КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЕНСУ Алена Якаўлеўна (н. 1.5.1914, С.-Пецярбург), бел. літ.-знавец. Канд. філал. н. (1945). Скончьша Ленінградскз ун-т (1940). 3 1944 працавала ў Шад-рынскім, з 1951 Мінскім пед. ін-тах, у 1980—85 у НДІ педагогікі Мін-ва асве-ты Беларусі. Аўтар навук. прац і мета-дычных дапаможнікаў: «Станаўленне метаду сацыялістычнага рэалізму ў творчасці Я.Купалы» (1962), «Пытанні тэорыі літаратуры» (1964, з М.А.Лазару-ком), «Фальклорныя традыцыі ў дакас-трычніцкай творчасці Я.Купалы» (1965), «Дакастрычніцкая творчасць Я.Купалы ў святле літаратурных сувязей і трады-цый» (1976), «Уводзіны ў літаратура-знаўства» (1970, з Лазаруком), «Задума. Мастацкая ідэя і вобразны свет літара-турнага твора» (1980), «Слоўпік літара-туразнаўчых тэрмінаў» (1983, з Лазару-ком), «Вывучэнне рускай літаратуры ва ўзаемасувязі з беларускай» (1988, з В.Івашыным, Лазаруком) і інш. ЛЕНСУ Міхаіл Якаўлевіч (н. 31.7.1924, С.-Пецярбург), бел. філосаф. Д-р філас. н. (1981), праф. (1982). Засл. работнік культуры Беларусі (1990). Скончыў Шадрынскі пед. ін-т (1950, Курганская вобл., Расія). 3 1962 у мінскіх пед. і мед. ін-тах, Бел. ін-це механізацыі сельскай гаспадаркі. 3 1974 у Рэсп. ін-це вышэйшай школы БДУ (у 1980—90 заг. кафедры). Навук. працы па прабле-мах рэлігіязнаўства (філасофія і сацыя-логія рэлігіі), педагогіцы вышэйшай школы і методыцы выкладання сац.-гу-манітарных дысцыплін. Тв:. Основы атенстнческого воспятання. Мн., 1976; Методологня н методака атенстн-ческого воспнтаняя. Мн., 1985; Студенчесгво н релмгмя: Пробл. мнровоззренческого выбо-ра. Мн., 1999 (разам з К.С.Пракошынай, В.Р.Языковічам). ЛЕНЦ Аляксапдр Карлавіч (17.5.1882, Пецярбург — 16.6.1952), бел. антрапо-лаг і псіхіятр. Д-р мед. н., праф. (1923). Скончыў Пецярбургскі ун-т (1907) і Ва-енна-мед. акадэмію (1913). 3 1923 у БДУ; нам. дырэктара псіхіятрычнай клінікі і кабінета па вывучэнні злачын-насці. 3 1926 старшыня антрапалаг. ка-місіі Інбелкульта (пазней кафедра ан-трапалогіі АН БССР). 3 1930 заг. ка-федры псіхіятрыі Мінскага мед. ін-та. 3 1934 у Ленінградзе. Арганізатар першых экспедыцый па шырокім антрапалаг. вывучэнні беларусаў, займаўся псіхія-трыяй і крымінальнай псіхіятрыяй. Тв.: Высшая рефлекторная деятельность прн прогрессмвном паралмче. Мн., 1928; Ма-тэрыялы да арганізацыі антрапалагічных дас-ледаванняў на Беларусі // 36. артыкулаў: Эт-награфія. Антрапалогія. ІІсіхалогія, псіхатэх-ніка і навук. арганізацыя працы. Гісторыя мастацтва. Мн., 1928; Антропологічні досліда на Білорусі // Антропологія. Річннк Кабінету Антроподогіі, 1928. Кшв, 1929. ЛЕНЦ (Lenz) Зігфрыд (н. 17.3.1926, г. Элк, Польшча), нямецкі пісьменнік. Дэбютаваў раманам «Ястрабы ў небе» (1951). Вядомасць прынёс раман «Урок нямецкай» (1968) пра антыфаш. Супра-ціўленне ў 2-ю сусв. вайну. У раманах «Хлеба і відовішчаў» (1959), «Жывы прыклад» (1973), «Краязнаўчы музей» (1978), «Страта» (1981), «На пляцы» (1985) узаемадачыненні асобы і гісто-рыі, маральныя паводзіны чалавека ў трагічных абставінах 2-й сусв. вайны, пошукі ідэальнага героя. Аўтар зб-каў апавяд. «Такой пяшчотнай была Зулей-кен» (1955), «Парушальнік спакою» (1965), «Эйнштэйн перасякае Эльбу Kana Гамбурга», «Пах мірабелі» (абодва 1975), філас. драмы-прытчы «Час бяз-вінных» (1961), радыёп’ес. Яго творам уласцівы сюжэтная разгалінаванасць, дакладнасць дэталі, ускладненасць сім-волікі, уплыў філасофіі экзістэнцыяліз-му. Тв.: Рус. пер. —Урок немецкого. М., 1971; Хлеба н зрелнш М., 1975; Жмвой прнмер. М., 1977; Краеведческнй музей. М., 1982; Эйнштейн пересскает Эльбу блмз Гамбурга. М., 1982; Запах мнрабеля. М., 1985; Учебный плац. М., 1989. Літ:. Хотннская Г.