КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
І.Ю.Януш (гісторыя). ЛЁПЕЛЬСКАЕ ВОЗЕРА, Л е п е л ь, у Лепельскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Ула (выцякае з возера), на паўн. ус-краіне г. Лепель. Пл. 10,18 км2, даўж. 7,6 км, найб. шыр. больш за 2 км, найб. глыб. 33,7 м, даўж. берагавой лініі 39,6 км. Пл. вадазбору 1280 км2. Катлавіна падзяляецца на 3 часткі, якія маюць мясц. назвы: паўн. — Кусцінскае воз. (глыб. 23 м), паўд. — Гарадское воз. (глыб. 19,5 м), усх. — Белае воз. (глыб. 33,7 м). Схілы катлавіны на Пд і ПдУ і месцамі на 3 выш. да 25 м, з асыпкамі і апоўзнямі, месцамі задзернаваныя; ас-татнія выш. каля 10 м, пад пасевамі, на У пад лесам. Шмат заліваў і паўастра-воў. Берагі нізкія, задзернаваныя, мес-цамі пад хмызняком, на Пд і ПдУ злі-ваюцца са схіламі, месцамі абразійныя. У 1958, калі на р. Ула пабудавана Ле-пельская ГЭС, узровень возера падняты прыкладна на 4 м, што істотна змяніла яго гідралагічны рэжым і канфігурацыю берагавой лініі. Падводная ч. катлавіны ўскладнена іпматлікімі мелямі на месцы былых астравоў і ўпадзінамі. Дно да глыб. 7—7,5 м выслана пяскамі, глы-бей — сапрапелямі. Шыр. паласы пры-бярэжнай расліннасці да 300 м. Упада-юць рэкі Эса (на Пд) і Зеха (на Пн). Выкарыстоўваецца для адпачынку і ў аздараўленчых мэтах (на беразе дзіцячы санаторый). ЛЁІІЕЛЬСКАЕ ІІАТРЫЯТЫЧНАЕ ПАДПОЛЛЕўВялікую А й ч ы н -ную вайну. Дзейнічала з ліп. 1941 да 28.6.1944 у Лепельскім р-не Віцеб- ЛЕПЕЛЬСКІ 207 скай вобл. Аб’ядноўвала 24 групы (241 чал.) у г. Лепель (кіраўнік А.А.Марунь-ка), вёсках Ворань (М.М.Александро-віч), Гарадчэвічы (С.А.Будкевіч), Губіна (Марунька), Загорцы (А.П.Ярашэўскі), Заслаўкі (П.К.Пацей), Кісцялёва (С.В.Шнітка), Ляхавічы (К.А.Яско), Ра-дунь (П.В.Хацько), Саснягі (Г.Ф.Шаты-ронак), Свядзіца (С.А.Пад’ельскі) і інш. У друкарні, створанай сумесна з парты-занамі, выдавалі лістоўкі, плакаты, адозвы, газ. «Калгасная праўда» Ле-пельскага і газеты Бешанковіцкага, Вет-рынскага, Чашніцкага і Ушацкага падп. райкомаў. Падпольшчыкі ўдзельнічалі ў вызваленні з лагера смерці сав. ваенна-палонных, забяспечвалі іх акупац. даку-ментамі, уладкоўвалі на працу, пера-праўлялі да партызан; зрывалі пастаўкі харчавання для ням. арміі; вялі анты-фаш. прапаганду сярод салдат варожых фарміраванняў; праводзілі дыверсіі на чыгунцы. Вясной 1943 здабылі і перада-лі партызанам план фаш. карнай апера-цыі «Котбус». За час акупацыі загінула 70 падполыпчыкаў. У.І.Гуленка. Лепельскае возера ЛЁПЕЛЬСКАЯ АКРЎГА, адм.-тэр. адзінка ў БССР у 1935—38. Утворана 21.6.1935. Цэнтр — г. Лепель. Пл. акругі 6266 км2, нас. 251,8 тыс. чал. (1938). Уключала 4 раёны: Бягомльскі, Ле-пельскі, Ушацкі, Чашніцкі. Скасавана 20.2.1938, Бягомльскі р-н перададзены Мінскай вобл., Лепельскі, Ушацкі і Чашніцкі р-ны — Віцебскай вобл. ЛЁІІЕЛЬСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1943, апе-рацыя партыз. злучэнняў Віцебскай вобл. па разгроме буйных фаіп. гарнізо-наў у тыле ням. 3-й танк. арміі з мэтай дэзарганізацыі кіравання і абароны пра-ціўніка, адцягвання часткі яго сіл з ві-цебскага ўчастка Калінінскага (з 20 кастр. 