КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЕСкб (Lescot) П’ер (паміж 1500 і 1515, Парыж ? — 10.9.1578), французскі архітэктар эпохі Адраджэння. Працаваў у Парыжы (пераважна са скулыгг. Ж.Гужонам). Творы Л. адметныя багац-цем ордэрных чляненняў, вытанчанага скульпт. дэкору, тонкасцю прафілёўкі ЛЕСОТА 219 дэталей: драўляны амбон царквы Сен-Жэрмен л’Аксеруа (каля 1542—44), праект перабудовы Луўра (часткова ажыццяўляўся з 1546), атэль Ліньеры (цяпер Музей Карнавале; пачаты ў 1544, скончаны ў 1661 Ф.Мансарам) у Парыжы, замак Валеры каля Санса (з Ф.Дэлормам, 1549). ЛЕСНІКбвіЧ Анатоль Іванавіч (н. 3.4.1941, в. Рачкавічы Слуцкага р-на Мінскай вобл.), бел. фізікахімік. Акад. Нац. АН Беларусі (1996, чл.-кар. 1994), д-р хім. н. (1987), праф. (1989). Скон-чыў БДУ (1965), дзе і працаваў. 3 1978 у НДІ фіз.-хім. праблем пры БДУ, з 1990 прарэктар БДУ. 3 1996 першы нам. старшыні Вышэйшага атэстацый-нага камітэта Беларусі. Навук. працы па вывучэнні энерганасычаных і высока-дысперсных рэчываў і матэрыялаў на іх аснове. Распрацаваў метад рашэння ад-варотнай задачы неізатэрмічнай кінеты-кі для простых і некат. складаных рэак-цый кандэнсаваных рэчываў. Даследа-ваў з’яву вадкаполымнага гарэння і ме-ханізм тэрмахім. раскладання тэтразолу і яго вытворных. Выявіў размерны эфект у рэгуляванні скорасці гарэння каталізатарамі і інгібітарамі гарэння. Атрымаў новыя рэгулятары гарэння для розных гаручых сістэм, новыя матэрыя-лы на аснове ультрадысперсных мета-лаў і аксідаў. Тв.: Корреляцян в современной хнмнн. Мн., 1989 (разам з С.У.Леўчыкам); Развнтне нсследованнй по хммнн гетерогенных кон-денсмрованных снстем // Вестн. БГУ. Сер. 2. 1996. № 3; Явленне жвдкопламенного горе-ння // Весці НАН Беларусі. Сер. хім. навук. 1998. № 4. ЛЕСбТА (Lesotho), Каралеўства Л е с о т а (сесута ’Muso оа Lesotho, англ. Kingdom of Lesotho), краіна на Пд Афрыкі, анклаў на тэр. Паўд.-Афр. Рэс-публікі (ПАР). Пл. 30,35 тыс. км . Нас. 2007,8 тыс. чал. (1997). Дзярж. мова — сесута і англійская. Сталіца — г. Масе-ру. Краіна падзяляецца на 10 акруг. Нац. свята — Дзень незалежнасці (4 кастрычніка). Дзяржаўны лад. Л. — канстытуцый-ная манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1993. Кіраўнік дзяржавы —кароль. Вы-шэйшы заканад. орган — парламент, які складаецца з Сената (верхняя пала-та) і Нац. Асамблеі (ніжняя палата). Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад на чале з прэм’ер-міністрам. Прырода. Большую частку краіны займае базальтавае нагор’е Басута, выш. 2000—3000 м, парэзанае глыбокімі далі-намі рэк. На У і Пд яго абмяжоўваюць Драконавы горы (г. Тхабана-Нтленьяна, 3482 м), на Пн — горы Малуты (г. Шампейн-Касл, 3276 м). Карысныя вы-капні: алмазы, буд. матэрыялы. Клімат рэзка кантынентальны субтрапічны. Сярэдняя т-ра на нагор’і студз. 