КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
У развіцці практычнай бел. Л., як і ў інш. народаў, вылучаюць 3 перыяды. У даслоўнікавы перыяд раз-віцця Л. кніжнікі пры дапамозе глос тлумачылі незразумелыя словы ў тэксце або на палях. Гэты перыяд бел. Л. звя-заны з дзейнасцю Ф.Скарыны, С.Буд-нага, В.Цяпінскага і інш. бел. кніжнікаў 16—17 ст. Асн. функцыя р а н н я г a слоўнікавага перыяду — вывучэнне нац. моў. Таму да яго адно-сяцца і першыя рукапісныя зборнікі глос (гласарыі, азбукоўнікі, лексісы, лек-сіконы), і першыя друкаваныя слоўнікі (напр., «Лексіс» 1596 Л .Зізанія), і больш познія поўныя слоўнікі апісальнага ты-пу. «Слоўнікам беларускай мовы» І.І.Насовіча (1870) — адкрываецца п е -рыяд развітой Л. на Беларусі, асн. функцыяй якога з’яўляецца нарма-лізацыя і кадыфікацыя слоўнікавага складу нац. мовы, павышэнне моўнай культуры яе носьбітаў. Да гэтага перыя-ду адносяцца бел. слоўнікі, створаныя ў канцы 19—20 ст. Паводле тыпаў і жан-раў слоўнікаў, характару моўнай інфар-мацыі ў іх вылучаюць энцыклапедыч-ную Л. (універсальныя, галіновыя і рэ-гіянальныя энцыклапедыі, энцыклапе-дычныя слоўнікі і даведнікі, напр., «Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі», т. 1—5, 1984—87), нарма-тыўную Л. (нарматыўныя слоўнікі роз- ных тыпаў, напр., «Слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуа-цыя. Словазмяненне», 1987), дыялект-ную Л. (дыялектныя, абласныя, краё-выя, рэгіянальныя слоўнікі мясц. лексі-кі, дыялекгалагічныя і лексічныя атла-сы і інш. працы па лінгвагеаграфіі, напр., «Тураўскі слоўнік», т. 1—5, 1982—87), гістарычную Л. (гіст. слоўні-кі розных тыпаў: азбукоўнікі, старабел. лексіконы і лексісы, тлумачальныя і тэрміналагічныя слоўнікі мовы пісьмо-вых помнікаў пэўнага перыяду і інш., напр., «Пстарычны слоўнік беларускай мовы» у 40 вып., вып. 1—17, 1982—98), перакладную, двухмоўную Л. (бел.-рус., укр.-бел., англа-бел. і інш. слоўнікі агульнага, дыферэнцыяльнага, тэрміна-лагічнага, школьнага і інш. тыпаў, напр., «Руска-беларускі слоўнік», т. 1— 3, 6-е выд., 1995), фразеаграфію, фра-зеалагічную Л. (рознатыповыя слоўнікі літ, і нар.-дыялекгнай фразеалогіі, напр., «Этымалагічны слоўнік фразеа-лагізмаў» І.Я.Лепешава, ч. 1—2, 1981 — 93), пісьменніцкая Л. (рознатыповыя слоўнікі мовы пісьменнікаў, напр., «Слоўнік мовы Янкі Купалы», т. 1, 1997) і інш. Літ.. ІЦерба Л.В. Языковая сястема м речевая деятельность. Л., 1974; Внногра-д о в В.В. Лекснкологмя н лекснкографяя: йзбр. труды. М., 1977; Г уліцкі М.Ф. На-рысы гісторыі беларускай лексікаграфіі (XIX— пачатак XX ст.). Мн., 1978; Шер-б н н В.К. Вселенная в алфавнтном порядке: Словарн —вчера, сегодня, завтра. Мн., 1987; Я г о ж. Тэарзгычныя праблемы беларускай лексікаграфіі. Мн., 1996. В.