КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЁТКА Іван Антонавіч (14.6.1935, б. ма-ёнтак Масаляны Бераставіцкага р-на Гродзенскай вобл. — 23.8.1999), бел. па-эт. Скончыў Літ. ін-т імя Горкага (1967). 3 1954 жыў у Маскве. Друкаваўся з 1957. Паэтызацыя працы як крыніцы чалаве-чага хараства — лейтматыў яго творчасці. Лірыцы Л. характэрна абвостранае, эма-цыянальнае ўспрыняцце прыроды. Яркая метафарычнасць спалучана з рэаліст. канкрэтнасцю назіранняў. У паэме «Ка-ліноўны» (1974) стварыў вобразы ся-лян — паўстанцаў 1863—64. Тв '. Тры крокі ад сонца. Мн., 1967; Тры ве-расні. Мн„ 1970; Грамы на зімоўцы. Мн., 1974; Агні ў пралётах. Мн., 1991. А.М.Пяткевіч. ЛЁТНІ КІПАРЫС, кветкавая расліна, гл. ў арт. Прутняк. ЛЕТНІ САД у Санкт-Пецяр-б у р г у, самы стары сад горада. Разме-шчаны паміж Марсавым полем і рэкамі Фантанка, Нява і Мойка. Закладзены ў 1704 (арх. Ж.Б.Леблон, М.Р.Зямцоў, І.Матвееў, садаводы Я.Розен, І.Сурмін і ініп.). Прызначаўся для правядзення свят, асамблей, прыёмаў; цяпер месца адпачынку. Пл. 11,5 га. Mae строга ге-ам. планіроўку. У 1710—14 пабудаваны Летні палац Пятра I (арх. Д.Трэзіні, з удзелам А.Шлютэра, Н.Мікеці, Зямцо-ва; з 1925 гісторыка-быт. музей). Л.с. упрыгожаны мармуровай скульптурай (пераважна пач. 18 ст.; алегарычныя, міфалагічныя і партрэтныя статуі і бюс-ты работы П.Бараты, Д. і П.Грапелі, АТарсіі, Дж.Банацы і інш.). У 19 ст. пабудаваны павільёны — Кававы (1826, арх. К.І.Росі) і Чайны (1827, арх. Л.І.Шарлемань) домікі, пастаўлены помнік І.А.Крылову (1855, скульпт. П.К.Клот) з рэльефамі на тэмы яго ба-ек (па малюнках А.А.Агіна). Ад Нявы Л.с. аддзяляе металічная агароджа (1771—84, арх. Ю.М.Фельтэн, П.Яго-раў). Літ.: Семенннкова Н.В. Летнвй сад. Л., 1978. ЛЁТНІЯ ПЁСНІ, адзін з цыклаў калян-дарна-абрадавай паэзіі. Вядомы пера-важна славянам і балцкім народам. На Беларусі — узор традыц. сялянскай нар.-песеннай класікі. Уключаюць ма-ляўнічыя паводде зместу купальскія пес-ні і пятроўскія песні, у якіх паэтызуецца Скулыпурная кампазіцыя ў Летнім садзе ў Санкт-Пецярбургу. Кававы домік у Летнім садзе ў Санкт-Пецяр-бургу. 1826. Арх. К.Росі. 224 леус хараство прыроды ў пару яе найболь-шага росквіту. Асобную групу ўтвара-юць касецкія песні. Уласна летнімі лі-чацца жніўныя песні (разам з зажынка-вымі і дажынкавымі), якія перадаюць атмасферу самай гарачай пары года ў жыцці сялянскай сям’і — жніва, цяж-кай працы жняі. ЛЁУС Пётр Андрэевіч (н. 15.5.1938, в. Верхняя Ланная Палтаўскай вобл., Ук-раіна), бел. вучоны ў галіне стаматало-гіі. Д-р мед. н. (1978), праф. (1980). Скончыў Маскоўскі мед. стаматалагіч-ны ін-т (1965). 3 1990 у Мінскім мед. ін-це (заг. кафедры). Навук. працы па прафілактыцы карыесу і інш. стамата-лагічных захворванняў, удасканаленні стаматалагічнай дапамогі. Тв:. Карнес зубов. М., 1979 (разам з Я.У.Бароўскім); Заболевання зубов м полоста рта. Мн., 1998 (разам з ААГараглядам, І.АЧудаковай). Леў. ЛЕЎ (Panthera Іео), млекакормячая жы-вёла сям. кашэчых атр. драпежных звя-роў. Пашыраны ў Цэнтр. Афрыцы (10 падвідаў) і Паўд. Азіі (1 падвід). Жыве ў саваннах, радзей у рэдкалессі і пусты-нях. Індыйскі падвід (Р. 1. persica) зане-сены ў Чырв. кнігу МСАП. Даўж. да 240 см, маса да 280 кг, самкі драбнейшыя. Тулава моцнае, сухое, лапы не-высокія. Хвост даўж. да 110 см, на канцы з цёмным кутасікам. Самцы маюць грыву. Поўсць кароткая, буравата-жоўтая, грыва цямнейшая. Трымаюцца пераважна парамі або прайдамі (групы да 30 асобін рознага no-ay і ўзросту). Драпежнік. Нараджае 1—6 ка-цянят раз у 2 гады. Трапляюцца помесі з тыг-рам і леапардам. Э.