25 °C, ліп. 15 °C. Зімой бываюць замаразкі, у гарах выпадае снег. Ападкаў за год у га-рах на У каля 1000 мм, на астатняй тэ-рыторыі каля 700—500 мм. Гал. рака Аранжавая з прытокам Каледан. Пера-важае сухая стэпавая расліннасць, у га- рах — сухалюбныя хмызнякі, альпій-скія лугі. Нац. парк Сехлабатэбе. Насельніцтва. 99,7% складае народ басута. Ёсць еўрапейцы (каля 1,6 тыс.) і выхадцы з краін Азіі (каля 0,8 тыс.). Сярод вернікаў пераважаюць хрысціяне (80%, католікі і пратэстанты), астатнія вызнаюць традыцыйныя мясц. вераван-ні. Сярэднегадавы прырост насельніц-тва 2,4%. Сярэдняя шчыльн. 66,1 чал. на 1 км2. Большая шчыльнасць на 3 і ў цэнтры краіны. У гарадах жыве 23% на-сельніцтва. У г. Масеру 400,2 тыс. ж. (1995). У сельскай гаспадарцы занята 86,2% эканамічна актыўнага насельніц-тва, у прам-сці — 7%. Сезонна (ад 6 да 9 месяцаў за год) 60% мужчын працуе на шахтах і фермах ПАР. Гісторыя. Старажьггнымі насельнікамі Л. былі бушмены і кой-коіны (гатэнтоты), якіх у 17 ст. выцеснілі плямёны басуга з групы бан-ту. У пач. 19 ст. адзін з правадыроў басута Машэш I аб’яднаў разрозненыя плямёны ў адзіную дзяржаву. Пад пагрозай заваявання бурамі ён заключыў у 1868 з Вялікабрытаніяй дагавор аб пратэктараце. У 1871—84 Л. ў складзе брыт. Капскай калоніі, з 1884 пратэк-тарат Басуталенд. У 1952 створаны Афр. кан-грэс Басуталенда (з 1959 партыя кангрэса Ба-сута, ПКБ), цесна звязаны з Афрыканскім на-цыянальным кангрэсам, у 1959 — Нац. партыя Басута (НПБ), якая адлюстроўвала інтарэсы племянных вярхоў. Паводле канстьпуцыі 1965 Л. атрымала ўнутр. самакіраванне. На першых усеагульных парламенцкіх выбарах у 1965 перамагла НПБ, яе лідэр Л.Джонатан стаў прэм’ер-міністрам урада. 4.10.1966 абвешчана незалежнасць Басуталенда, які атрымаў назву кара-леўства Л. (кароль Машэш II). Пасля перамогі ПКБ на парламенцкіх выбарах у студз. 1970 Джонатан ануляваў іх вы-нікі і ўвёў надзвычайнае становішча (адменена ў 1973). У выніку перавароту ў студз. 1986 улада перайшла да Ваен. савета, які забараніў усе паліт. партыі, a ў 1990 скінуў караля Машэша II і аб-вясціў каралём яго сына Летсі III. Пас-ля перавароту ў крас. 1991 дзейнасць паліт. партый адноўлена. На парламен-цкіх выбарах у сак. 1993 перамагла ПКБ, а яе кіраўнік Н.Махеле стаў прэм’ер-міністрам. Л. — чл. Садруж-насці, ААН (з 1966), Арг-цыі афр. адзінства. Дзейнічаюць Партыя кангрэ-са Басута, Нац. партыя Басута, Партыя свабоды Марэматлу. Гаспадарка. Л. — агр. краіна, у ліку 25 найменш эканамічна развітых краін свету. Знаходзіцца ў поўнай эканам. за-лежнасці да ПАР. Валавы нац. прадукг на душу насельніцтва складае каля 580 дол. за год. Сельская гаспадарка дае ка-ля 80% даходу краіны, прам-сць — Kann 10%. Пад с.