Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
Парфён Вяршкоў, адзін «з тых лепшых црадстаўнікоў парода, у свядомасці якога акумуліравалася ўсё найбольш чыстае, здаровае, сумленнае і непадатлівае, на чым трымаецца ўклад жыцця» 66, так гаворыць пра Зазыбу, яго пРаЦу: «Спытаіі у нашых верамейкаўцаў, табе мала хто не скажа, што мы і пажылі тыя гады, што за тваім бацькам. Канечне, не за адным тваім бацькам, ета б ужо саўсім няпраўда была, тута галоўнае — улада, яна ўсяму прычына, але ж нават і Савецкую ўладу можна альбо пад сябе падмяць, альбо... Словам, я хачу сказаць, што пават пры такой добрай уладзе можна не паўсюль аднолькава жыць. Вунь нашы суседнія вёскі. Яны і ў калгас свой парознаму ішлі, яны і ў голад, што настаў пасля, неаднолькава жылі, чаго ўжо тута граха таіць... А ў нас, у Верамейках, тым часам усё ладна, усё, здаецца, палюдску. А ўсё таму, што праз твайго бацьку — за ўсё ён у адказе, усё па сябе бярэ педзе, а ў вёсцы каб адзін што ўзяўся рашаць, дак таксама такога не было. Спярша ў людзей папытае, а тады ўжо справу пачынае» 67.
Іменна ў цеснай сувязі з масай сіла і моц такіх людзей, як Зазыба. I гэта разумеюць нават ворагі. Той жа паліцэйскі БраваЖыватоўскі, баючыся выклікаць нянавісць да сябе аднасяльчан, таксама вымушаны лічыцца з думкай Зазыбы, да пары і часу цярпець яго.
I. Чыгрыпаў сваімі раманамі пераканальна паказвае, што сіла і моц бальшавіцкіх ідэй, Савецкай улады такса
’ Чыгрынаў Івап. Апраўданпе крыві, с. 250, 251.
10 Там жа, с. 279.
67 Там жа, с. 280—281.
7. Зак. 1349
97
ма ў тым, што япы выяўляюць самыя Жаданыя, блізкія і дарагія думы і спадзяванні працоўпых мас, што Савецкая ўлада — гэта народная ўлада. БраваЖыватоўскі, хоць і жыў з верамейкаўцамі, добра ведаў іх, усё ж но разумее гэтага. Ён заяўляе: «Ну вось, Зазыба, верамеіікаўцы твае нарэшце паставілі скрозь віткі па полі, а скора ж разаруць, пабачыш, нанава межы, і тады зноў будзе як і даўней — кожны сваім дваром зажыве, кожпы па сабе будзе. Словам, як і не было вашых дзесяці гадоў шчаслівага і заможнага жыцця!..» 68
Пазней Зазыба паспрабуе выказаць сваё разуменне, чаму Савецкая ўлада непераможная, паспрабуе растлумачыць гэта БраваЖыватоўскаму, які лічыць, што ўлада памяпялася назаўсёды: «Дурны ты ўсётакі, Аптон,— цярпліва даслухаўшы да канца паліцая, усміхпуўся Зазыба.— Бальшавікі — гэта людзі. Жывыя людзі. I ніякая ўлада не прымусіць іх адмовіцца ад сваіх пераконанняў. Паспрабуй выкінь з чалавека душу. А пераконапне — гэта і ёсць душа. Ну, а паколькі людзі жывуць паўсюль, паколькі без людзей ла зямлі немагчыма, значыць, і бальшавікі будуць заўсёды сярод іх» 69. Для Зазыбы Савецкая ўлада — гэта перш за ўсё людзі, людзі, якія верныя ідэям бальшавізму, ідэалам Вялікага Кастрычніка. Ідэі ж — вялікая сіла, яны — бессмяротныя.
Так у шматлікіх спрэчках, якія па сутнасці з’яўляюцца не спрэчкамі, а дыскусіямі, кожны з апанептаў хоча даказаць правільнасць свайго пункту гледжання, сваііго разумепня злабадзённых праблем жыцця. Так раскрываецца раманная канцэпцыя, ідэя трываласці і непераможнасці народнага працоўнага сумленнага жыцця.
