КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.'. Смят А Нсследованме о прлроде н прмчннах богатства народов: Пер. с англ. М., 1962; Памятннкн фмлософской мыслн Бело-русснн XVII — первой половнны XVIII в. Мн., 1991; Сорман Гн. Лнберальпое ре-шенве: Пер. с фр. М., 1992; Беларуская дум-ка XX ст. Варшава, 1998; Manning D Liberalism. London, 1976; Hayek F. von Law, legislation, liberty. London, 1982 C. Ф.Дубянецкі. ЛІБЕРАЛБНА-ДЭМАКРАТЫЧНАЯ ІіАРТЫЯ (ЛДП), палітычная партыя ліберальна-дэмакр. кірунку ў Беларусі. Створана ў лют. 1994. Кіруючы орган паміж з’ездамі — Вышэйшы савет. Асн. задачы — пабудова незалежнай бел. дзяржавы з эканомікай, якая эфекгыў-на спалучае дзярж. сектар з інш. фор-мамі ўласнасці. Гал. прыярытэты сац-эканам. палітыкі — дабрабьгг найперш асобнага чалавека, асобы. Знешнепаліт. стратэгія ЛДП зыходзіць са шматвек-тарнасці і эканам. мэтазгоднасці. Асн. сац. база партыі — высокакваліфікава-ны рабочы клас, частка сялянства, прадстаўнікі дзелавых колаў, інтэліген-цыі, ваенна-прамысл. комплексу, сту-дэнцтва, сілавых струкгур. Арг-цыі пар-тыі дзейнічаюць ва ўсіх абл. цэнтрах, a таксама ў 115 раёнах і гарадах Беларусі (1999). Партыяй створаны Ліберальна-дэмакр. бел. саюз моладзі, Жаночая лі-беральная асацыяцыя. Пад эгідай ЛДП дзейнічаюць 7 грамадскіх і ветэранскіх арг-цый. ліберАльна-дэмакратьічная пАРТЫЯ ЯІібНП (ЛДПЯ), найбуй-нейшая паліт. партыя краіны. Створана ў 1955 у выніку аб’яднання Ліберальнай і Дэмакр. партый. Стаіць на кансерва-тыўпых пазіцыях. 3 1955 кіруючая пар-тыя (за выключэннем 1993—96), з 1996 у кааліцыі з інш. партыямі. ЛІБЕРАЦ (Liberec), горад на Пн Чэхіі. Засн. ў 13 ст. 102 тыс. ж. (1991). Цэнтр тэкст. прам-сці (шарсцяныя, баваўня-ныя, шаўковыя тканіны); аўтамаб., эл,-тэхн. і тэкст. машынабудаванне, дрэва-апрацоўка. Штогадовыя тэкст. кірма-шы. Арх. помнікі 16—19 ст. ІІБЕРКЮНАВЫ ЗАЛбЗЫ, тое, што кішэчныя крыпты. ЛІБЕРМАН (Liebermann) Макс (20.7. 1847, Берлін — 8.2.1935), нямецкі жы-вапісец і графік. Вучыўся ў Берліне ў К.Штэфека (1866—68), у Маст. школе ў Веймары (1868—72). Праф. (1897), прэзідэнт (1920) Берлінскай AM. Засна-вальнік «Берлінскага Сецэсіёна» (1898—99). У ранні перыяд працаваў у рэаліст. кірунку. У творах пераважалі сцэны з жыцця сялян і рабочых: «Ашчыпванне гусей» (1872), «Школа шыцця ў Галандыі» (1876), «Амстэрдам-скія вязалыпчыцы» (1880), «Майстэрня шаўца» (1881), «Селянін у дзюнах» (1895). Пазней пад уплывам імпрэсія-нізму яго творчасць набыла пленэрны характар. Ствараў пераважна пейзажы і партрэты, якія вызначаліся святлонасы-чанасцю, свабоднай пластыкай мазка: «Алея папугаяў» (1902), «На рацэ Альс-тэр у Гамбургу» (1910), «Галандскі пей-заж» (1912), партрзты А. фон Бергера (1905), Ф.