Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
Наіібольш моцныя старонкі рамапа — гэта расказ аб пяці сутках з . жыцця дэсанта, аб яго подзвігу на «малай зямлі» Падзеі сапраўды драматычныя, пават трагічныя. У апошнім баі адзін за адным гінуць героі. Ранены старшы лейтэнапт Горкін, аднак ёп паўзе да варожай гарматы. Яна адна з трох усё яшчэ страляла па нашаму эсмінцу. J
«3 усіх гукаў, якія паваліліся на сопку, Горкін вылучау толькі стрэлы гарматы, гэтай, што была перад ім Да шшых гукаў, стрэлаў, выбухаў ён як бы аглух, япы нібыта і не займалі яго ўвагу. А гармата гахала, стрэлы яе білі тугон хваляй па вушах
— Гах! Гах! Гах!
"'mV.'^ Вяртапне ў агонь.Мп.: Маст. літ.,
82
Захлынецца япа урэшце?! Будзе каліпебудзь ёй ка нец? Ці скончацца ў ёй снарады?!
Ён даўно ўжо выбраў свой шлях, па якім зараз оудзе рухацца да гарматы,— паўзці, перакочвацца, бегчы. Гэты шлях ён зрабіць павінен, абавязан зрабіць гэтыя, можа быць, апошпія свае крокі. Павінен жа ён прымусіць замоўкпуць яе, заткнуць ёй пашчу, каб не гакала» .
Як і лейтэнант Іваноўскі з аповесці В. Быкава <<Дажыць да світання», апошні свой узнос для перамогі рабіў і старшы лейтэнант Горкіп. Праўда, месцамі адчуваецца дужа ўжо блізкае судакрананне з творамі В. Быкава, пават пепасрэднае, пятворчае пераймапне. Адсюль адчуванне другаснасці літаратурнага матэрыялу.
Нярэдка шкодзіць цэласнаму ўспрыняццю твора таксама перабіўка часавых пластоў — вайна і сучаснасць. Магчыма, у чымсьці гэта перабіўка і дапамагае «разрадзіць» востры драматызм, адцягнуць трагічную развязку, аднак, як правіла, пераходы ад сучаснасці да падзей вайны і наадварот слаба матываваны псіхалагічна, часта япы не з’яўляюцца натуральнымі, арганічна звязанымі з плынню свядомасці герояў. .
I. Навуменка, А. Марціновіч, В. Хомчанка, А. Савіцкі _ удзельнікі Вялікай Айчыннай вайпы. Аднак іх творы пераканальна сведчаць, іпто багаты асабісты жыццёвы і духоўны вопыт, добрае веданне матэрыялу не заўсёды забяспечваюць творчыя поспехі. Патрэбен талент, высокае майстэрства, сапраўдная шчырасць і грамадзянская адказнасць. д •
Пры ўсім знешнім драматызме ў рамане А. Савіцкага «Верай і праўдай» не адчуваецца сапраўднай атмасферы пачатку вайны, наглядаецца спрошчанасць, павярхоўнасць і аблегчанасць, не выяўляюцца тут сучасныя тэндэнцыі савецкай «ваеннай» прозы.
Можна толькі здзіўляцца, што такі кваліфікаваны, прынцыповы крытык, як У. Юрэвіч, наііісаў па сутнасці кампліментарную рэцэнзію «Выпрабавапне верай і праўдай»; «Рамап «Верай і праўдаіі» знаходзіцца ў рэчышчы сённяшняй нрозы, якая даследуе ідэйныя і маральныя вытокі гераізму, імкнецца раскрыць псіхалогію подзвігу, багацце душы воіпа, што ідзе на смерць з усведамленнем сваёй годпасці як чалавека, выхаванага рэвалю
38 X о м ч а н к a В а с і л ь. Вяртанпе ў агопь, с. 296.
6*
83
цЬіяй, сацыялістычйьш ладам. Рамай гэты прадаўжаб традыцыі пасляваенпых гадоў, калі адзія за адным з’яўляліся творы, пазначаныя імкненнем узнавіць шырокую гістарычвую панараму, паказаць у адзінстве лёс чалавека і лёс народа, прасачыць сувязі героя з навакольным светам аб ёмна, шматбакова (М. Лынькоў «Векапомныя дні», I. Шамякін «Глыбокая плынь», I. Мележ «Мінскі напрамак», А. Кулакоўскі «Расстаемся ненадоўга», М. Ткачоў «Згуртаванасць»).
Аднак бьіло б няўвагай і непавагай заявіць, што А. Савіцкі не пайшоў далей традыцыйнага, не патурбаваўся паказаць «сваю» вайну, не адкрыў нічога новага з пазіцыіі сёнпяшпяга светаўспрымання, з улікам мастацкага вопьіту, набытага савецкай літаратурай больш чым за тры мірныя дзесяцігоддзі» 39.