Р. Самусенка. ЛЕЎ (лац. Leo), задыякальнае сузор’е. Найб. яркая зорка Рэгул (а Л.), 1-й зорнай велічыні, разам з зоркамі р, 8, у утварае трапецыю; 70 зорак ярчэй 6-й зорнай велічыні. 3 тэр. Беларусі відаць зімой і вясной. ЛЕЎ III (Leon) I саўр, Л еў HI С і-р ы е ц (каля 675, Германікія, цяпер г. Мараш, Турцыя — 18.6.741), візантый-скі імператар [717—741], заснавальнік Ісаўрыйскай дынастыі. Узмацніў знеш-непаліт. становішча імперыі: адбіў на-ціск арабаў, якія ў 717—718 вялі аблогу Канстанцінопаля; пасля перамогі ў 740 пад Акраінонам вярнуў ч. візант. ула-данняў у М. Азіі. 3 мэтай умацавання цэнтр. улады і абароны інтарэсаў ваен-на-служылай знаці выдаў у 726 Эклогу (зб. законаў). Рэфармаваў армію, распа-чаў рэформы ў галіне права, грамадскіх адносін і царк. палггыкі. Узначальваў рух іканаборства, што прывяло ў 730 да разрыву адносін з рым. курыяй. Н.К.Мазоўка. ЛЕЎ VI (Leon) Мудры, Леў VI Філосаф (1.9.866, г. Канстанціно-паль — 11.5.912), візантыйскі імператар [886—912]. 3 Македонскай дынастыі. Пацярпеў іпэраг паражэнняў у войнах з балгарамі (893), арабамі (907), Кіеўскай Руссю (у 911 заключыў з кіеўскім кня-зем Алегам дагавор, які гарантаваў рус-кім свабоду гандлю ў Канстанцінопалі). У 887—893 выдаў заканад. зборнік Ва-сілікі і больш за 100 заканад. пастаноў, якія дапаўнялі Кодэкс Юсцініяна. Н.К.Мазоўка. ЛЕЎ X (Leo; свецкае Джавані дэ М е д ы ч ы; Giovanni de’ Medici; 11.12.1475, г. Фларэнцыя, Італія — 1.12.1521), папа рымскі [1513—21]. Сын правіцеля Фларэнцыі Ларэнца Пышна-га Медычы. Кардынал з 13-гадовага ўзросту. Імкнуўся ўмацаваць упльгў сям’і Медычы, вёў войны з іх праціўні-камі, удзельнічаў у розных кааліцыях у перыяд Італьянскіх войнаў 1494—1559. У 1516 заключыў канкардат з франц. каралём Францыскам I, які пашырыў правы караля над франц. царквой. ІІІы-рока практыкаваў продаж індульгенцый, што стала штуршком да пачатку Рэфар-мацыі. У 1520 адлучыў ад царквы М.Лютэра. Прыцягнуў буйнейшых мас-такоў Адраджэння (Леанарда да Вінчы, Д.Брамантэ, Рафаэль, Мікеланджэла) для працы над аздабленнем цэркваў і палацаў Рыма і Ватыкана. НКМазоўка. ЛЕЎ XIII [Leo; свецкае П е ч ы (Рессі) Вінчэнца Джаакіна; 2.3.1810, Карпіне-та-Рамана, Італія — 20.7.1903], папа рымскі [1878—1903]. 3 1846 архіепіс-кап, з 1853 кардынал. У сваёй першай энцыкліцы выклаў праграму прымірэн-ня царквы з сучаснай цывілізацыяй. Спрыяў завяршэнню Культуркампфа ў Германіі, нармалізаваў адносіны з Бель-гіяй, Расіяй, Японіяй. Паўплываў на адраджэнне тамізму, заклікаючы выву-чаць філас. сістэму Фамы Аквінскага. Спрыяў развіццю біблеістыкі, у тл. стварэнню Папскай біблейскай камісіі (1902). Рашуча выступіў супраць масон-ства, лічыў, што яно супярэчыць ката-ліцызму. Ініцыіраваў стварэнне каталіц-кага грамадска-паліт. руху хрысц. дэ-макратаў. У энцыкліцы «Rerum novarum» («Пра новыя рэчы», 1891) крытыкаваў лібералізм і палемізаваў з сацыялізмам, дамагаўся захавання нату-ральных чалавечых правоў рабочых. У 1881 дазволіў частковае выкарыстанне архіваў Ватыкана ў навук. мэтах. НК.Мазоўка. ЛЕЎ ДЫЯКАН (Leon Diakonos; каля 950, Калоэ, М. Азія — каля 1000), ві-зантыйскі гісторык. Вучыўся ў Кан-станцінопалі. 