Вечяыя пытанні сэпсу жыцця і смерці, месца і ролі асобпага чалавека ў вірлівай пльтпі гісторыі вынікаюць не толькі ўскосна з дзеянняў і думак герояў, яны непасрэдна ў поўным аб’ёме ставяцца і асэпсоўваюцца героямі. Парфён Вяршкоў, «малапісьменны селянін, умее ахопліваць сваім уяўленнем вялікія праблемы, што заўсёды набывалі грамадскую значнасць, і даваць ім правілыіае тлумачэнно». Перад смерцю ён самакрытычна аглядваецца на сваё жыццё, шукае яго сэнс, падводзіць рахункі. Парфёп адчувае, што нават сумленнае жыццё толькі дзеля жыцця — гэта не жыццё, а звычайнае іспаванне, якое не можа зада
63 Ч ы г р ы н а ў I в а н. Апраўдаппе крыві, с. 5.
69 Там жа, с. 147—148.
98
воліць чалавека. «Чалавек нараджаецца, каб памерці. I тут пе мае ніякага значэння, колькі павінен пражыць — урэшце, днём даўжэй, днём карацей. Аднак няўжо чалавек сапраўды нараджаецца толькі дзеля таго, каб памерці? Відаць, прамежак ад параджэння да смерці, які называецца жыццём, даецца чалавеку, каб пе толькі жыць, але і штосьці рабіць — дабро, зло... Але чаму зло? Значыць?.. Так, чалавек павіпен рабіць дабро,— зноў падумаў Парфён,— і калі б ён рабіў толькі адно дабро, тады не хапіла б месца ў жыцці ўсяму недарэчнаму, у тым ліку і гэтай вайне...» 70 «Парфён цвёрда ўпэўнены быў у адным — зла ёп нікому пе зрабіў. Жыў сумленна, добра ставіўся да сумленных людзей. Але ж як гэта стасавалася з тым, што чалавек, жывучы, павінен рабіць дабро? Сумлепнасць — яшчэ ж не дабро! Калі гаварыць шчыра, то жыць сумленяа, гэта яшчэ не рабіць дабро! Выходзіла, што і ёп, Парфён, жыццё сваё пражыў пе так, як трэба!..» 71
Вечныя пытапні, але для кожнага чалавека япы набывалі канкрэтны сэпс, уплывалі на выбар свайго месца ў трозпьт ваенны час. Так звязвалася агульнае, філасофскае з рэальным, канкрэтнагістарычным.
Раман Б. Сачапкі «Вялікі Лес» па матэрыялу, па тэматыцы вельмі блізкі да «Плачу перапёлкі» I. Чыгрынава. Як сустрэла вёска фашысцкую навалу? Якія праблемы былі пастаўлены перад ёю вайпой? Гэтыя і падобныя да іх пытанні паўсталі перад раманістамі.
Б. Сачанка ствараў свой раман, калі ўжо быў апублікаваны твор I. Чыгрынава, ён нярэдка выкарыстоўваў нават аналагічныя сітуацыі, падобпыя сцэны, пе баючыся, што яго могуць папракнуць за перайманне, за другаспасць матэрыялу. Наадварот, ён як бы спаборнічае з I. Чыгрыпавым, часта паўтараючы, пацвярджаючы думкі, іншьт раз удакладняючы, а ў некаторых выпадках палемізуючы з імі. Для Б. Сачанкі было вельмі важным паказаць, як у адных і тых жа абставіпах пачатку вайны вельмі парознаму думаюць і паводзяць сябе людзі. I праз гэта мноства выявіць адносіны сялянства, народа да фашысцкай навалы, да Савецкай улады.
У рамане Б. Сачанкі створаны многія вобразы, якія сведчаць аб тым, піто сялянства канчаткова прыпяло калгасны лад жыцця, прызнала Савецкую ўладу адзіпай, род
7Р Ч ы г р ы п а ў I в а п. Апраўданне крыві, с. 269—270.
71 Там жа, с. 270.