Заўэрбруха (1932), аўтапар-трэт (1909) і інш. Сярод графічных тво-раў: «Маці з дзіцем» (1891), «Пола» (1912) і інш. В.Я.Буйвал. ЛІБЕРУМ BETA (лац. liberum veto вольнае «забараняю»), у 16—18 ст. ў Рэчы Паспалітай права дэпутата сейма спыніць пасяджэгше і адмяніць усе прынятыя на ім пастановы сваім вус-ным пратэстам (выкрыкам «не дазва-дяю» або «пратэстую»), Узнікла як ЛІБЕРЫЯ 235 следства прынцыпу абавязковага адна-галосся пры прыняцці сеймавых паста-ноў, уведзенага ў 1589. Упершыню вы-карыстана ў 1652; да 1764 такім чынам сарвана 48 сеймаў з 55, што вяло да па-літ. анархіі і ўмяшання інш. дзяржаў у справы Рэчы Паспалітай. У 1768 дзеян-не Л.в. абмежавана, захоўвалася толькі пры вырашэнні другарадных пытанняў. Ліквідавана канстытуцыяй 3 мая 1791. ЛІБЕРЦІНЫ, тое, што вольнаадпушча-нікі. ЛІБЕРЫЯ (Liberia), Рэспубліка Л і б е р ы я (Republic of Liberia), дзяр-жава ў Зах. Афрыцы, на ўзбярэжжы Ат-лантычнага ак. Мяжуе на 3 з Сьера-Ле-оне, на Пн з Гвінеяй, на У з Кот-д’іву-арам. Пл. 111,4 тыс. км2- Нас. 3073,2 тыс. чал. (1995). Дзярж. мова — англій-ская. Сталіца — г. Манровія. Краіна па-дзяляецца на 13 графстваў. Нац. свя-та — Дзень Незалежнасці (26 ліпеня). Дзяржаўны лад. Л. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1986. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва на 6 гадоў. Вышэйшы прадстаўнічы і заканад. орган — двух-палатны парламент (Сенат і Палата прадстаўнікоў), выбіраецца на ўсеагуль-ных выбарах. Выканаўчая ўлада нале-жыць ураду, прызначанаму прэзідэнтам. Прырода. Уздоўж узбярэжжа Атлантыч-нага ак. — вузкая (да 60 км) нізінная раўніна. Углыб краіны тэрыторыя пас-тупова павышаецца і пераходзіць у Лео-на-Ліберыйскае ўзв. выш. каля 500 м. Над ім уздымаюцца асобныя астраўныя горы (г. Німба, на стыку межаў з Гвіне- МЛІберман Алея палугаяў. 1902. * Герб і сцяг Ліберыі. яй і Кот-д’Івуарам, 1752 м). Карысныя выкапні: жал. руда (больш за 3,5 млрд. т), алмазы, золата, баксіты і інш. Клі-мат субэкватарыяльны, гарачы і віль-готны. Сярэднямесячныя т-ры паветра ад 23 °C у жн. да 27 °C у красавіку. Ападкаў за год да 1500—2000 мм ва ўнугр. раёнах, да 5000 км на ўзбярэж-жы. Рэкі кароткія, паўнаводныя, з па-рогамі і вадаспадамі. У раслінным по-крыве пераважаюць вечназялёныя эква-гарыяльныя лясы з каштоўнымі парода- мі дрэў, саваннавыя рэдкалессі, участкі саваннаў. Пад лесам і хмызнякамі 39% тэрыторыі. Жывёльны свет разнастай-ны. У саванне трапляюцца буйвалы, ан-тылопы, леапарды. У лясах шмат пту-шак, малпаў, змей, насякомых, у т.л. тэрмітаў, мух цэцэ. Нац. парк Сарпа (Сапа), лясныя заказнікі. Насельніцтва. На тэр. Л. жыве больш за 20 этн. груп. Пераважаюць народы, якія размаўляюць на нігера-кангалез-скіх мовах. Найб. народы: кпела, лома, мака, банды, кру, кісі, гола. Каля 5% складаюць амерыкана-ліберыйцы (на* шчадкі неграў-рабоў з 31ІІА), жывуць пераважна ў гарадах. 