КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Упершыню ўпамінаецца ў 1568 у іірывілеі Жыгімонта Аўгуста кн. Юрыю Алелькавічу на заснаванне мястэчка. У ім названы і тапонім будучага нас. пункга — Ленін. У 1582 мяс-тэчка перайшло да кн. Аляксандра Алелькаві-ча. 3 17 ст. ва ўладанні Радзівілаў, з пач. 19 ст. — Вітгенштэйнаў. 3 1793 у Рас. імперыі, цэнтр воласці Мазырскага пав. Мінскай губ. У 1863 адкрыта аднакласнае нар. вучылішча. У 1886 — 437 ж., 79 двароў, у 1908 — 1019 ж., 196 двароў. У 1922—39 у складзе Поль-шчы, цэнтр Ленінскай гміны Палсскага ваяв. 3 12.10 1940 rap. пасёлак, у 1940—50 цэнтр Ленінскага раёна Пінскай вобл. У Вял. Айч. вайну з 16.7.1941 да 6.7.1944 акупіраваны ням. фашыстамі, якія загубілі ў Л. і раёне 4474 чал.; у жн. 1942 акупанты расстралялі ў Л. каля 2 тыс. чал., у лют. 1943 у час карнай ЛЕНІН 201 аперацыі «Горнунг» загубілі 1200 чал. 12.9.1942 адбыўся Ленінскі бой 1942. 3 9.1.1952 вёска ў Ленінскім р-не Пінскай, з 1954 Брэсцкай абл., з 1960 у Жьггкавіцкім р-не Гомельскай вобл. У 1972 — 842 ж., 252 двары. Лясніцтва, цэх па перапрацоўцы драўніны. Сярэдняя школа, Дом куль-туры, б-ка, бальніца, аддз. сувязі. Брац-кія магілы сав. ваеннапалонных і ахвяр фашызму, камсамольцаў, паргызан. Магілы ахвяр фашызму, Помнік парты-занам. Помнік архітэктуры — капліца на могілках (1870-я г.) ЛЁНІН Уладзімір Ільіч (сапр. У л ь я -н а ў; 22.4.1870, г. Сімбірск, цяпер Уль-янаўск, Расія — 21.1.1924), расійскі і савецкі паліт., дзярж. дзеяч, дзеяч між-нар. рабочага руху. Нарадзіўся ў сям’і інспектара нар. вучылішчаў, які стаў патомным рас. дваранінам. Старэйшы брат Л. пакараны смерцю (1887) за ўдзел у замаху на цара Аляксандра III. Л. вучыўся ў Казанскім ун-це (1887), з якога за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях выключаны і сасланы ў с. Какушкіна Казанскай губ. Экстэрнам здаў экзамен за юрыд. ф-т у Пецярбургскім ун-це (1891). Працаваў пам. прысяжнага паве-ранага ў г. Самара. У 1895 удзельнічаў у стварэнні Пецярбургскага «Саюза ба-рацьбы за вызваленне рабочага класа», арыштаваны і высланы на 3 гады ў с. Шушанскае Енісейскай губ. У ссылцы вітаў стварэнне ў Мінску ў 1898 Расій-скай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (РСДРП) і асн. палажэнні яе «Маніфеста». У 1900 выехаў за мяжу і разам з Г.'В.ІТляханавым пачаў выданне газ. «Нскра», якая падрыхтавала праект Праграмы РСДРП. У розны час быў рэ-дактарам бальшавіцкіх газ. «Пролета-рнй», «Рабочая газета», «Правда». Ha II з’ездзе РСДРП (1903, Брусель—Лон-дан) Л. узначаліў бальшавіцкую плынь РСДРП (гл. Камуністычная партыя Са-вецкага Саюза). У працах «Што рабіць?» (1902), «Крок наперад, два крокі назад» (1904) ён сфармуляваў ідэйныя і аргані-зац. асновы партыі новага тыпу. 3 1905 у С.