КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв.: Рус. пер. —Хромой бес. М., 1969; По-хождення Жнль Бласа нз Сантнльяны. М., 1990. ГВ.Сініла. ЛЕСАЗНАЎСТВА, навука пра лес, яго фарміраванне, структуру, экалогію, бія-логію, развіццё, сувязь з навакольным асяроддзем; тэарэтычная аснова леса-водства. Уключае лясную тыпалогію. Карыстаецца метадамі глебазнаўства (пры вывучэнні лясных глеб), клімата-логіі (пры вывучэнні фітаклімату ў ле-се), фізіялогіі раслін (пры даследаванні фізіял. працэсаў у фітацэнозах), біяхіміі (пры вывучэнні кругавароту рэчываў паміж ляснымі фітацэнозамі і глебай), дэндралогіі, матэм. статыстыкі і інш. навук. На Беларусі тыпалагічныя даследаванні ля-соў праводзілі рас. лесаводы Н.К.Генко у Бе-лавежскай пушчы (1902—03) і ААКрудзенер (1909). Асновы Л. як навукі закладзены ў 1920-я г. ў Горацкім с.-г. ін-це і Бел. ін-це сельскай і лясной гаспадаркі (пасля іх аб’яд-нання — БСГА), на Мінскай, Жорнаўскай і Цэнтр. лясных доследных станцыях (В.І.Пе-раход, Г.М.Высоцкі, С.П.Мельнік, Д.І.Таў-сталес). Вяліся гідралагічныя і тыпалагічныя даследаванні лясоў, вывучэнне сезоннага раз-віцця дрэвавых і кустовых відаў і інш. У 1930 створаны Бел. НДІ лясной гаспадаркі (з 1993 Ін-т лесу Нац. АН Беларусі) і Бел. лесатэхн. ін-т (з 1993 Бел. тэхнал. ун-т). Даследаванні па Л. праводзяцца таксама ў Ін-це эксперым. батанікі і Цэнтр. бат. садзе Нац. АН Беларусі, у запаведніках. Распрацаваны тэарэт. асновы класіфі-кацыі тыпаў лесу, іх эколага-фітацэна-тычная характарыстыка, метады выву-чэння тыпаў лесу па цэнаэлементах, вызначана фармавая разнастайнасць ле- саўтваральных парод, вывучаны пытан-ні плоданашэння і прыроднага аднаў-лення лесу, прапанаваны класіфікацыя дрэў у насаджэннях і спосабы іх біял. ацэнкі. Даследаваны глебавыя працэсы пад лесам, біял. кругаварот азоту і по-пельных элементаў у сістэме лес — гле-ба, экалагічнае і фітакліматычнае ася-роддзе ў лесе, уплыў кіслотнасці глебы, вільготнасці і светлавога рэжыму на дрэвавыя пароды. Выяўлены ўздзеянне экалагічных фактараў на фізіял. і бія-хім. працэсы, заканамернасці ўплыву рэжыму і балансу грунтавых вод і гле-бавай вільготнасці на прадукцыйнасць лясных фітацэнозаў, эколага-фізіял. працэсьт ўзаемадзеяння раслін у фітацэ-нозах. Вядзецца комплекснае вывучэн-не ўзаемасувязі кампанентаў лясных біягеацэнозаў, вызначэнне і мадэліра-ванне гал. эколага-фітацэнатычных па-раметраў, экалагічны і радыялагічны маніторынг лясных біягеацэнозаў і інш. ЛЕСАКАРЫСТАННЕ, комплекснае вы-карыстанне лясных рэсурсаў для зада-вальнення патрэб насельніцтва і нар. гаспадаркі; адзін з відаў прыродакарыс-тання. Парадак, формы і ўмовы Л. ў Рэспубліцы Беларусь вызначаюцца ляс-ным заканадаўствам. Яно павінна адпа-вядаць патрабаванням аховы лясоў і комплекснага выкарыстання багаццяў лесу. На тэр. дзярж. ляснога фонду могуць ажыццяўляцца асн. (нарыхтоўка драўні-ны, жывіцы) і другарадных лясных ма-тэрыялаў (пнёў, лубу, кары і інш.), па- бочнае Л. (сенакашэнне, выпас жывё-лы, размяшчэнне вулляў і пчальнікоў, нарыхтоўка соку, збор пладоў, арэхаў, грыбоў, ягад, лек. раслін, тэхн. сыраві-ны, насення дрэў і кустоў, моху, лясно-га подсцілу). Нарыхтоўка драўніны пра-водзіцца пры высечках гал. карыстання (у спелых дрэвастоях) і прамежкавага (высечкі пры доглядзе лесу і санітар-ныя, звязаныя з рэканструкцыяй мала-каштоўных лясных насаджэнняў і інш.). Забараняюцца ці абмяжоўваюцца