1-ы Прыбалтыйскі) фронту 19— 22 кастр. ў Вял. Айч. вайну. У аперацыі ўдзельнічала больш за 20 партыз. бры-гад і палкоў Віцебскай і Мінскай абл. пад агульным камандаваннем ген.-маё-ра Ф.Ф.Дуброўскага. Партызаны правялі цяжкія баі за г. Лепель. (гл. Лепельскі бой 1943), Чашнікі (гл. Чашніцкія баі 1943), в. Бачэйкава (гл. Бачэйкаўскія баі 1943), поўнасцю разграмілі 9 гарнізонаў ворага ў вёсках. Ім дапамагалі мясц. жыхары, якія капалі процітанк. равы, разбуралі дарогі, рабілі на іх завалы. Выканаўшы задачу, партызаны адышлі з раёнаў баявога сутыкнення з праціўні-кам і распачалі ўдары па яго камуніка-цыях. У выніку Л.а. таксама сарвана буйная карная аперацыя захопнікаў. У. С.Пасэ. ЛЁПЕЛЬСКІ БОЙ 1943, бой партызан-скіх брыгад Лепельскай імя Сталіна, імя Чапаева, 2-й Ушацкай імя Панама-рэнкі, Чашніцкай «Дубава» і Сеннен-скай супраць апорнай базы ням. 3-й танк. арміі ў г. Лепель 19—21 кастр. ў Вял. Айч. вайну. Праводзілася паводле загаду ЦШПР з мэтай перашкодзіць уз-мацненню абароны Дтлераўцаў на ле-вым флангу групы армій «Цэнтр», дзе намячаўся прарыў сав. войск. У Лепелі размяшчаліся 3 пях. палкі, танк. баталь-ён, 2 артыл. і 1 мінамётная батарэі (больш за 2 тыс. гітлераўцаў), горад быў акружаны густой сеткай дзотаў, акопаў, драцяных загарод, подступы да яго былі замініраваны. У ноч на 20 кастр. парты-заны раптоўным ударам ушчыльную наблізіліся да абарончых умацаванняў, змялі іх і на досвітку прабіліся ў цэнтр горада, але былі контратакаваны пры-быўшым падмацаваннем ворага. У ноч на 21 кастр. партызаны зноў штурмава-лі Лепель, але ў цэнтры горада праціў-ніку ўдалося іх спыніць. Партызаны адыіплі, заблакіраваўшы варожы гарні-зон з У і Пд. У.С.Пасэ. ЛЁПЕЛЬСКІ ГІДРАМЕЛІЯРАЦЫЙНЫ ТЭХНІКУМ Засн. ў 1975 у г. Лепель. Рыхтуе тэхнікаў. Спецыяльнасці (1998/99 навуч. г.): меліярацыя і водная гаспадарка; механізацыя меліярацый-ных і водагаспадарчых работ; прамысл. і грамадзянскае буд-ва; добраўпарадка-ванне сельскіх тэрыторый. Прымае асоб з базавай і сярэдняй адукацыяй. Наву-чанне дзённае. ЛЁПЕЛЬСКІ ЗАМАК Існаваў у 16 ст. на востраве Лепельскага возера, насуп-раць в. Стары Лепель (Лепельскі р-н). Пабудаваны ў час Лівонскай вайны 1558—83. Пасля ўзяцця Полацка Л.з. занялі і спалілі ў 1563 рус. войскі. На замчышчы яны залажылі астрог і раз-мясцілі ў ім гарнізон. Войскі ВКЛ заха-пілі астрог і спалілі яго. Пасля аднаў-лення ўмацавання ў 1563 побач з зам-кам заснаваны горад Лепель. У 1568 па-чалося буд-ва новага драўлянага замка. Яго будавала мясц. насельніцтва пад кі-раўніцгвам лепельскага старосты і по-лацкага кашталяна ІО.