К.Шчэрбін. ЛЕКСІКАГРАФІЯ музычная, 1) раздзел музыказнаўства, які распрацоў-вае тэарэт. аснову і практычныя мето-дыкі стварэння муз. слоўнікаў, энцык-лапедый, даведнікаў. 2) Сукупнасць па-добных выданняў, а таксама адбор, упа-радкаванне і тлумачэнне спец. муз. тэрмінаў і лексікі. Змест і макраструк-тура артыкулаў у муз. даведніках зале-жаць ад тыпу выдання, аб’ёму навук. інфармацыі, узроўню развіцця муз. тэо-рыі, гіст.-культ. кангэксту пэўнай эпохі. Вытокі муз. Л. ўзыходзяць да практыкі ся-рэдневяковых гласарыяў (заўваг на палях трактатаў) і вакабуларыяў (навуч. дапаможні-каў). Першым муз.-тэрміналаг. слоўнікам у сучасным разуменні слова лічаць трактат франка-флам. вучонага-музыканта І.Тынкто-рыса «Вызначэнне музычных тэрмінаў» (каля 1474, апошняе выд. 1963). У эпоху Асветніц-тва паявіліся муз.-энцыкл. слоўнікі ў Фран-цыі, Чэхіі, Германіі (С. дэ Брасар, Ж.ЖРу-со). Да канца 19 ст. склаліся 2 асн. тыпы на-вук.-даведачных муз. выданняў: універсальны даведнік (муз. энцыклапедыя, муз.-энцыкла-педычны слоўнік) і спецыялізаваны слоўнік: біяграфічны, біябібліяграфічны, галіновы (оперны, харавы, харэаграфічны), тэрмінала-гічны і інш. Найб значныя замежныя выдан-ні 19 ст. — энцыклапедычныя слоўнікі «Му-зычны лексікон» Г.Рымана (1882) і «Слоўнік музыкі і музыкантаў» ДжГрова (т. 1—4, 1879—1889). У 20 ст. з пашырэннем аб’ёму навук. ведаў і бурным развіццём сродкаў маса-вай інфармацыі кола выданняў па муз. Л. пашырылася (слоўнікі і энцыклапе-дыі муз. персаналій, конкурсаў, уста-ноў, інструментаў, двух- і шматмоўныя перакладныя муз. слоўнікі, слоўнікі-да-веднікі, у т.л. для дзяцей і юнаптва, і інш.). У 1973—82 выдадзена першая сав. «Музычная энцыклапедыя» (т. 1— 6), у 1985 — «Энцыклапедычны слоўнік юнага музыканта», у 1990 — «Музычны энцыклапедычны слоўнік», у 1981 і 1997 адпаведна энцыклапедыі «Балет» і «Рускі балет». На Беларусі выдадзены спецыялізаваныя слоўнікі і даведнікі «Музычныя тэрміны» Ю.Дрэйзіна (1926, серыя «Беларуская навуковая тэрміналёгія»; перавыд. ў 1989 з прад-мовай М.Шыманскага), даведнікі бія-бібліяграфічны «Саюз кампазітараў БССР» Дз.Жураўлёва (1978) і навук.-па-пулярны «Кампазітары Беларусі» Т.Мдывані і Р.Сергіенка (1997), пера-кладныя «Слоўнік музычных тэрмі-наў» В.Антаневіч (1994), «Музычны слоўнік» (1999); выдаецца нотаграфічны паказальнік «Музычная літаратура Бе-ларусі» (з 1975); да муз.-лексікаграфіч-ных выданняў у вял. ступені набліжаец-ца «Энцыклапедыя літаратуры і мастац-тва Беларусі» (т. 1—5, 1984—87). Т.А.