КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв:. Рус. пер. — Необычные фазы жндкого 3Не // Успехм фнз. наук. 1997. Т. 167, № 12. М. М. Касцюковіч. ЛІ (Lee) Марк (н. 4.8.1952, г. Вірокуа, ЗША), касманаўт ЗША. 3 1984 у групе касманаўгаў НАСА. Здзейсніў 4 палёты ў складзе экіпажаў касм. караблёў (КК) «Спейс шатл»: 4—8.5.1989 — на КК «Ат-лантыс», 12—20.9 1992 — на КК «Індэ-вар», 9—20.9.1994 і 11—21.2.1997 — на КК «Дыскаверы». У космасе правёў 32,95 сут. ЛІ (Lie) Марыус Софус (17.12.1842, г. Нурф’ёрдэйд, Нарвегія — 18.2.1899), нарвежскі матэматык. Замежны чл.-кар. Пецярбургскай АН (1896). Скончыў ун-т у Крысціяніі (Осла, 1865). Праф. ун-таў у Крысціяніі (з 1872) і Лейпцыгу (1886—98). Навук. працы па тэорыі груп і дыферэнцыяльнай геаметрыі. Стварыў класічную тэорыю неперарыў-ных груп (групы Лі), якая зрабіла вял. ўплыў на развіццё тэорыі дыферэнцы- яльных ураўн., алгебры, геаметрыі, та-палогіі, тэарэт. фізікі. У выніку прац Лі і Ф.Клейна геаметрыя была перабудава-на на базе тэарэтыка-групавых пераў-тварэнняў. Міжнар. прэмія імя М.І.Ла-бачэўскага 1897. Літ:. Полнтук Е.М. Софус Лн, 1842—1899. Л., 1983. ЛІ (Lee) Роберт Эдуард (19.1.1807, Стратфард, ппат Віргінія, ЗША — 12.10.1870), ваенны дзеяч ЗША. Гене-рал-маёр (1861). Скончыў ваен. акадэ-мію ва Уэст-Пойнце (1829), у 1852—55 узначальваў яе. Удзельнік амер.-мекс. вайны 1846—48. 3 1855 камандзір кон-нага палка ў штаце Тэхас. У 1859 кіра-ваў задушэннем паўстання Дж.Браўна. У час грамадзянскай вайны ў ЗША 1861—65 камандаваў узбр. сіламі штата Віргінія, потым галоўнакамандуючы ар-міяй паўд. (канфедэратыўных) штатаў. Атрымаў шэраг перамог, паказаў сябе таленавітым арганізатарам і палкавод-цам, але ў 1863 страціў ваен. ініцыяты-ву, капітуляваў у 1865. 3 кастр. 1865 прэзідэнт каледжа імя Дж.Вашынгтона ў г. Лексінгтан. Маёнтак Л. ў Арлінгга-не (каля г. Вашынгтон) ператвораны ў нац. брацкія могілкі. Літ:. Бурнн С.Н. На полях сраженнй гражданской войны в США. М., 1988. ЛІ Соф’я Дзмітрыеўна (12.4.1904, в. Обаль Сенненскага р-на Віцебскай вобл. — 4.9.1980), бел. жывапісец. Засл. работнік культуры Беларусі (1975). Скончыла Віцебскі маст. тэхнікум (1931). Працавала ў жанрах пейзажа, нацюрморта, тэматычнай карціны. Значная частка твораў прысвечана пар-тызанам Беларусі: «За баявой вучобай», «Партызанскі лагер», «Партызанская прысяга» (усе 1943—44), «Партызаны ў вёсцы» (1946), «Партызаны ў дазоры» (1947), «Партызанская зямлянка» (1968), «Ой бярозы ды сосны, парты-занскія сёстры» (1975) і інш. Сярод С.Лі. Бярозкі. 