-Пецярбургу, з 1907 зноў у эмігра-цыі. У перыяд рэвалюцыі 1905—07 рас-працоўваў тэорыю перарастання бурж-дэмакр. рэвалюцыі ў сацыялістычную, абгрунтаваў неабходнасць вядучай ролі ў іх рабочага класа («Дзве тактыкі сацы-ял-дэмакратыі ў дэмакратычнай рэва-люцыі», 1905). Чл. ЦК партыі з ліст. 1903 (кааптаваны), у 1905—06 і з 1912 (канд. у 1907—12), чл. Палітбюро ЦК у кастр. 1917 і з 25.3.1919. Пасля Лютаў-скай рэвалюцыі ў крас. 1917 вярнуўся ў Петраград, абвясціў курс на перамогу сацыяліст. рэвалюцыі мірным шляхам, пераходам улады да Саветаў. Узначаль-ваў кіраўніцтва Кастр. узбр. паўстаннем у Петраградзе (гл. Кастрычніцкая рэва-люцыя 1917). Ha II Усерас. з’ездзе Саве-таў 25—27.10(7—9.11).1917 выбраны Старшынёй Савета Нар. Камісараў (СНК) РСФСР. Адначасова з 1918 Старшыня Савета Рабочай і Сял. Аба-роны (з 1920 Савет Працы і Абароны). 3 сак. 1918 у Маскве. Адыграў выра-шальную ролю ў заключэнні Брэсцкага міру 1918. 30.8.1918 пры замаху на яго жыццё эсэркай Ф.Каплан быў цяжка паранены. Адобрыў стварэнне Усерасій-скай надзвычайнай камісіі (ВЧК) па ба-рацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам, якая разам з палітычнымі выкарыстоў-вала метады насілля і рэпрэсій у адносі-нах да духавенства, інтэлігенцыі, апазі-цыйных партый. Адзін з ініцыятараў стварэння ў 1922 Саюза Савецкіх Сацы-ялістычных Рэспублік (СССР), у які ў якасці сузаснавальніка ўвайшла і Бела-руская Савецкая Сацыялістычная Рэс-публіка (БССР). 3 6.7.1923 Старшыня СНК і Савета Працы і Абароны СССР. Чл. ВЦВК з 1917, ЦВК СССР з 1922. У 1922 цяжка захварэў і актыўна не ўдзельнічаў у паліт. жыцці. Пахаваны ў Маўзалеі на Краснай плопічы ў Маскве. Л. рана стаў прыхільнікам ідэй К..Маркса і Ф.Энгельса. Развіваў іх ву-чэнне аб пераўтварэнні грамадства на камуніст. пачатках (гл. Камунізм, Мар-ксізм, Марксізм-ленінізм) у прымяненні да новых гіст. умоў. Найважнейшым сродкам рэв. барацьбы лічыў стварэнне партыі прафес. рэвалюцыянераў — «партыі новага тыпу», у адрозненне ад парламенцкіх с.-д. партый. Л. адстойваў прынцып «дэмакратычнага цэнтраліз-му» ў пабудове партыі. Вызначаўся не-прымірымым атэізмам. Прыйшоў да высновы, што капіталізм уступіў у апошнюю стадыю — імперыялізм, і пе-радавыя краіны Еўропы выспелі для сусв. сацыяліст. рэвалюцыі. Адстойваў курс на ўсталяванне замест дыктатуры буржуазіі дыкгатуры пралетарыяту. Лі-чыў, што Расія павінна пачаць сусв. са-цыяліст. рэвалюцыю. У процівагу II Ін-тэрнацыяналу ён стварыў III Камуніс-тычны Інтэрнацыянал. Востры крызіс у краіне пасля грамадзянскай вайны і ва-еннай інтэрвенцыі 1918—20 прывёў Л. да прызнання неабходнасці замены па-літыкі «ваеннага камунізму» і пераходу да «новай эканамічнай палітыкі». Л. пакінуў вял. навук. і літ.