэх-нал. ун-це. Распрацаваны прамысл. спосабы атрымання палімераў тэрпе-наў, каніфолі з высокімі электраізаля-цыйнымі ўласцівасцямі, каніфольных кляёў і інш. Літ. :Богомолов Б.Д. Хнмня древесн-ны м основы хнмнм высокомолекулярных со-еднненмй. М., 1973; Гордон Л.В., Скворцов С.О., Лнсов В.Н. Техноло-гня н оборудованме лесохнммческмх пронз-водств. 5 нзд. М., 1988. Я.Г.Міляшкевіч. ЛЁСБАС (Lesbos), М і т ы л і н і, вос-траў у Эгейскім м., каля ўзбярэжжа п-ва М. Азія; тэр. Грэцыі. Пл. 1636 км2. Нас. больш за 100 тыс. чал. Узгоркі і горы выш. да 967 м (г. Олімбас), шмат бухтаў. Тэрмальныя крыніцы. Міжзем-наморскія хмызнякі, лясы. Аліўкавыя гаі. Вырошчваюць цьпрусавыя, тытунь. Рыбалоўства. Здабыча мармуру. Гал. порт — Мітыліні. Л. — адзін з цэнтраў стараж.-грэч. культуры. ЛЕСБІЯНСТВА, лесбійская л ю -боў, сапфізм, трыбадыя, жано-чы гомасексуалізм. Назва ад в-ва Лес-бас, дзе ў 7—6 ст. да н.э. жыла стараж.-грэч. паэтэса Сапфо, якая ў сваіх Bep-max апявала каханне і прыгажосць. ЛЁСГАФТ Пётр Францавіч (3.10.1837, С.-Пецярбург — 11.12.1909), расійскі педагог, анатам і ўрач, адзін з засна-вальнікаў школьнай гігіены і ўрачэбна-пед. кантролю ў фіз. выхаванні. Д-р ме-дыцыны (1865), хірургіі (1868). Скон-чыў Медыка-хірург. акадэмію ў Пецяр-бургу (1861). Працаваў ва ун-тах Пецярбурга, Казані, у Гал. упраўленні ваенна-навуч. устаноў. Выступаў за раз-віццё нар. адукацыі, у т.л. жаночай. У 1896 стварыў Курсы выхавальніц і кі-раўніц фіз. выхавання, на базе якіх у 1919 адкрыты Дзярж. ін-т фіз. адукацыі імя Л. (Ін-т фіз. культуры імя Л.). Гал. прынцып адукац. тэорыі Л. — адзінства фіз. і разумовага развіцця чалавека. Сіс-тэму накіраваных пракгыкаванняў раз-глядаў як сродак фіз., разумовага, ма-ральнага і эстэт. выхаванпя. Тв.: Собр. пед. соч. Т. 1—5. М., 1951—54; Мзбр. псд. соч. М., 1988. Літ:. Ш а б у н н н АВ. П.Ф.Лесгафг (1837—1909). М„ 1982. ЛЕСІВАЖ (ад франц. lessivage вышча-лочванне, вымыванне), перамяшчэнне ілістых (тонкадысперсных) часцінак глебы ў форме водных суспензій (без іх хім. пераўтварэння) з верхніх гарызон-таў у ніжнія. Хараклэрны для канты-нентальнага і ўмеранага клімату з вял. колькасцю ападкаў у летні перыяд, са слабымі сезоннымі кантрастамі (атл., міжземнаморскі) на розных паводле ге-незісу глебаўтваральных пародах. Адбы-ваецца ў шэрых, лясных, падзолістых і інш. глебах, з разнастайнай расліннас-цю (лістападныя і шыракалістыя лясы цёплага пояса, мяшаныя і лісцевыя ля-сы больш халоднага клімату). У рознай ступені інтэнсіўнасці праяўляецца ва ўсіх глебава-кліматычных зонах Белару-сі. Л.В.Круглоў. ЛЁСІНГ (Lessing) Готхальд Эфраім (22.1.1729, г. Каменц, Германія — 15.2.1781), нямецкі пісьменнік і тэарэ-тык мастацгва, філосаф; адзін з засна-вальнікаў ням. класічнай літаратуры. Магістр вольных навук (1751). Чл.