Зяновіча. Замак быў прамавугольны ў плане, фланкіра-ваны вуглавымі вежамі. 3 паўн. боку ад горада яго аддзяляў шырокі роў, які часткова запаўняўся вадой з возера. Ка-ля Л.з. і пад яго аховай знаходзіўся гандл. порт. М.А.Ткачоў. ЛЁПЕЛЬСКІ КОНТРУДАР 1941, контрудар на Лепельскім напрамку сав. войск 20-й арміі (ген.-лейт. riA./ypa»-кін) Зах. фронту ў складзе 5-га і 7-га механіз. карпусоў 6—10 ліп. ў Вял. Айч. вайну з мэтай разгрому групоўкі ворага, які наступаў у напрамку Віцебска. Злу-чэнні 5-га і 7-га карпусоў выйшлі з ра-ёна Багушэўска на Сянно, вызвалілі яго, прасунуліся на 30—40 км, разгра-мілі 2 ням. матарызаваныя палкі, на Лепельскім напрамку знішчьыі матары-заваную дывізію, да 40 гармат, шмат трансп. сродкаў праціўніка. Найб. упар-тыя баі, у тл. танкавыя (удзельнічала да 1,5 тыс. танкаў), ішлі на Пн ад Сянна. Падцягнутыя рэзервы ворага і падтрым-ка авіяцыі вымусілі сав. карпусы спы-ніць наступленне і адысці ў раён Оршы. Контрударам ворагу прычынены стра-ты, значна паменшана яго ўдарная сіла і тэмп прасоўвання на У. У памяць аб Л.к. ў г.п. Багушэўск Сенненскага р-на пастаўлены помнік. ЛЁПЕЛЬСКІ КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЁЙ Адкрыты ў 1954 у г. Лепель Віцебскай вобл. Пл. экспазіцыі 237 м2, больш за 14,2 тыс. экспанатаў асн. фонду (1999). У 6 залах экспазіцыі адлюстравана гіс-торыя Лепельшчыны. Сярод экспанатаў прылады працы, упрыгожанні 8 ст. да н.э. — 12 ст. н.э. з раскопак стараж. па-селішчаў на тэр. раёна; дакументы і ма-тэрыялы пра рэв. рух 19 — пач. 20 ст., грамадз. вайну, індустрыялізацыю і ка-лектывізацыю, рэпрэсіі сав. часу і інш. Значнае месца займае экспазіцыя, прысвечаная Вял. Айч. вайне (абарон-чыя баі, Лепельскі контрудар 1941, дзей-насць падполля і партыз. руху, вызва-ленчыя баі, у т.л. асабістыя рэчы і бая-вая зброя Герояў Сав. Саюза Ф.Ф.Дуб-роўскага, У.Е.Лабанка). Дэманструюцца прылады працы і рэчы побыту 19—20 ст., ганчарныя вырабы, нац. адзенне ле-пельскага строю, нар. муз. інструменты. У раздзеле прыроды — чучалы жывёл і птушак Бярэзінскага запаведніка. В.Я.Ланікіна. ЛЁПЕЛЬСКІ МАЛбчНА-КАНСЁРВА- ВЫ КАМБІНАТ. Пабудаваны ў 1951 як малочна-кансервавы з-д у г. Лепель Ві-цебскай вобл. 3 1962 малочна-кансерва-вы камбінат, да 1992 уключаў таксама Новалукомскі, Докшыцкі і Бешанковіц-кі малочныя з-ды. У 1993 уведзены ў эксплуатацыю цэх сухога абястлушча-нага малака. Будуецца цэх па вырабе цэльнамалочнай прадукцыі. 3 1999 ад-крытае акц. т-ва. Асн. прадукцыя (1999): сухія вяршкі і абястлушчанае малако, масла жывёльнае, цэльнама-лочныя прадукты, марожанае, мясныя кансервы, каўбасныя вырабы. ЛЁПЕЛЬСКІ ПАВЁТ, адм.