-публі-цыст. спадчыну. У сваёй асн. філас. працы «Матэрыялізм і эмпірыякрыты-цызм» (1909) прааналізаваў важнейшыя філас. напрамкі канца 19 — пач. 20 ст., абагульніў найважнейшьія прырода-знаўча-навук. адкрыцці. Ён распрацаваў праблемы класавай сутнасці і функцый розных відаў дэмакратыі і дыкгатуры, Саветаў як дзярж. формы дыктатуры пралетарыяту («Дзяржава і рэвалюцыя», 1917; «Пралетарская рэвалюцыя і рэне-гат Кауцкі», 1918, лекцыі «Аб дзяржа-ве», 1919 і інш). У яго працах больш за 400 выказванняў, тэлеграм, запісак і інш. дакументаў, якія непасрэдна ты-чацца Беларусі. У творы «развіццё капі-талізму ў Расіі» (1899) асветлена сац-эканам. становішча бел. губерняў на мяжы 19—20 ст., паказана развіццё ка-піталіст. вытв. адносін у сельскай гаспа-дарцы Мінскай, Магілёўскай, Віцеб-скай і Гродзенскай губ., наяўнасць рэшткаў прыгонніцтва, параўнальна хуткі рост гар. насельніцтва, наяўнасць у бел. губернях пераважна дробных і ся-рэдніх прадпрыемстваў, вызначаны не-кат. спецыфічныя рысы ў сац.-эканам. развіцці Беларусі, што адбівалася на класавай барацьбе і дзейнасці мясц. парт. арг-цый. Вывучэнне сац.-эканам. становішча Беларусі дало Л. магчы-масць паказаць, што гаспадарка краю развіваецца па шляху капіталізму, што ў Беларусі ёсць усе ўмовы дая развіцця с.-д. руху. У працы «Вынікі дыскусіі аб самавызначэнні» (1916) ён адзначыў, што беларусы цярпелі сац. і нац. пры-гнёт не толькі рус. царызму, але і польскіх памешчыкаў, што яшчэ з ча-соў, калі Беларусь была ў складзе Рэчы Паспалітай, Польшча захавала за сабой правы, якія «заключаюцца ў прыгне-чанні чужых народаў», бо «польскі па-мешчык прыгнятае ўкраінскага і бела-рускага «хлопа». Л. адносіў Беларусь і Украіну да тых рэгіёнаў Расіі, дзе нац. рух яшчэ не завяршыўся і не вычарпаў сваёй прагрэсіўнай місіі. У працы «Аб карыкатуры на марксізм і аб «імперыя- лістычным эканамізме» (1916, апубл. 1924) ён пісаў: «Для ўкраінцаў і белару-саў... «Бацькаўшчына» тут яшчэ не ад-спявала ўсёй сваёй гістарычнай песні. «Абарона бацькаўшчыны» яшчэ можа быць тут абаронай дэмакратыі, роднай мовы, палітычнай свабоды супраць прыгнятаючых нацый, супраць сярэд-невякоўя...». Л. рэзка крытыкаваў праг-раму культ.-нац. аўтаноміі аўстрыйскіх марксістаў, якую ўзялі на ўзбраенне амаль усе паліт. партыі Расіі, у т.л. Бе-ларуская сацыялістычная грамада» (арт. «Да гісторыі нацыянальнай праграмы ў Аўстрыі і Расіі», 1914). Вызваленне бел. народа ад сац. і нац. прыгнёту Л. звяз-ваў з перамогай сацыяліст. рэвалюцыі ў Расіі. Беларусь і Зах. фронт разглядаў’ як важны ваеннапаліт. фактар, які мог станоўча паўплываць на перамогу Кастр. ўзбр. паўстання 1917. Пасля Кастр. рэвалюцыі 1917 падтрымліваў Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту, адобрыў разгон Усебеларускага з’езда 1917, які не прызнаў мясц. сав. ўладу; адмоўна ста-віўся да Беларускай Народнай Рэспублікі і падтрымліваў ініцыятыву беларускіх секцый РКП(б) аб стварэнні БССР. У аналізе дзейнасці Л. і яго ідэй, якія значна паўплывалі на ход гісторыі ў 20 ст., існуе шырокі спектр ацэнак — ад пазітыўных да рэзка крытычных. Тв.: Полн. собр. соч. Т. 1—55. 