А Романы Змг-фрмда Ленца. Саратов, 1985. Е.А.Лявонава. ЛЕНЦ Эміль Хрысціянавіч [24.2.1804, г. Дэрггг (цяпер Тарту), Эстонія — 10.2.1865], расійскі фізік і электратэх-нік. Акад. Пецярбургскай АН (1830). Вучыўся ў Дэрпцкім ун-це. 3 1836 у Пецярбургскім ун-це (з 1863 рэктар). Навук. працы па электрычнасці і маг-нетызме. Устанавіў правйіа вызначэння напрамку індукцыйнага току (гл. Ленца правіла), эксперыментальна абгрунтаваў Джоўля—Ленца закон (1842). Распраца-ваў метады разліку элекграмагнітаў (ра-зам з Б.Якобі), адкрыў абарачальнасць эл. машын. У час кругасветнага пада-рожжа (1823—26) выканаў шэраг геа-фіз. даследаванняў. Адным з першых прапанаваў метад бараметрычнага ніве-ліравання. Аўтар падручніка па элемен-тарнай фізіцы. Тв:. йзбр. тр. М., 1950. Літ.: Лежнева О.А., Ржонсннц-кнй Б.Н. Э.Х.Ленц. М.; Л., 1952. ЛЕНЦА ПРАВІЛА, Ленца закон, асноўнае правіла (закон), якое вызначае напрамак індукцыйнага току. Устаноў-лена Э.Х.Ленцам у 1834 як удакладнен-не закону электрамагнітнай індукцыі. Паводле Л.п. індувдыйны ток, які ўзнікае ў замкнёным контуры пры змене знешняга магн. патоку, мае такі напрамак, што створа-ны ім магн. паток праз плошчу, абмежаваную контурам, імкнецца камленсаваць тую змену знешняга магн. патоку, якая выклікае індук-цыйны ток. Л.п. з’яўляецца вынікам дзеяння закону захавання энергіі ў эл.-магн. з’явах. ЛЕНЭН, Л е Н э н (Le Nain), фран-цузскія жывапісцы, браты. Нарадзіліся ў г. Лан (Францыя). Антуан Л. (1588?— 25.5.1648); Луі Л. (1593? — 23.5.1648); Мацьё Л. (1607? — 20.4.1677). 3 канца 1620-х г. мелі агульную майстэрню ў Парыжы, часта працавалі разам. У 1648 прыняты ў Каралеўскую акадэмію 206 ЛЕОН жывапісу і скульптуры. У творах сял. жанру («Наведванне бабулі», «Шчаслівая сям’я», «Кузня»), інтэр'ерных («Стары музыкант», 1644) і пленэрных («Павозка», 1641; «Сяляне на фоне пейзажа») сцэнах вызначылі рэаліст. тэндэнцыі ў франц. жывапісе. Пад уплывам галандскага мастацгва пануючы афіц. парад-ны тып партрэта трансфармавалі ў больш ка-мерны, блізкі да жанравых сцэн («Маркіз дэ Трэвіль», «Партрэт сталай жанчыны», абодва 1644; групавыя партрэты «Кардэгардыя», 1643; «Збор аматараў» і інш.). Некаторыя кар-ціны блізкія да караваджызму («Гульцы ў карты», «Бойка», каля 1640). Падзел твораў паміж братамі праблематычны. Звычайна Ан-туану прыпісваюць карціны з дзецьмі і невял. групавыя партрэты («Сямейны партрэт», 1642), Луі — пераважна псіхал. сял. сцэны («Сялянская сям'я», «Сям’я малочніцы», 1640-я г.), Мацьё — элегантныя групавыя партрэты («Гульцы ў трык-трак», 1640-я г.). Сярод манум. гвораў: паліпціх «Гісторыя Ма-рыі» (1630—32) для капэлы Пці-Апостэн у Парыжы, 4 алтарныя карціны для сабора Па-рыжскай Божай маці. Літ:. Каган М. Братья А., Л. н М. Ле Нэн: [Альбом]. М., 1972. ВЯ.Буйвал. ЛЕОН (Leon), феадальная дзяржава на ПнЗ Пірэнейскага п-ва ў 10—13 ст. Ут-варылася ў 909—910 пасля падзелу Ас-турыйскага каралеўства паміж сынамі ісп. правіцеля Альфонса III Вялікага (гл. Альфонсы) на Л., Галісію, Астурыю. У 924 Галісія і Астурыя аб’ядналіся з Л. у адзінае каралеўства са сталіцай у г. Леон. 3 960 плаціў даніну Абдарахману III. У 988—1031 пад уладай Кардоўскага халіфата. У час Рэканкісты далучыў да сваёй тэрыторыі паргуг. землі. У 1230 каралеўства аб’ядналася з Кастыліяй і стала найб. магутнай дзяржавай Пірэ-нейскага п-ва. ЛЕОН (Leon), горад на Пн Іспаніі. Адм. ц. аўт. вобл. Кастылія-Леон. Засн. як стараж.