70% насельнінтва вызнае нац. традыц. культы, ёсць му-сульмане (20%) і хрысціяне (10%). Ся-рэднегадавы прырост насельніцтва 3,3%. Сярэдняя шчыльн. 27,6 чал. на 1 км . Найб. шчыльна заселена прыбя-рэжная паласа — 40—50 чал. на 1 км . У гарадах жыве 48% насельніцтва (1996). Найб. горад Манровія (962 тыс. ж., 1997). Каля 50 тыс. ж. у гарадах Б’юкенен, Робертспарт, Харбел. У сельскай гаспадарцы занята 70,5% пра-цаздольных, у прам-сці і гандлі — 4,5%, у абслуговых галінах — 10,8%. Каля 700 тыс. — 1 млн. грамадзян Л. ў выніку грамадз. вайны (1989—96) вы-мушаны бьші эмігрыраваць. 3 1996—97 бежанцы паступова вяртаюцца з сусед-ніх краін. Гісторыя. Старажьпная гісторыя Л. да з'яў-лення ў сярэдзіне 15 ст. на яе тэрыторыі еў-рапейцаў малавядома. У 1822 група б. неграў-рабоў з ЗША заснавала тут пасяленне Ман-ровія. У 1820—30-я г. ўзніклі інш. пасяленні, якія 1.4.1839 аб’ядналіся ў Садружнасць па-сяленняў Ліберыі. 26.7.1847 абвешчана Рэс-публіка Л., улада ў якой належала выхадцам з ЗША — амерыкана-ліберыйцам, карэнныя жыхары былі пазбаўлены грамадз. правоў. 3 1920-я г. Л. трапіла ў моцную эканам. залеж-насць ад амер. кампаній. У студз. 1944 прэзі-дэнт У.Табмен абвясціў «палітыку аб’яднан-ня», паводле якой карэішыя жыхары ў 1945 атрымалі права голасу. Панаванне амер.-лібе-рыйскай эліты ў эканоміцы і палітыцы захоў-валася да забойства ў 1980 групай ваенных прэзідэнта У.Толберта. Улада перайшла да 236 лібі Савета нац. выратавання на чале з С.Доу, які ў кастр. 1985 быў выбраны прэзідэнтам Л. У выніку пагаршэння эканам. становішча ў 2-й пал. 1980-х г. і міжнац. спрэчак у грамадстве Л. павялічылася незадаволенасць. У снеж. 1989 узбр. група створанага эмігрантамі Нац-патрыят. фронту Л. (НПФЛ) на чале з Ч.Тэй-ларам уварвалася ў Л. з тэр. Кот-д’Івуар. Пасля гібелі Доу ў вер. 1990 пачалася бараць-ба за ўладу паміж НПФЛ, групамі, якія адка-лоліся ад яго і б. прыхільнікамі Доу У выніку грамадз. вайны 1989—96 загінула каля 150 тыс. чал., 1,2 млн. пазбавіліся прытулку, 700 тыс. уцяклі ў суседнія краіны. 2.8.1996 у г. Абуджа (Нігерыя) падпісана пагадненне пра спьшенне агню і раззбраенне ўсіх бакоў кан-флікту. На ўсеагульных выбарах у ліп. 1997 прэзідэнтам Л. выбраны Тэйлар. Л. — чл. ААН (1945), Арг-цыі афр. адзінства. У краіне дзейнічаюць Нац-патрыят. фронт Л., Незалсжны Нац-патрыят. фронт Л., Аб’яднанне неза-лежнага руху за дэмакратыю ў Л. І'аспадарка. Л. — агр. краіна з разві-той горназдабыўной прам-сцю. Значна пацярпела ад грамадз. вайны і ваен. дзеянняў. Валавы нац. прадукг на 1 чал. складае 770 дол. (1994). На сельскую і лясную гаспадарку разам з рыбалоў-ствам прыпадае 40%, на прам-сць — каля 30%, у т.