5 нзд. М., 1958—65; Ленннскяй сборннк Т. 1—39. М.; Л., 1924—80; Бел. пер. —Тв. Т. 1—45. Мн., 202 ЛЕНІНА 1948—74; Toe ж. Т. 1—17. Мн., 1953—55; Выбр. творы. Т. 1—10. Мн., 1986—91. Літ.: Воспомннання о В.Й.Леннне. Т. 1— 5. М., 1968—69; У эл лс Г. Россня во мгле: Пер. с англ. М., 1970; В.Н.Ленмн: Бногр. хро-ннка. Т. 1—12. М., 1970—82; Белявцев В.М. В.Й.Ленян н Белоруссня. Мн., 1978; Cola D. Leninisme. Paris, 1982; В.Н.Леннн: Бнографня, 1870—1924. Т. 1—2. 8 нзд. М., 1987; Шагннян М. Семья Ульяновых: тетралогня. М., 1988; Н вечно в памягй люд-ской: В.Н.Леннн н Белоруссня. Мн., 1990; Леннн: Человек — мыслнтель — революцно-нер: Воспомннання н суждення современнн-ков. М., 1990; Карр Э.Х. Руеская револю-цня от Леннна до Сталнна, 1917—1929: Пер. с англ. М., 1990; Т р о ц к н й Л.Д. О Леннне // Троцкнй Л.Д. К нсторнн русской револю-цнн. М., 1990; Леннн, о котором спорят се-годня. М., 1991; Волобуев П.В. Леннн (Ульянов) В.Н. // Полнтмческне деятелм Росснн 1917: Бногр. словарь. М., 1993; В о л -когонов Д. Леннн: Полнт. портрет. Кн. 1—2. Мн., 1994; Л а т ы ш е в А.Г. Рассекре-ченный Леннн. М., 1996; В.Н.Леннн о Бело-русснн: Бнблногр. указ. Мн., 1970. П.ЦПетрыкаў. ЛЕНІНА. вёска ў Горацкім р-не Магі-лёўскай вобл., на р. Мярэя, на аўгада-розе, якая злучае Л. з г. Горкі. Да 1918 наз. Раманава. Цэнтр сельсавета і плем-завода. За 17 км на ПнУ ад г. Горкі, 103 км ад Магілёва, 20 км ад чыг. ст. Паго-дзіна. 1955 ж., 506 двароў (1999). Упамінаецца ў Дагаворнай грамаце 1523 аб перамір'і паміж Маск. дзяржавай і ВКЛ. У 1529 яе купіў кн. Астрожскі і перадаў у пасаг сваёй дачцэ, якая выйшла замуж за Х.М.Ра-дзівіла. У выніку адм.-тэр. рэформы 1565—66 у Аршанскім пав. Віцебскага ваяв. 3 1647 мястэчка, 56 двароў, фальварак, царква, ві-накурня, мльш, сукнавальня, карчма. 3 1772 у Рас. імперыі, мястэчка Аршанскай прав., потым Аршанскага пав. 3-за адмовы ўладаль-ніка К.Радзівіла прысягнуць імператрыцы Кацярыне II мястэчка ў 1773 перададзена ў казну, а ў 1774 падаравана кн. Дандуковым-Корсакавым. 8.11.1812 тут размяшчалася гал. кватэра М.І.Кутузава. У 1897 мястэчка, 958 ж., царква, 2 малітоўныя дамы, гарбарны і клеяварны з-ды, 7 кузняў, царк.-прыходская школа, нар. вучылішча, фельчарскі пункт, пошта, 21 крама, карчма; 4 разы на год пра-водзіліся кірмашы. 3 1924 цэнтр сельсавета Горацкага раёна Аршанскай акругі БССР (да 1930), з 1938 — Магілёўскай вобл. У Вял. Айч. вайну ў 1943 вёску спалілі ням. -фаш. за-хопнікі, загубілі 186 жыхароў. 12—13.10.1943 у баі за вёску ўпершыню ўдзельнічалі воіны 1-й Польскай дывізіі імя Т.Касцюшкі. У 1972 — 730 ж., 210 двароў.