нека-торыя віды Л. вакол гарадоў і запавед-нікаў у інтарэсах пажарнай бяспекі, вя-дзення арэхапрамысловай, лесаііладо-вай, лесанасеннай або запаведнай гас-падарак. ЛЕСАМАТЭРЫЯЛЫ, матэрыялы з драўніны. Захоўваюць яе прыродную структуру і хім. састаў. Бываюць хвой-ныя (хвоя, елка, піхта, лістоўніца, кедр) і лісцевыя (бяроза, дуб, асіна, граб, бук, ясень і інш.); неапрацаваныя круглыя (бярвенне, жэрдзе, калы і інш.) і апра-цаваныя (піламатэрыялы — дошкі, бру-сы, брускі, рэйкі, шпалы, а таксама ко-латыя Л., струганая і лушчаная шпона). Да Л. адносяць і пнёва-каранёвыя ма-сы, сучча, кару, пілавінне, трэскі і інш. Перапрацоўваюцца на лесапільных з-дах, выкарыстоўваюцца пры вытв-сці мэблі, буд. дэталей і канструкцый, у цэ-люлозна-паняровай і лесахім. вытв-сці. Круглыя Л. атрымліваюць распілоўкай ствалоў (хлыстоў) на адрэзкі — сартыменты (кароткія да 2,5 м, доўгія 2,5—8 м, даўгамер-ныя больш за 8 м). Падгаварнік (дыяметр у верхнім водрубе 8—13 см, даўжыня 3—9 м), жэрдзе (адпаведна 3—7 см і 3—9 м), калы (6 см і да 2,85 м) выкарыстоўваюць для абра-шоткі ў пакрыццях, агароджах, насцілах і інш. Гл. таксама Лесанарыхтоўчая прамысло-васць, Лесанарыхтоўчыя работы. І.І.Леановіч. ЛЕСАНАРЫХТбЎЧАЯ ІІРАМЫСЛб-ВАСЦЬ, галіна лясной, дрэваапрацоў-чай і цэлюлозна-папяровай прамысло-васці, па нарыхтоўцы, вывазцы і тран-спартаванні драўніны. Забяспечвае сы-равінай і лесаматэрыяламі лесапільную вытв-сць, дрэваапрацоўчую, цэлюлоз-на-папяровую, гідролізную, гарнаруд-ную, лесахім. прам-сць, буд-ва, аўта- і вагонабудаванне і інш. галіны нар. гас-падаркі (гл. адпаведныя артыкулы). Эксплуатацыйны фонд — пераважна хвоя, бяроза, елка, вольха, дуб, асіна. Драўнінныя матэрыялы выкарыстоўва-юць на вытв. і буд. патрэбы (дзелавая драўніна), паліва (дровы), часткова экс-партуюцца. Нарыхтоўка драўніны пра-водзііша ў час высечак галоўнага, пра-межкавага (санітарныя, пры ўпарадка-ванні лесу) карыстання і інш. высечак (напр., квартальныя прасекі, трасы ка-налаў, газа- і нафтаправодаў, дарогі, расчыстка зямельных участкаў пры пе-радачы іх для мэт, не звязаных з лясной гаспадаркай). Валка лесу ажыццяўляец-ца бензапіламі, валачна-тралёвачнымі машынамі, тралёўка — трактарамі, аб-рэзка сукоў — бензапіламі і сукарэзны-мі машынамі, пагрузка — сківічнымі 214 ЛЕСАНАРЫХТОЎЧЫЯ пагрузчыкамі і гідраманіпулятарамі, вы-ваз лесу ў хлыстах на ніжнія склады і спажыўцам — лесавозамі. 3 дробната-варнай драўніны і адходаў робяць тэх-нал. трэскі. Л.п. найб. развіта ў ЗША, Расіі, Канадзе, Швецыі, Фінляндыі, Бразіліі, некаторых краінах трапічнай Афрыкі і Паўд.-Усх. Азіі. На Беларусі лесанарыхгоўкі вяліся са стараж. часоў, калі драўніна выкарыс-тоўвалася на паліва, для буд-ва жылля, абарончых збудаванняў, прылад працы, зброі, посуду, пазней — для будавання ваенных і гандл. суднаў. У 14—16 ст. з’явіліся першыя прававыя акты па рэ-гуляванні лесанарыхтовак. У канцы 19 — пач. 20 ст. пашырэнне лесана-рыхтовак было абумоўлена спрыяльным у гандл. адносінах геагр. размяшчэннем Беларусі, з яе зручнымі для сплаву на Пд і 3 рэкамі, сеткай чыгунак. 3 1900 да 1913 штогод вывозілася ням. і англ. фірмамі 4,2 млн. м3 драўніны. У Вял. Айч. вайну было высечана больш за 500 тыс. га каштоўных лясных насаджэн-няў, лясістасць знізілася да 19,7% (най-меншая за ўсю гісторыю). Аб’ёмы леса-нарыхтовак у пасляваенныя гады (1945—50) склалі 68,8 млн. м , у т.