л. на горназдабыўную — каля 20%. У сельскай гаспадарцы пера-важае абшчыннае землеўладанне і дробныя сялянскія надзелы. Ёсць план-тацыі, якія належаць замежным кампа-ніям або дзяржаве. Найб. развіта земля-робства. С.-г. ўгоддзі займаюць каля 1 млн. га, у тл. каля 0,5 млн. га пад во-рывам, каля 0,3 млн. га пад шматгадо-вымі насаджэннямі, каля 0,2 млн. га пад лугамі і пашай. Асн. таварныя куль-туры: гевея, алейная пальма, кава, ка-кава, цукр. трыснёг, тыгунь. Штогод атрымліваюць каля 100 тыс. т пальмава-га алею, 10 тыс. т кавы, 5 тыс. т кака-вы. На ўнутр. патрэбы вырошчваюць рыс (каля палавіны пасяўной плошчы), маніёк, тара, ямс, бананы, ананасы, арахіс, сою, цьггрусавыя. Жывёлагадоў-ля развіта слаба. Пагалоўе (пач. 1990-х г., тыс. галоў); буйн. par. жывёлы — ка-ля 40, авечак і коз — каля 500, сві-ней — каля 100. Развіта лясная гаспа-дарка. Нарыхтоўка каштоўных парод драўніны складае штогод каля 1 млн. м’, працуе 19 лесапільных з-даў. Мар-ское рыбалоўства (15—20 тыс. т рыбы штогод). У прам-сці гал. роля належыць здабычы карысных выкапняў, якую вя-дуць замежныя кампаніі. Штогод зда-бываюць каля 15—20 млн. т жал. руды (1-е месца ў Афрыцы), каля 0,3—0,4 млн. каратаў алмазаў, 3—4 т золата. Да пач. ваенных дзеянняў штогадовая вытв-сць электраэнергіі складала каля 1 млрд. кВт • гадз, у 1993 атрымана 440 кВт - гадз. Болып за палавіну электра-энергіі дае ГЭС Маўнт-Кофі на р. Сент-Пол. Апрацоўчая прам-сць развіваецца з 1960-х г. Найб. развіта харчасмакавая галіна (вытв-сць безалкагольных напіт-каў, віна, піва, мукі, кансерваў, пера-працоўка рыбы, мяса, агародніны і інш.). Ёсць асобныя прадпрыемствы нафтаперапр., буд. матэрыялаў, хім., лёгкай, мэблевай прам-сці. Больш за 60% прамысл. прадпрыемстваў у г. Манровія. Развіты традыц. рамёствы: прадзенне і ткацтва, выраб цыновак, кошыкаў, скур, разьба па дрэве і інш. Транспарт пераважна аўтамабільны і чыгуначны. Аўтадарог 10,1 тыс. км, у т.л. асфалыавых і гравійных 5,8 тыс. км; чыгунак 490 км. Пад флагам Л. з прычыны нізкіх падаткаў і выгаднага для суднаўладальнікаў прац. заканадаў-ства плаваюць гандл. судны ЗША і кра-ін Зах. Еўропы агульнай грузапады-мальнасцю 56,7 млн. брута-рэг.т (1997). Гал. парты — Манровія (разнастайныя грузы) і Б’юкенен (экспарт жал. руды). У краіне 59 аэрапортаў, у тл. міжнар. аэрапорт Робертсфілд каля Манровіі. У 1989 экспарт склаў 505 млн. дол., ім-парт — 394 млн. долараў. У экспарце пераважаюць жал. руда (61%), каўчук (20%), драўніна і лесаматэрыялы (11%), кава, у імпарце — паліва, хімікаты, ма-шыны і прамысл. абсталяванне, харч. прадукты. Гал. гандл. партнёры — ЗША і краіны Зах. Еўропы. Знешні доўг Л. перавышае 1,7 млрд. долараў. Грашовая адзінка — ліберыйскі долар.