1972. інш. работ: пейзажы «Восень» (1949), «У пачатку верасня» (1958), «Нарач» (1968), «Бярозкі» (1972), «На Браслаў-шчыне» (1973),' «На Лепельшчыне» (1976); нацюрморты «Кветкі» (1948), «Гладыёлусы» (1954), «Макі» (1965), «Кубак чэмпіёна» (1971), «Дзень Пера-могі» (1979). Творчасці ўласцівы выраз-насць пластычнай мовы, шматгран-насць жывапісных сродкаў у спалучэнні 3 тонкім лірызмам. Л.Ф.Салавей. ЛІ (Lie) Тругве Хальвдан (16.7.1896, Ос-ла — 30.12.1968), нарвежскі паліт. і дзярж. дзеяч. Юрыст. Сакратар (1919— 22), чл. праўлення (1926—46) Нарв. ра-бочай партыі. Міністр юстыцыі (1935— 39), гандлю і суднаходства (1939—40). У перыяд ням.-фаш. акупацыі Нарвегіі (1940—45) міністр замежных спраў нарв. ўрада ў эміграцыі (Лондан). Пер-шы ген. сакратар ААН (1946—53); пад-трымаў узбр. ўмяшанне ЗША і інш. краін пад эгідай ААН у карэйскую вайну 1950—53 на баку Паўд. Карэі. У 1955— 65 на адм., урадавых і дыпламат. паса-дах у Нарвегіі. ЛІ (Lee) Харпер (н. 12.4.1926, г. Монра-віл, штат Алабама, ЗША), амерыкан-ская пісьменніца. Прадстаўнік т.зв. паў-днёвай школы сучаснага амер. рамана, якая даследавала феномен расізму ў яго сац., этычнай і псіхал. праявах. Скон-чыла Алабамскі ун-т (1949). Вядомасць прынёс раман «Забіць перасмешніка» (1960), у аснове якога расавы канфлікг і расісцкія забабоны, што прыводзяць да смерці чалавека. Аўтар навел, эсэ. Тв.: Рус. пер. — Убнть пересмешннка. Мн., 1986. Т.Я.Камароўская. ЛіАЗ, марка аўтобусаў. Выпускаюцца Лікінскім аўтобусным з-дам (г. Лікіно-Дулёва, Расія) з 1959, а таксама Лідскім з-дам «Нёман» (ЛіАЗ-5226) з 1995. Вы-рабляюцца гарадскія, прыгарадныя, міжгароднія і турыстычныя аўтобусы сярэдняга і вял. класаў пасажыраўмя-шчальнасцю да 110 чал. Іл. гл. ў арт. Аўтобус. ЛІБАВА-РОМЕНСКАЯ ЧЫГЎНКА, назва ў 1877—1919 чыг. лініі, якая звяз-вала бел. губерні з партамі Балтыйскага м. і Украінай. Пабудавана акц. т-вам, у 1891 выкуплена казной. Працягласць 1275 вёрст. Скразны рух цягнікоў ад г. Лібавы да г. Рамны пачаўся 15.7.1874. На тэр. Беларусі перакрыжоўвалася з Маскоўска-Брэсцкай (у Мінску), Пе-цярбургска-Адэскай (у Жлобіне), Па-лескімі (у Гомелі) чыгункамі. Буйныя чыг. станцыі на Беларусі: Беразіно, Бабруйск, Гомель, Жлобін, Мінск, Ма-ладзечна. Л.-Р.ч. разам з Маскоўска-Брэсцкай чыгункай, Рыга-Арлоўскай чы-гункай і Палескімі чыгункамі садзейніча-ла развіццю прам-сці, гарадоў, рынач-ных адносін на Беларусі. Пасля Кастр. рэвалюцыі 1917 нацыяналізавана і пад-парадкавана Наркамату шляхоў зносін. Гл. таксама Беларуская чыгунка. У.Г. Філякоў. 