3 пач. 980-х г. імператар-скі прыдворны дыякан, суправаджаў ім-ператара Васілія II у ваен. паходах суп-раць балгар. Аўтар «Гісторыі» ў 10 кн. (нап. 990—991), прысвечанай падзеям 959—979; у твор уключана і апісанне паходаў кіеўскага кн. Святаслава Ігара-віча на Балканы. Аўтар эканомій (пане-гірыкаў) імператару Васілію II (994— 996). Тв.: Рус. пер. — Нсторня. М., 1988. Н.К.Мазоўка. ЛЕЎКІП (Leukippos; каля 550—400 да н.э.), старажытнагрэчаскі філосаф, адзін са стваральнікаў атамістычнага вучэння. Вучань Зянона Элейскага, настаўнік Дэмакрыта. Пасля 450 засна-ваў філас. школу ў Абдэры. Л. прыпіс-ваюць творы «Вялікі дыякосмас», «Пра розум». Ён першы ўстанавіў закон пры-чыннасці і закон дастатковага абгрунта-вання: «Ні адна рэч не ўзнікае беспры-чынна, але ўсё ўзнікае на якой-небудзь падставе і ў сілу неабходнасці». Увёў у навук. ўжытак паняцці: абсалютнай пустаты; атамаў, якія рухаюцца ў гэтай пустаце; механічнай неабходнасці. Сцвярджаў, што пустата раздзяляе ўсё існае на мноства элементаў, якія ўяўля-юцца аднароднымі, непарыўнымі, а та-му і непадзельнымі (atomoi). Паводде Л., атамы нязменныя, не валодаюць якасцю і адрозніваюцца адзін ад аднаго толькі велічынёй і формай; знаходзяцца ў вечным руху і ўтвараюць усё мноства рэчаў. ЛЁЎКТРЫ (Leuktra), старажытнагрэ-часкі горад у Беотыі, за 11 км ад Фіваў, каля якіх 5.8.371 да н.э. адбылася бітва паміж спартанцамі на чале з царом Клеамбротам (10 тыс. гаплітаў і 1 тыс. коннікаў) і фіванцамі пад камандаван-нем Эпамінонда (каля 6 тыс. гаплітаў і 1,5 тыс. коннікаў). Фіванцы ўпершыню выкарысталі новы тактычны прыём: размясцілі войскі нераўнамерна па фронце (т. зв. косым баявым парад-кам), сканцэнтраваўшы на левым флан-гу ўдарную групоўку і рэзерв з лепшых воінаў, а ў цэнтры і на процілеглым флангу паставілі меншыя па колькасці сілы. Зыход бітвы вырашыў удар нам-нога большымі сіламі па адборнай час-тцы войска спартанцаў. Непераможныя да гэтага часу на сушы спартанцы былі разбіты, загінуў іх цар Клеамброт. У выніку Спарта страціла гегемонію ў Грэцыі. Пелапанескі саюз распаўся. Па-чалося кароткатэрміновае панаванне Фіваў. ЛЕЎСКІ (сапр. I в а н о ў) Васіл (18.7.1837, г. Карлава, Балгарыя — 18.2.1873), дзеяч балгарскага нац.-вызв. і рэв.-дэмакр. руху. Вучыўся ў Плоў-дзіўскім епархіяльным вучылішчы (1863—64). У 1862 быў байцом 1-й Балг. легіі (легіёна), сфарміраванай у Сербіі для барацьбы супраць туркаў; за адвагу ў баях празваны Леўскім (ад сло-ва «леў»), 3 1864 настаўнічаў у Балга-рыі. У 1867 уступіў у балг. партыз. ат-рад, створаны ў Румыніі, удзельнічаў у яго баявых дзеяннях супраць туркаў на тэр. Балгарыі. У 1868—69 стварыў і ўзначаліў у Балгарыі шырокую сетку падп. нац.-вызв. арг-цый. У 1869—72 быў адным з арганізатараў і кіраўнікоў заснаванага ў Бухарэсце Балг. рэв. цэн-тральнага к-та, які аб’яднаў балг. нац,-вызв. арг-цыі ў эміграцыі і на радзіме; распрацаваў яго статут, у якім мэтай нац.-вызв. барацьбы абвяшчалася ства-рэнне ў Балгарыі незалежнай дэмакр. рэспублікі. Пасля вяртання ў Балгарыю схоплены (снеж. 1872) тур. ўладамі і па-вешаны ў Сафіі. ЛІЎЧАНКА Анатоль Сямёнавіч (21.5.1941, г.п. Краснакуцк Харкаўскай вобл., Украіна — 6.8.1988), савецкі кас-манаўт. Герой Сав. Саюза (1987), лёт-чык-касманаўт СССР (1987). Скончыў Чарнігаўскае вышэйшае ваен. авіяц. ву-чылішча лётчыкаў (1964), школу лётчы-каў-выпрабавальнікаў (1971). 3 1981 у атрадзе касманаўтаў. 21—29.12.1987 з У.Г.Цітовым і М.Х.Манаравым здзей-сніў (як касманаўт-даследчык) палёт на касм. караблі «Саюз ТМ-4» і арбіталь-най станцыі «Мір». У космасе правёў 7,92 сут.