Цітова. ЛЕКСІКАЛІЗАЦЫЯ, ператварэнне эле-мента мовы (марфемы, словаформы) ці спалучэння слоў (словазлучэння) у асобную лексічную адзінку. Прыватны-мі выпадкамі Л. з’яўляюцца: ператва-рэнне службовай марфемы (афікса) у слова: «акмеісты, футурысты і іншыя істы»; ператварэнне назоўнікаў у твор-ным склоне ў прыслоўе («зайцам» —■ «ехаць зайцам»); ператварэнне слова-злучэння ў слова: «мабыць» (з «мае быць»); фразеалагізацыя, узнікненне ідыяматычнага словазлучэння з свабод-нага: «дагары нагамі», «шыварат навы-варат» і інш. Пад Л. разумеюць таксама семантычнае адасабленне адной з форм слова ці часткі форм, напр., форм мн. л. назоўнікаў: «вада» — «воды» (водныя прасторы). Літ.: Реформатскнй А.А. Введенне в языковеденме. 4 нзд. М., 1967; Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн., 1985. П.П.ПІуба. ЛЕКСІКАЛбГІЯ (ад лексіка + ..логія), раздзел мовазнаўства, які вывучае слоў-нікавы склад мовы, яе лексіку. Mae сваю праблематыку (суадносіны слова і значэння, значэння і паняцця, лексіч-нага і граматычнага ў слове, вызначэн-не месца слова сярод інш. адзінак мо-вы, выяўленне будовы лексіка-семан-тычнай сістэмы мовы і інш.) і свае ме-тады вывучэння лексікі (дыстрыбуцый-ны, кампанентны, кантэкстуальны, ло-гіка-паняційны і інш.). Л. цесна звязана з лексікаграфіяй, гра-маткай, стылістыкай і культурай мовы. У залежнасці ад ахопу і характару выву-чаемай лексікі, сутнасці праблем і спе-цыфікі метадаў, што выкарыстоўваюц-ца, Л. падзяляецца на шматлікія разга-лінаванні. Агульная Л. вьгеучае праблемы слоў-нікавага складу розных моў; прыватная, ці нацыянальная (бел., рус., ням. і г.д.), — лексіку канкрэтнай мовы; алісальная, ці сінхранічная,— лексіку мовы на пэўным этапе яе развідця (найчасцей на сучасным); гістарычная, ці дыяхранічная, разгля- ЛЕЛУАР 195 дае лексіку мовы ў працэсе яе развіцця, вы-яўляе яе гіст. пласты, паходжанне, змяненне семантычнай структуры, фаметыка-марфал. будовы; этымалагічная высвятляе па-ходжанне асобных слоў; супастаў-ляльная, ці параўнальная, аналізуе лексі-ку 2 і больш моў адначасова; функцыя-н а л ь н а я апісвае розныя групы слоў з улі-кам іх функцый у маўленні; н а р м а т ы ў-н а я вызначае агулыіаўжывальную лексіку літ. мовы і нормы яе выкарыстання ў маўлен-ні і г.д. Бел. Л. зарадзілася ў пач. 20 ст. Акту-альным пытанням Л. прысвечаны пра-цы бел. мовазнаўцаў А.Я.Баханькова, А.М.Булыкі, А.І.Жураўскага, М.І.Кру-коўскага, А.Я.Супруна, Л.М.Шакуна, П.П.Шубы і інш. Літ.: Гістарычная лексікалогія беларускай мовы. Мн., 1970; Методы мзучення лекснкн. Мн., 1975; Плотннков Б.А., Трай-к о в с к а я В.Ф Днхотомнческая лекснко-логня. Мн., 1989; Лексікалогія сучаснай бела-рускай літаратурнай мовы. Мн., 1994; Бела-рускае слова ў тэксце і ў сістэме мовы. Мн., 1994. В К.Шчэрбін. ЛЕКСІЧНАЯ АНАФАРА, гл. ў арт. Ана-фара. ЛЕКУЎРОР (Lecouvreur) Адрыена (5.4.1692, Дамеры, каля г. Эпернэ, Францыя — 20.3.1730), французская актрыса. Вучылася дэкламацыі ў акцёра Леграна (Парыж). Выступала ў правін-цыі, з 1717 у т-ры «Камеды Франсэз» у Парыжы. Пад уплывам М.