Адносячыся з усёй павагай да пісьменніка, усё ж прыходзіцца сказаць, калі быць прынцыповым і аб’ектыўным, што А. Савіцкі не пайшоў далей твораў 40—50х гадоў, нс адкрыў нічога повага пра вайпу з пазіцый сучаснасці. Самае галоўнае — у творы адсутнічае сучасная раманная ідэя, свой гіадыход да тых векапомных дзён.
Без арыгінальнай, сваёй канцэпцыі жыцця нельга напісаць сапраўдны раман. «У рамане заўсёды прысутнічае маральнаэтычпая, філасофская ідэя, сугучная сучаснасці, народжаная ёю. Адсутнасць такой ідэі гаворыць пра тое, што раманнае мысленне не стала арганічнай патрэбай талепту мастака, не стала ўнутранай неабходнасцю яго выяўлешія»,— з такіх пазіцый падыходзіць С. Андраюк да рамана А. Савіцкага ў артыкуле «Далучаны да сучаснасці» 40. Хоць сказана, можа, і залішне катэгарычна, але з гэтым нельга не пагадзіцца.
Раман А. Савіцкага напісаны ў публіцыстычным ключы. Вядома, ёсць розная публіцыстычнасць. Публіцыстыка не супрацьпаказана сапраўднай літаратуры. А. Ананьеу справядліва заўважае: «Публіцыстыка, з аднаго боку, смела рассоўвае жанравыя рамкі твора, істотна пашыраючы дыяпазон яго выяўленчых сродкаў, з другога — служыць чымсьці накшталт цвёрдай сістэмы каардынат, у якоіі набываюць вельмі канкрэтны сэнс і маральныя і філасофскія пошукі герояў. Публіцыстыка (як тэма ’ў
мая.
39 Літаратура і мастацтва, 1977, 27
40 Там жа, 18 сак.
84
прагрампай мўзыцы) надае напрамак рэчы, прадвызначае маштаб і шырышо яе задумы і ўвасаблення» 41. Публіцыстычныя шмат у чым і «Хатынская аповесць», «Карнікі» А. Адамовіча. Але там страсны, адкрыты голас аўтара гаворыць аб надзёпных, вострых праблемах дня, там гучыць антымілітарысцкае, антыфашысцкае слова, гучыць заклік не забываць урокаў мінулага. Там публіцыстычнае і псіхалагічнае па сутнасці зліваюцца, узбагачаючы адно другоо. Публіцыстычнасць жа ў рамане А. Савіцкага і па зместу, і па форме іншая. Яна прамалінейная, лабавая, павярхоўная. У час вайны адкрыта выяўленая, лозунгавая, заклікальная публіцыстыка была ноабходнай. Творы, напоўненыя такой публіцыстыкай, былі таксама вельмі патрэбпымі, востра надзённымі, яны мабілізоўвалі народ на барацьбу супраць ворага, ўзмацнялі веру ў перамогу над ім... Сёння ж не трэба пераконваць чытача, што мы пераможам, што Масква выстаіць. Вядома, мы не за тое, каб мадэрнізаваць вобраз героя 1941 г., асучасніваць яго. Людзі тады сапраўды жылі трывогамі аб лёсе Масквы, Радзімы. Але ж іх думкі і перажыванні ў мастацкім творы нельга перадаваць у форме лозунгаў і заклікаў. Напрыклад, камандзір партызанскага атрада Захар. «У адным ёп толькі не сумняваўся і пе будзе сумнявацца ніколі — у тым, што сказала Масква. Будзе, будзе і на нашай вуліцы свята! Бо калі не верыць у гэта, дык павошта жыць!.. Навошта жыць, калі не будзе Перамогі? У імя гэтага, у імя вялікай Перамогі можна паміраць!.. Ты, значыцца, гатовы на гэта? Так, гатовы» 42. Усё тут правілыіа, але ж гэта ўнутраны маналог героя, а не яго прамова з трыбуны. Сапраўдныя патрыёты (прыгадаем хоць бы герояў В. Быкава) ніколі не станавіліся ў позу, не стукалі кулаком у грудзі, яны рабілі сваю справу, без гучных слоў ішлі на гераічныя учынкі і, калі трэба было, на смерць, бо ўнутрана, духоўна адчувалі свой абавязак перад народам і Радзімай, бо інакш не маглі.
Ну, няхай гэта героі, людзі таго часу, але ж, самае галоўнае, у творы не адчуваецца пазіцыя аўтара, чалавека 70х гадоў, яго погляд на падзеі 1941 г., не выяўляюц
41 Вопросы лптературы, 1980, № 1, с. 189.
42 Савіцкі Алесь. Верай і праўдай,—Мн.: Масі). літ., 1976, с. 348.
85
ца яго адносіны да герояў. Відавочна, тут адсутнічае праблемная сучаспая рамашіая аўтарская канцэпцыя.