л. га-лоўнага карыстання 73,5%. У 1990-я г. нарыхтоўку драўніны галоўнага карыс-тання ажыццяўляюць прадпрые.мствы канцэрна «Беллеспаперапрам» (57% ад усяго аб’ёму высечак, 18 вытв. аб’яд-нанняў і 5 леспрамгасаў), Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь (20%) і інш. нарыхтоўшчыкі. Аб’ёмы лесанарыхтовак у 1997 скдалі: вываз драўніны (тыс. шчыльных mj) — 5686, Да арт. Лесанарыхтоўчая прамысловасць. Вывазка хлыстоў. у т.л. дзелавой драўніны — 4860. У 1998 для патрэб цэлюлозна-папяровай прам-сці адгружана 130 тыс. м‘ хвой-ных балансаў і для патрэб гідролізнай прам-сці — 120 тыс. м3 трэсак і піла-віння. Буйнейшыя лесанарыхтоўчыя прад-прыемствы: ААТ «Лунінецлес», ЗАТ «Мазырскі леспрамгас», ААТ «Віцебск-лес», ААТ «Полацклес», ААТ «Мала-дзечналес». Прадукцыя Л.п. экспарту-ецца ў Расію, Украіну, Казахстан. Н.Ю.Пабірушка, П.І.Кавалёнак. ЛЕСАНАРЫХТОЎЧЫЯ РАБОТЫ ра-боты па валцы, тралёўцы і першаснай апрацоўцы дрэў, вывазцы лесаматэрыя-лаў. Выконваюцца лесанарыхтоўчымі прадпрыемствамі (леспрамгасы, адкры-тыя акц. аб’яднанні, лесакамбінаты і Да арт. Лесаварых-тоўчая прамысло-васць Валка лесу ў Барысаўскім лес-прамгасе. інш.) і часткова арг-цыямі лясной гас-падаркі (лясгасы). Для валкі дрэў адводзяць участкі спелага лесу (лесасекі). Выкарыстоўваюць бензама-торныя ланцуговыя пілы, машыны і агрэгаты для валкі і пакетавання, у т.л. валачна-сучка-рэзна-распіловачныя. Ствалы (хлысты) тран-спартуюць у пункты першаснай апрацоўкі тралёвачнымі трактарамі або валачна-тралё-вачнымі машынамі і вывозяць аўтамаб., чыг. або водным транспартам (лесавозамі). Аўгама-білі часта абсталёўваюць гідраманіпулятарамі для аўганомнага выканання пагрузачна-раз-грузачных работ. У горных раёнах пашыраны канатны транспарт. На цэнтр. складах драў-ніну распілоўваюць на сартыменты, акорва-юць, маркіруюць, штабялююць і рыхтуюць да адпраўкі. Склады абсталёўваюць распіловач-нымі лініямі, сучкарэзна-распіловачнымі працэсарамі, ланцуговымі транспарцёрамі, пагрузачнымі кранамі і інш. Гл. таксама Ле-санарыхтоўчая прамысловасць. І.І.Леановіч. ЛЕСАПАРК. лес у непасрэднай блізкас-ці ад горада добраўпарадкаваны ддя ад-пачынку на ўлонні прыроды; адзін з ві-даў загараднага парку. Бываюць агуль-нага тыпу (прагулачныя), шматпрофіль-ныя (для спорту, адпачынку, забаў) і спецыялізаваныя (курортна-аздараўлен-чыя, спарт., гісторыка-мемарыяльныя). Каля буйных гарадоў Л. звычайна зай-маюць 300—500 га. Адкрытыя прасторы (паляны, лугі, вадаёмы) у іх складаюць да 30%. Абсталяванне найчасцей робяць з прыродных матэрыялаў (дрэва, ка-мень, чарот і інш.). Загарадныя паркі, у якіх пераважаюць лугі, паляны і вадаё-мы наз. лугапаркамі і гідрапаркамі. A. В. Сычова. ЛЕСАГІАСАДАЧНАЯ МАШЫНА, на-вясная на трактар машына для пасадкі сеянцаў і саджанцаў дрэвавых і хмызня-ковых парод. Mae пасадачныя апараты, сашнікі, каткі для ўшчыльнення глебы вакол саджанцаў і інш. прыстасаванні. Высаджвае 1—2 рады з шагам пасадкі да 1,5 м і на глыб. да 70 см. Прадук-цыйнасць да 2,5 га/гадз. ЛЕСАПІЛЬНАЯ ВЫТВбРЧАСЦЬ, лесапілаванне, вытворчасць дрэ-ваапрацоўчай прамысловасці па вырабе піламатэрыялаў (дошкі, брусы, шпалы) з бярвён. Дадатковая прадукцыя — тэх-нал. трэскі, якія атрымліваюць здраб- ЛЕСАСПЛАЎ 215 3 4 Схема універсальнай лесапасадачнай машы-ны: 1 — вялікі сашнік; 2 — ахоўная агаро-джа; 3 — скрыня з пасадачным матэрыялам; 4 — пасадачны апарат; 5 — баластная скры-ня; 6 — уіпчыльняльны каток.