-кар. Берлінскай АН (з 1760). Вучыўся ў Лейпцыгскім (1746—48) і Вітэнбергскім (1748) ун-тах. Адзін з арганізатараў Гамбургскага нац. тэатра (1767—68). Дэбютаваў п’есамі «Малады вучоны» (1747), «Вальнадумец» (1749), а таксама анакрэантычнымі вершамі (зб. «Дробя-зі», 1751). У «Пісьмах пра найноўшую літаратуру» (1759—65) выступіў за нац. самавызначэнне л-ры, у тракіаце «Лаа-коан, ці Пра межы жывапісу і паэзіі» (1766) выклаў прынцыпы рэаліст. мас-тацтва, у кн. «Гамбургская драматургія» (т. 1—2, 1767—68) залажыў тэарэт. ас-новы драмы. У барацьбе з класіцызмам стварыў першую ў ням. л-ры «мяшчан-скую» драму «Міс Сара Сампсан» (1755) і камедыю з нац. характарамі «Міна фон Барнхельм» (1767), у якой рысы камізму пераплятаюцца з чуллі-васцю і сцвярджэннем высокага гра-мадз. бюргерскага ідэалу. Вяршыня дра-матургіі Л. — трагедыя «Эмілія Галоці» (1772), адзначаная глыбокім псіхалагіз-мам і вастрынёй сац. канфліктаў, пафа-сам тыранаборства, абароны годнасці і свабоды асобы. У філас. драме «Натан Мудры» (1779) выступіў супраць рэліг. фанатызму, за роўнасць людзей усіх канфесій. У філасофіі Л. — адзін з па-чынальнікаў матэрыяліст. традыцыі. На бел. мову асобныя яго вершы пераклаў У.Папковіч. Те.: Рус. пер. — Драмы. Баснн в прозе. М., 1972; Нзбранное М., 1980. Літ:. Стадннков Г.В. Лессннг: Лнт. крнтнка н худож. творчество. М.; Л., 1987. Г.В.Сініла. ЛЕСІРбЎКА (ням. Lasierung літар. па-крыццё палівай), прыём тэхнікі жыва-пісу. На высахлыя шчыльныя слаі фар-бы наносяць тонкія слаі празрыстых або паўпразрыстых фарбаў. Л. дазваляе змяніць, узмацніць або аслабіць колера-выя тоны, дасягнуць іх лёгкасці і гуч-насці, узбагаціць каларыт, надаць яму большае адзіпства і гармонію. Вядома са старажытнасці. Пашырана ў практы-цы жывапісцаў 16—19 ст. як завяр-шальны этап стварэння карціны. У 20 ст. выкарыстоўваецца ў кірунках жыва-пісу, арыентаваных на класічную тра-дыцыю. Г.Лесінг. А.І.Лесніковіч. ЛЁСКАВІЧЫ, возера ў Шумілінскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Сечна, за 5 км на Пд ад г.п. Шуміліна. Пл. 0,72 км2, даўж. 2,8 км, найб. шыр. 750 м, найб. глыб. 30,7 м, даўж. берагавой лініі 8,2 км. Пл. вадазбору 6,2 км2. Схілы катлавіны выш. 20—22 м (на Пн і 3 14—15 м), параслі хмызняком, на Пн разараныя. У паўд.-ўсх. ч. 2 вузкія залі-вы. Берагі зліваюцца са схіламі, на 3 нізкія, забалочаныя. Найб. глыбакавод-ная паўн. ч. возера, у залівах глыб. не больш за 5—6 м. Дно выслана ілам, уз-доўж берагоў пясчанае. На Пд упада-юць ручаі з воз. Разван і возера без на-звы, на ПнЗ злучана пратокай з воз. Круглік. ЛЁСКІН (Leskien) Аўгуст (8.7.1840, г. Кіль, Германія — 20.9.1916), нямецкі мовазнавец; адзін з заснавальнікаў мла-даграматызму. Акад. Берлінскай і Мюнхенскай АН. Замежны чл.-кар. Пе-цярбургскай АН (1876). Вучыўся ва ун-тах Кіля, Лейпцыга, Іены, Гётынге-на. Праф. ун-таў Іены (1869), Лейпцыга (1870—1916). Вывучаў фаналогію балт. і слав. моў, садзейнічаў стварэнню іх па-раўнальнай граматыкі. Асн. працы: «Скланенне назоўнікаў славянска-лі-тоўскіх і германскіх моў» (1876), «Гра-матыка старабалгарскай мовы» (1909), «Граматыка сербахарвацкай мовы» (1914) і інш. Вьшаў зборы слав. і літоў-скага фальклору.