-г. ўгоддзямі 2,3 млн. га (76% тэрыторыі), пераважаюць нату-ральныя лугі і паша (каля 2 млн. га). Апрацоўваецца каля 300 тыс. га зямлі. Пераважаюць дробныя натуральныя і паўнатуральныя сялянскія гаспадаркі на абшчынных землях. На рынак паступае толькі частка прадукцыі — воўна і вы-сакаякасны махер. Найб. развіта жывё-лагадоўля. Пагалоў’е (тыс. галоў): буйн. par. жывёлы — 640, авечак — 1500, коз — 1000; ёсць коні, мулы, аслы. Вырошчваюць кукурузу (займае палаві-ну пасяўной плошчы), copra, пшаніцу, ячмень, агародніну. Значныя пасевы га-роху і фасолі. 3 тэхн. культур выро-шчваюць джут. У перадгор’ях цэнтр. ч. краіны развіта земляробства, у гарах — адгонна-пашавая жывёлагадоўля. У гор-ных раёнах пашырана тэраснае земля-робства. У нязначнай ступені развіты горназдабыўная і апрацоўчая прам-сць; здабыча алмазаў (каля 50 тыс. каратаў у год, значна вагаецца ў асобныя гады, кантралюецца канцэрнам «Дэ Бірс», ПАР), буд. матэрыялаў. Уся электра-энергія паступае з ПАР. Вядзецца апра-цоўка воўны і скур, вытв-сць махеру, тканін, дываноў, адзення і абутку. Шмат дробных паўсаматужных прад-прыемстваў харч. прам-сці. Транспарт пераважна аўтамабільны. Аўтадарог 5,2 тыс. км, у т.л. з цвёрдым пакрыццём 2,1 тыс. км. Адзінае чыг. адгалінаванне (1,6 км) звязвае г. Масеру з чыгункамі ПАР. 220 ЛЕСПРАМГАС У г. Масеру міжнар. аэрапорт. Гандл. баланс адмоўны. У 1992 экспарт склаў 109 млн. дол., імпарт — 964 млн. дола-раў. Краіна экспаргуе воўну, махер, буйн. par. жывёлу, скуры, імпартуе харч. і прамысл. тавары, паліва і інш. Асноўны гандл. партнёр — ПАР (42% экспарту і 94% імпарту). Дадатковыя крыніцы даходаў насельніцтва — се-зонная работа ў ПАР (каля 40% даходу краіны) і замежны турызм (штогод кра-іну наведвае каля 200 тыс. турыстаў пе-раважна з ПАР). Л. атрымлівае дапамо-гу і субсідыі ад міжнар. арг-цый і асоб-ных краін. Грашовая адзінка — лоці. І.В.Загарэц (прырода, насельніцгва, гаспадарка). ЛЕСПРАМГАС (лесапрамысло-вая гаспадарка), прадпрыемства лесанарыхтоўчай прамысловасці; гаспа-дарчаразліковая арг-цыя, якая склада-ецца з лесанарыхгоўчых пунктаў і ўчасткаў, праводзіць нарыхтоўку, вываз, распрацоўку і адгрузку драўніны. У складзе Л. могуць быць і інш. вьпвор-часці — лесапілаванне, нарыхтоўка шпал, драўнянага вугалю, смолакурэн-не, падсочка лесу і інш. Л. мае замаца-ваную ў доўгатэрміновае карыстанне лесасыравінную базу, сетку лесавозных дарог, склады, тэхн. і трансп. сродкі, вытв. памяшканні і інш. Існуюць на Беларусі, у Расіі, на Украіне. На Бела-русі 5 Л. і 18 вытв. аб’яднанняў (1999), якія таксама займаюцца нарыхтоўкай драўніны. ЛЁСТЭР (Leicester), горад у цэнтр. ч. Вялікабрытаніі, на р. Сор. Адм. ц. граф-ства Лестэршыр. Узнік на месцы келыі-кіх і стараж.