Барона пер-шая з франц. актрыс унесла ў акцёрскае выкананне рэаліст. рысы, адмовілася ад напеўнай, знешне эфектнай класіцыс-цкай дэкламацыі, імкнулася да нату-ральнасці пластычнага малюнка ролі, рэфармавання сцэн. касцюма. Лепшыя ролі ў трагедыях П.Карнеля — Эмілія («Цына»), Раксана («Іфігенія»), Карне-лія («Смерць Пампея») і Ж.Расіна — Федра («Федра»), камедыях Мальера — Анжэліка («Жорж Дандэн»), Алкмена («Амфітрыён») і інш. ЛЕЛІКАВА, вёска ў Дзівінскім с/с Коб-рынскага р-на Брэсцкай вобл. Цэнтр калгаса. За 47 км на ПдУ ад горада і чыг. станцыі Кобрын, 97 км ад Брэста. 1012 ж., 354 двары (1999). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувя-зі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнік архітэктуры — Дзмітрыеўская царква (18 ст.). ЛЕЛУАР (Leloir) Луіс Федэрыка (6.9. '^' Парыж — 2.12.1987), аргенцінскі біяхімік. Чл. Аргенцінскай нац. акадэміі медыцыны (1961), Нац. АН ЗША (1960), Амер. акадэміі навук і мастац-тваў (1961). Скончыўун-т у Буэнас-Ай-рэсе (1932). 3 1941 праф. гэтага ун-та, у 1943—46 ва ун-це ў Сент-Луісе (ЗША). 3 1946 працаваў у Буэнас-Айрэсе: у Ін-це фізіялогіі, з 1947 дырэкгарам Ін-та біяхім. даследаванняў, з 1962 заг. кафедры ун-та. Навук. працы па абмене і біясінтэзе вугляводаў. Атрымаў бяс-клетачны прэпарат, які акісляе тлустыя к-ты, устанавіў механізм ферментацый- 196 ЛЕЛЬВАНІ ных рэакцый біясінтэзу аліга- і полі-цукрыдаў, даследаваў ролю нырак пры гіпертаніі, адкрыў гіпертэнзін. Нобелеў-ская прэмія 1970. ЛЕЛЬВАНІ, у хацкай і хецкай міфалогіі бажаство падземнага свету. Лічьшася мужчынскім бажаством, у больш поз-няй хецкай міфалогіі — жаночым і аса-цыіравалася з акадскай бапняй Алатум. Каб пазбегнуць заўчаснай смерці, вер-нікі наладжвалі святы ў гонар Л. і пры-носілі ёй ахвяры. ЛІЛЬЧЫЦКІ КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЕЙ Створаны ў 1989 у г.п. Лельчыцы Го-мельскай вобл. Пл. экспазіцыі 115 м2, каля 400 экспанатаў асн. фонду (1999). Сярод экспанатаў крамянёвыя прылады працы, наканечнікі стрэл 3—2-га тыс. да н.э. з археал. помнікаў раёна; рэчы матэрыяльнай культуры (кросны, сту-пы, жорны і інш.), нац. касцюмы, вы-шыванкі 19 — пач. 20 ст.; дакументы і матэрыялы часоў грамадз. вайны, пра-вядзення калектывізацыі, Вял. Айч. вайны (партыз. рух, дзейнасць падпол-ля, злучэнняў укр. і малдаўскіх парты-зан, узоры ўзбраення, пра воінаў-земля-коў, у тл. Героя Сав. Саюза М.П.Сы-дзько, камандзіраў партыз. атрада ІА.Коласа, брыгады Лельчыцкай К.М.Дамброўскага і інш.); дакументы і матэрыялы пра пасляваеннае аднаўлен-не і развіццё прам-сці і культуры нас. пунктаў раёна. Дз.С.Жук.