-рымскі ваенны лагер. У 10— 13 ст. сталіца каралеўства Леон. 138 тыс. ж. (1990). Вузел чыгунак і аўтадарог. Прам-сць: здабыча і апрацоўка бурага вугалю, маш.-буд., хім., фармацэўтыч-ная, харч., тэкст., гарбарна-абутковая. Арх. помнікі 11—16 ст., у тл. гатычны сабор 13—15 ст., сярэдневяковыя цэр-квы, манастыры, жылыя дамы і інш. ЛЕбн (Leon), горад у Цэнтр. Мексіцы, на Пд Мексіканскага нагор’я, на выш. 1885 м, у штаце Гуанахуата. Засн. ў 1576. 872 тыс. ж. (1990). Вузел чыгунак і аўтадарог. Міжнар. аэрапорт. Буйны прамысл. цэнтр. Прам-сць: харчовая (мукамольная, малочная, мясная), тэкст., металаапр., хім. (вытв-сць утна-енняў), цэлюлозна-папяровая, мэбле-вая, шкляная, буд. матэрыялаў. Гал. цэнтр гарбарна-абутковай прам-сці кра-іны. Гандл. цэнтр раёна інтэнсіўнай с.-г. вытв-сці. Арх. помнікі каланіяль-нага перыяду. ЛЁПЕЛЬ, горад, цэнтр Лепельскага р-на Віцебскай вобл., на беразе Ле-пельскага воз. За 115 км на ПдЗ ад Ві-цебска. Канцавая станцыя чыг. Орша— Лепель, аўгадарогамі звязаны з Полац- Герб Лепеля. 1852. кам, Мінскам, Віцебскам, Оршай, Улай. 19,4 тыс. ж. (1998). Паводле пісьмовых крыніц, вядомы з 1439 як вёска і маёнтак Стары Л. на востраве Ле-пельскага воз. У 1558—83 тут пабудаваны Ле-пельскі замак, побач з ім на востраве ў 1563 засн. «места Лепель». У 1580 «места» мела 300 дамоў, якія размяшчаліся на востраве і на зах. беразе возера (цяпер в. Стары Лепель). У 1586 Л.Сапега засн. за 3 км ад «места» ў в. Белае мястэчка Белы Л., або Новы Л. (паз-ней Л ), куды быў перанесены гандл. цэнтр, пабудаваны замак, царква і касцёл. Належаў Сапегам. У 1772—76 Л. адм. цэнтр Полацкага ваяв. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Л. у Рас. імперыі: у 1793—96 цэнтр Ле-пельскага павета Полацкай, з 1802 — Віцеб-скай губ. 5.4.1805 мястэчку Л. нададзены ста-тус пав. горада, ён быў узяты ў казну, а жы-хары пераведзены ў саслоўе мяшчан 3.7.1812 іорад захапілі франц. войскі, спалілі. У 1833 горад моцна пацярпеў ад пажару. 9.9.1852 Л. атрымаў герб «Пагоня» — у чырв. полі ся-рэбраны коннік. У 1864 у Л. больш за 2 тыс. ж.; 3 царквы, касцёл, капліца, 4 сіцагогі, 38 мураваных і 562 драўляныя дамы, гарбарны і піваварны з-ды, 2 цагельні. У 1893 засн. ме-тэастанцыя, у 1902 — настаўніцкая б-ка. У 1897 у Л. 6284 ж. 3 1924 цэнтр Лепельскага раёна. у 1935—38 — Лепельскай акругі. 3 3.7.1941 да 26.8.1944 акупіраваны ням. фа-шыстамі, якія загубілі ў Л. больш за 1 тыс. Лепель. Плошча Свабоды. чал. Дзейнічалі Лепельскае патрыятычнае падполле, падп. райкомы КП(б)Б і ЛКСМБ. У кастр. 1943 партызаны злучэння Віцебскай вобл. правялі Лепельскую аперацыю 1943. Го-рад вызвалены войскамі 3-га Бел. фронту ў ходзе Віцебска-Аршанскай аперацыі 1944. 3 7.3.1963 горад абл. падпарадкавання. У 1959 у Л. 9,7, у 1970 — 13,1 тыс. ж. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, дрэваапрацоўчай, хар-човай (Лепельскі малочна-кансервавы камбінат) прамысловасці. У горадзе Ле-пельскі гідрамеліярацыйны тэхнікум, Ле-пельскі краязнаўчы музей. Брацкія магі-лы сав. воінаў і партызан, чырвонаар-мейцаў. Помнікі: Вызвалення, сав. воі-нам, партызанам і падпольшчыкам. Помнік архітэктуры — касцёл св. Казі-міра (2-я пал. 19 ст.).