234 ЛІБЕРАЛІЗАЦЫЯ ЛІБЕРАЛІЗАЦЫЯ (ад лац. liberalis сва-бодны), вызваленне ад жорсткіх абме-жаванняў, дзярж. рэгулявання, кантро-лю; палітыка ідэалагічнай свабоды і інш. Л. ц э н — пераход ад цэн, што вызначаюцца дзяржавай (дзярж. цэнаў тварэння), да сістэмы свабодных ры-начных цэн (рыначнага цэнаўтварэн-ня); можа быць поўнай або частковай. Л. гандлю — міждзярж. рэгуляван-не ў сферы знешняга гандлю, якое прыводзіць да зніжэння (або поўнага скасавання) тарыфных і нетарыфных абмежаванняў у міжнар. гандлі. ЛІБЕРАЛІЗМ 1) ідэйная і сац.-паліт. плынь, заснаваная на прызнанні асобы, яе свабоды і самарэалізацыі найвышэй-шай каштоўнасцю і ўмовай развіцця грамадства. 2) Спосаб мыслення і паво-дзін, які характарызуецца незалежнас-цю і цярпімасцю ў адносінах да розных поглядаў, традыцый і тыпаў паводзін. Тэрмін «Л.» увайшоў у навук. ўжьггак у 1830—40-я г., калі ў Зах. Еўропе ўзніклі паліт. партыі лібералаў. Ідэйна-тэарэт. вытокі і першыя спробы яго практыч-нага ўвасаблення ўзыходзяць да перыя-ду бурж. рэвалюцый 17—18 ст. Засна-вальнікамі класічнага Л. з’яўляюцца Дж.Лок, А.Сміт, І.Бентам (Вялікабры-танія), Ш.Мантэск’ё, Б.Канстан, Ф.Гізо (Францыя), І.Кант, В.Гумбальт (Герма-нія), Т.Джэферсан, Дж.Медысан, Б.Франклін (ЗША), С.Я.Дзясніцкі, А.П.Куніцын, А.М.Радзішчаў (Расія) і інш. У светапоглядным сэнсе Л. адпа-вядаюць свабода і самакаштоўнасць асобы, першапачатковая роўнасць усіх людзей, гуманізм, індывідуалізм, цярпі-масць і дэмакратызм. Палітычны Л. прадугледжвае: прызнанне і забеспя-чэнне правоў чалавека', канстьггуцыйнае праўленне; раздзяленне ўлад і свабод-ныя выбары ўсіх яе асн. ін-таў; плюра-лізм, пабудову прававой дзяржавы і гра-мадзянскай супольнасці. Эканаміч-н ы Л. грунтуецца на прапанаванай Смітам «сістэме натуральнай свабоды» і ўключае: свабоду прыватнага прадпры-мальніцтва і гандлю, свабоду канкурэн-цыі; вызваленне эканам, дзейнасці з-пад апекі дзяржавы; стварэнне спры-яльных умоў і роўных магчымасцей для развіцця прыватнай ініцыятывы. У духоўнай сферы хараісгэрнымі прыкметамі Л. з’яўляюцца: свабодны выбар сац. ідэалаў, маральная свабода і адказнасць асобы, свабода сумлення, вы-рашальная роля ведаў і творчай ініцыя-тывы ў грамадскім прагрэсе. У апошняй трэці 19 ст. склаўся новы іып Л. — неалібералізм, або сацыяльны Л., у распрацоўку якога зрабілі значны ўклад Дж.Мйь, Г.Спенсер, Дж.Кейнс, К.Попер, Дж.Хобсан (Вялікабрытанія), А Таквіль (Францыя), Г.Альберт, Г.Зімель (Германія), Дж.Голбрэйт, Р.Даль (ЗША), аўстра-амер. эканаміст і філосаф Ф. фон Хаек, М.М.Спя-ранскі, У.С.Салаўёў, П.Б.Струвэ, Б.М.