-рымскіх паселііпчаў. Каля 300 тыс ж. (1995). Вузел чыгунак і аўта-дарог. Прам-сць: трыкат., абутковая, машынабудаўнічая. Ун-т. Музей, маст. галерэя. Руіны замка (11 ст.), сабор (12 ст.). Да арт. Лесота. Вёска басуга. ЛЕСЬМЯН (Lesmian; сапр. Л е с м а н; Lesman) Баляслаў (каля 1878, Варша-ва — 5.11.1937), польскі паэт; прад-стаўнік польск. сімвалізму. Чл. Поль-скай акадэміі л-ры (1933). Скончыў Кі-еўскі ун-т (1903). У 1901—07 супрацоў-нік польск. і рус. перыяд. друку. Заснавальнік эксперым. Маст. т-ра ў Варшаве (1911). Аўтар паэтычных зб-каў «Сад на ростанях» (1912), «Луг» (1920), «Цяністы напой» (1936), «Ляс-ное дзеянне» (выд. 1938), апрацовак нар. казак «Казанні пра Сезама», «Пры-годы Сіндбада-Марахода» (абедзве 1913), эсэ, літ. артыкулаў, перакладаў. Паэзіі Л. ўласцівы шчырасць і палкасць пачуцця, імкненне спазнаць прыроду; стыль адметны ўжываннем архаізмаў, дыялектызмаў і неалагізмаў. На бел. мову асобныя яго вершы пераклаў А.Мінкін. Тв.: Бел. пер. — Пан Блішчынскі. Мн., 1994; Рус. пер. —Стнхн. М., 1971. С.Дз.Малюковіч. ЛЕТА (ад грэч. lethe забыццё), у стара-жытнагрэчаскай міфалогіі персаніфіка-цыя забыцця, дачка багіні разладу Эры-ды. Імем Л. названа рака ў Аідзе. Лічы-лася, што душы памерлых, якія папілі вады з гэтай ракі, забываюць пра сваё зямное жыццё. Адсюль другая назва Л. — «рака забыцця» і выраз «кануць у Лету» — быць забытым, знікнуць без следу. ЛЁТА (lete), у старажытнагрэчаскай мі-фалогіі дачка тытанаў Коя і Фебы, адна з жонак Зеўса, якая нарадзіла ад яго ба-гоў Апалона і Артэміду. У міфах створа-ны вобраз Л. як маці-пакутніцы, якая ўслаўлена ў сваіх дзецях і дзякуючы ім заняла ганаровае месца сярод багоў на Алімпе. Л., Алалон і Артэміда заўсёды аднадушныя, разам змагаюцца з ворага-мі, дапамагаюць траянцам у Траянскай вайне і г.д. У рым. міфалогіі Л. вядома пад імем Латона. ЛЕТА, пара года, кліматычны сезон па-між вясной і восенню. У астраноміі — перыяд ад дня летняга сонцастаяння да асенняга раўнадзенства (з 22 чэрв. да 23 вер. ў Паўн. паўшар’і, з 22 снеж. да 21 сак. ў Паўднёвым). Паводле календара летнія месяцы ў Паўн. паўшар’і чэрвень, ліпень, жнівень, у Паўд. — снеж., студз., люты. Працягласць Л. як кліматычнага і феналагічнага сезона скарачаецца ад нізкіх шырот да высокіх. У экватары-яльным поясе Л. ў кліматычным разу-менні цягнецца ўвесь год, у субтропі-ках — каля 5 месяцаў, ва ўмераным поясе — каля 3 месяцаў, у палярных шыротах не больш як 1—2 месяцы. На тэр. Беларусі Л. пачынаецца з пераходу сярэдняй сутачнай т-ры паветра вышэй за 14 °C у 2—3-й дэкадах мая. Паводле феналагічных з’яў вылучаюць пачатак Л., поўнае Л., спад Л. На летні сезон прыпадае больш за палавіну гадавой працягласці сонечнага ззяння і сонеч-най радыяцыі. Л. характарызуецца па-слабленнем цыкланічнай дзейнасці, дастаткова высокімі т-рамі паветра, ва-ды, паверхні глебы, бесперапыннай ве-гетацыяй раслін.