-тэр. адзінка на Беларусі ў 1793—1923. Цэнтр — г. Лепель. У 1793—96 уваходзіў у Полац-кую, у 1802—1923 — Віцебскую губ. Утвораны на частцы тэр. Полацкага ва-яв. ВКЛ, далучанай да Рас. імперыі ў выніку 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793). У 1796 далучаны да Полацкага пав., у 1802 адноўлены. Уключаў больш за 330 маёнткаў, 14 мястэчак (Арэхаўна, 208 ЛЕПЕЛЬСКІ Бабынічы, Бачэйкава, Бешанковічы, Варонеч, Ветрына, Заскаркі, Камень, Кублічы, Пышна, Селішча, Ула, Уша-чы, Чашнікі). Пасля адмены прыгонна-га права (1861) падзелены на 28 валас-цей. Дзейнічалі 42 правасл. царквы, 11 касцёлаў (з іх да 1867 засталося 7). Пл. павета каля 3,5 тыс. км2, насельніцтва 104 431 чал. (1880), у т.л. 82 963 правас-лаўныя, 13 138 католікаў, 7490 іудзеяў, 812 старавераў, 24 пратэстанты, 4 му-сульманіны. Да 7.11.1917 у павет увахо-дзілі 27 валасцей: Арэхаўская, Бабыніц-кая, Бачэйкаўская, Бельская, Бешанко-віцкая, Варонецкая, Воранская, Вет-рынская, Гарадчэвіцкая, Гутаўская, Забалоцкая, Каменская, Копцевіцкая, Кубліцкая, Марцінаўская, Нацкая, Не-сінская, Пышнянская, Смалянецкая, Станіслаўская, Стрыжаўская, Ульская, Усайская, Ушацкая, Франопальская, Цяпінская, Чарсцвяцкая. У 1923 Л.п. перайменаваны ў Бачэйкаўскі павет. В.Л.Насевіч. ЛЕПЕЛЬСКІ РАЁН. На Пд Віцебскай вобл. Утвораны 17.7.1924. Пл. 1,8 тыс. км2. Нас. 25,6 тыс. чал. (1998, без г. Ле-пель). Сярэдняя шчыльн. 14 чал. на 1 км2. Цэнтр — г. Лепель. Уключае 232 сельскія нас. пункты, 12 сельсаветаў: ЛЕПЕЛЬСКІ РАЁН Баброўскі, Бароўскі, Валосавіцкі, Гор-скі, Домжарыцкі, Заазерскі, Каменскі, Лепельскі, Пышнянскі, Слабадскі, Стайскі, Сушанскі. Паўд.-зах. ч. раёна размешчана ў ме-жах Верхнебярэзінскай нізіны, паўн.-зах. — Пышнагорскага ўзвышша, паўд.-ўсх. — Лукомскага ўзвышша. Паверхня пласкахвалістая. Пераважаюць выш. 150—170 м, найвыш. пункг 279 м (за 6 км на ПнУ ад в. Новыя Валосавічы). Карысныя выкапні: торф, сапрапель, пясчана-жвіровыя сумесі, гліны, мінер. вада. Сярэдняя т-ра студз. -7,2 °C, ліп. 17,9 °C. Ападкаў 638 мм за год. Вегетац. перыяд 187 сут. На тэр. раёна часткова праходзіць водападзел паміж рэкамі Балтыйскага і Чорнага мораў. Найб. рэ-кі: Эса з прытокамі Байна, Свядзіца і Бярэшча; Ула, Зеха; на мяжы з Док-шыцкім р-нам цячэ Бярэзіна з прыто-кам Сергуч. У Л.р. 137 азёр з назвамі і 70 без назваў, найбольшыя: Лепельскае, Окана, Бярэшча, Ворань, Домжарыц-кае, Бобрыца, Тэкліц, Астроўна. Глебы с.-г. угоддзяў: дзярнова-падзолістыя (54,7%), дзярнова-падзолістыя забало-чаныя (23%), тарфяна-балотныя (13,2%) і інш. Лясы займаюць 43% тэр. раёна, пераважаюць хваёвыя, яловыя, бярозавыя і чорнаальховыя. Найб. ля-сістасць на 3 і ПдЗ у межах Бярэзінскага біясфернага запаведніка. Балоты займа-юць 10% тэрыторыі, найб. Домжарыц-кае балота. Заказнікі гідралагічныя мясц. значэння: Жабінка, Плінтаўка, Пунькі, Слабадское, Вольны Бор II, Какісіна, Кляцішча. Помнікі прыроды: рэсп. значэння Цар-дуб (400 гадоў) у в. Тадуліна, мясц. значэння парк «Фа-тынь» каля в. Радунь.