Чычэ-рьш (Расія) і інш. Асн. прынцыпы сац. Л.: разнастайнасць форм уласнасці, неабход-насць удзелу дзяржавы ў вырашэнні эканам праблем, ажыццяўленне антыманапольнай палітыкі, падтрымка малога і сярэдняга біз-несу, сац. абарона грамадзян, прагрэс. падат-каабкладанне, улік інтарэсаў усіх сац. груп грамадства ў сферы паліт. улады і інш. Ідэй-на-паліт. ўстаноўкі сучаснага Л. пакладзены ў аснову дзейнасці партый ліберальна-дэмакр. арыентацыі. Ліберальныя партыі ў ФРГ, Іта-ліі, Фшляндыі, Даніі, Бразіліі, Ісландыі, Швейцарыі і інш. краінах прадстаўлены ва ўрадах, а ў шэрагу краів з’яўляюцца вядучай апазіцыйнай сілай; у Еўрапарламенце яны маюць пятую па колькасці фракцьпо У 1947 у Лондане ўтвораны Ліберальны Інтэрнацыя-нал, у які ўвайшлі каля 60 паліт. партый больш чым з 30 краін Еўропы, Амерыкі, Азіі, Афрыкі. Асобныя бакі практыкі Л. ў сац. пы-таннях, асабліва ў рабочым пытанні, успры-нялі правыя сацыялісты; адбываецца зблі-жэнне ідэй Л., кансерватызму і сацыял-дэмак-ратыі. Сфера распаўсюджвання ліберальных ідэй значна пашырылася ў 1990-я г. за кошт краін Усх. Еўропы і былых рэспублік СССР, што знайшло сваё выражэнне ў практычных спробах рэфармавання розных сфер жыцця-дзейнасці грамадства, стварэнні партый і гра-мадскіх рухаў ліберальна-дэмакр. кірунку. На Беларусі ліберальныя ідэі духоў-най свабоды і самакаштоўнасці чалаве-ка, неабходнасці сцвярджэння ў дзяр-жаве законнасці і справядлівасці, забес-пячэння законных інтарэсаў і правоў грамадзян (у т.л. права валодання ўлас-насцю) развівалі Ф.Скарына, Мікола Гусоўскі, С.Будны, А.Волан, К.Нарбут, Ф.Савіч, М.К.Судзілоўскі, І.Страйноў-скі, К.Каліноўскі, Ф.Багушэвіч і інш. Прыхільнікамі Л. былі многія выклад-чыкі Віленскага ун-та, члены студэн-цкіх арг-цый і т-ваў філаматаў і філарэ-таў, нелегальнага «Дэмакратычнага та-варыства», удзельнікі народніцкіх гур-ткоў, а таксама такія перыяд. выданні, як «Дзеннік віленьскі», «Тыгоднік вілень-скі», «Wiadomosci brukowe» («Вулічныя навіны») і інш. У канцы 1880-х г. пача-лося афармленне Л. як палгг. плыні і стварэнне паліт. ліберальнай апазіцыі, лідэры якой (І.Віткевіч, І.Мятлін, А.Александроўскі і інш.) увайшлі ў склад партыі «Народная свабода». Іх са-юзнікамі бььп канстытуцыйна-каталіц-кая партыя Літвы і Беларусі, Саюз да-сягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі. Арга-нізатары дэмакр. руху і ідэолагі нац-культ. адраджэння А.Луцкевіч, I. Луцкевіч, В.Ластоўскі, Я.Лёсік, А.Смо-ліч, М.В.Доўнар-Запольскі, В.Іваноўскі, І.Канчэўскі, А.Цвікевіч і інш. абгрун-тоўвалі неабходнасць пераўіварэння жыцця на «еўрапейскі манер», «свабоды нац. развіцця», «нац. культуры», шыро-кіх дэмакр. рэформ у грамадстве. У наш час ліберальна-дэмакр. ідэі і каштоў-насці становяцца неад’емпай састаўной часткай палітыка-філас. асэнсавання шляхоў далейшага развіцця бел. нацыі.