Так, у рамане ёсць праўдзівыя сцэны, асабліва аб пачатку ваііны, месцамі ёсць сапраўдпы драматызм. I ўсё ж гэты раман «спазніўся» гадоў на дваццаць, не менш. Ён бы сапраўды добра стасаваўся ў радзе такіх твораў, яі; «Глыбокая плынь» I. Шамякіпа, «Згуртаванасць» М. Ткачова і г. д. Наогул, можііа црывесці блізкія апалогіі з раманаў I. Шамякіпа і А. Савіцкага. Паказаць разгортвапне ўсеяароднага змагання супраць ворага на лёсе адной сям’і (Карп Маеўскі, Елісей Крупеня), паказаць няскоранасць і моц простага чалавека — удзячная мастацкая задача. Аднак сучаснага, глыбокага псіхалагічнага ўвасаблення такой задумы ў рамаяе А. Савіцкага не адбылося. Твор гэты значна прайграе нават у параўнанні з раманам I. Шамякіпа, напісаным яшчэ ў 40х гадах маладым тады цразаікам.
Бянтэжыць чытача аблегчанасць адносін герояў да вайны ў драматычных абставінах, гумар часам там не да месца. Што гэта? Магчыма, не зусім удалая форма разрадкі вельмі напружапых сітуацый. Вось прыклады. У пачатку вайны оатальён на чале з Ягорам Крупенем пакінуты для прыкрыцця адыходу нашых войск. Наступаюць варожыя танкі, а ў нашых адна гаўбіца і саракапятка, мала снарадаў. Становішча, трэба сказаць, драматычнае. А што гаворыць Ягор, кадравы ваенпы: «Свао адзінаццаць снарадаў япа (гаўбіца П. Д.) кіне, паспео. А далей? Марковачку ў ствол? — дабрадушпа зарагатаЎф Хаця, пакласці і можна. Але ж не стрэліць. А ў саракапятчыкаў снарадаў хопіць. На іх надзея. Першыя танкі пусцім блізенька, і з гаўбіцы, на прамую. I там, на вяршыні,— задачу я ім паставіў,— гваздануць як след! Што тадьі^маем? Заканапачана дарога. Эх, каб мне батарэйку гаўбіц! Ды дзве саракапяткі ўнь туды, пад пагорачак паставіць! Цэлую армію буду трымаць тады!» 43
Яму ж падтаквае брат Пахом, камісар батальёна:
« Эээх, као гаўбіц пяток! Ды на прамую наводачку! Спляжылі б, як мае быць. Любата! Як на сподачку!» 44
Адна гаўбіца, адна саракапятка... А вынікі: «Колькі ж іх, гэтых жалезных страшыдлаў, батальён знішчыў? Дзе43 С а в і ц к і А л е с ь. Верай і праўдай с 91—92 44 Там жа, с. 111.
86
вяць, здаецца.. He, яшчэ чатыры за дарогаю! I тры ў нізі не. I яшчэ тры дагараюць ля пакатага пагорка, дзе была запасная пазіцыя» 45. .
А з усяго гэтага і вынікае, што раман А. Бавіцкага «Верай і цраўдай», нягледзячы па асобныя праўдзівьія сцэны, пядрэнна акрэсленыя характары, у цэлым з’яўляецца павярхоўным творам, у якім публіцыстыка не стала арганічным кампанентам мастацкай структуры, а канцэпцыя вайны і гераізму пе атрымала сучаснага, сённяшпяга гучання.
Прыкметныя зрухі ў харантары асэнсавання ваішы наглядаюцца ў новым рамане А. Савіцкага «Зямля не раскажа». Твор напісаны з улікам тых новых тэпдэнцый,. што яскрава сталі выяўляцца ў беларускай прозе апошніх гадОў — паглыбленне драматызму, раскрыццё трагізму вайны («Тартак», «Найдорф» I. Пташнікава, «Хатынская аповесць», «Карнікі» А. Адамовіча, «Апошнія і першыя» Б. Сачанкі, «Суд у Слабадзе» В. Казько і інш.). У цэнтры ўвагі А. Савіцкага — трагізм жыцця ва ўмовах фашысцкай акупацыі. Няўмольпыя, непераадольныя абставіны і савецкі чалавек, які ўсё ж не паддаецца гэтым абставінам, выступае супраць іх, ідзе на самаахвярную барацьбу... Пісьменніку на прыкладзе адной сям’і, якая зведала ўсё — бежанства, галодную зіму ў зямляпцы на ўскраіне „ горада, жахі фашысцкіх аблаў, выявіла небывалую стойкасць і самаадданасць у дапамозе савецкім воінам і партызанам, удалося раскрыць пановаму некаторыя аспекты падпольнай і партызанскай барацьбы.
КНІГІ ОНЛАЙН