99
пагі. Праўда, выяўляецца імкненне пісьменніка больш дыферэнцыравана паглядзець на вясковае насельніцтва пярэдадня вайпы, разабрацца ў вытоках высокага патрыятызму адных, сацыяльнай індыферэптнасці, прыстасавальпасці да любых абставін, здольнасці нават на подласць, здраду другіх.
Весткі пра вайну не пакінулі нікога раўнадушнымі. «Па вечарах доўга піхто не кладзецца спаць. Сядзяць на лавачках, на прызбах, ходзяць, сноўдаюцца, бы непрыкаяныя, па вуліцы, узіраюцца на захад, на неба—прысмеркне, ацямнее і палыхае яно крывавымі водбліскамі. Чуваць — стогпе, ходзіць ходырам пад нагамі зямля. I ў кожнага па языку: «Што, што там, за лесам?..»
Вайна!
Багата, ой як багата іх, войнаў, прагрукатала, прапеслася вогненным смерчам міма Вялікага Лесу і па Вялікім Лесе...
I вось — яшчэ адпа...
«Што, што прынясе яна?»
Кожны пра гэта думаў» 72. Але кожны пасвойму выбіраў сваё месца ў жыцці ў гэты грозны час. Калі для старшыні сельсавета Івана Дарошкі, старшыні калгаса Васіля Кулагі і іншых працаўнікоў не выклікала сумнення пытанне аб неабходнасці барацьбы супраць ворага, то перад іншымі востра паўстала праблема выбару: ляснік Яўхім Бабай, зайздроснік, паклёпнік, нячысты на руку чалавек, пры мабілізацыі напакаваў торбу харчоў ды падаўся ў лес, каб потым з хлебам і соллю сустрэць акупантаў; Мацей Тхорык пры першай жа бамбёжцы на пераправе адкалоўся ад мабілізаваных мужчын і падаўся дадому; настаўнік Кухта, пепрызнаны «пісьменнік», затаіўшы крыўду на ўсіх, пайшоў на паклон да немцаў. He можа знайсці рашэння, што яму рабіць у гэтьт складаны час (прабірацца на ўсход да сваіх ці вярнуцца дамоў), малады хлопец Апанас Харчэня. Яго таксама «пакрыўдзілі» недаверам і падазронасцю: родны дзядзька быў арыштаваны, бо любіў пагаварыць пра палітыку, спрачацца з мясцовым начальствам.
Наогул у рамапе добра перададзена грамадская атмасфера перадваенньтх гадоў, зладжаны працоўны рытм і праявы падазронасці, недаверу. Характары Твапа Дарошкі
72 С а ч а н к а Б а р ы с. Вялікі Лес.— Мн.: Маст. літ., 1980, с. 101.
100
і Васіля Кулагі таксама сфарміраваны тым часам. Вера ў светлыя камуністычныя ідэалы, адданасць Камупістычпай партыі і Савецкай уладзе, своеасаблівы маральны максімалізм — характэрныя рысы пакалення моладзі 30х гадоў. Тут можна прыгадаць вобраз Апдрэя Шэмета з рамана Міколы Лобана «Гарадок Устронь».
Адносіны да жыцця ў Івана Дарошкі чыста эмацыянальныя, яны не грунтуюцца на аналізе жыццёвых з’яў і супярэчнасцей. I, магчыма, таму аўтар рамана не заглыбляецца ў псіхалагічныя перажывапні героя, яго духоўны свет. Праўда, неадпаразовае падкрэсліванне, што Іван Дарошка парваў з бацькам, з сялянскай уласніцкай псіхалогіяй таму, што працаваў на заводзе і быў моцна звязаны з рабочымі, не ва ўсім пераканальнае. He так проста перайначваецца псіхалогія чалавека, ды і сам лесазаводзік гэты быў ля вёскі, у пасёлку Гудова, і рабочыя былі цесна звязаны з сельскім жыццём.
«Васіль Кулага быў не з тых людзей, якія прымаюць усё, што б ім ні сказалі, на веру. Пачуўшы пра штонебудзь, ён гадзінамі, а то і суткамі думаў і думаў, пакуль пе пераконваўся, дзе праўда, а дзе мана, так, толькі так трэба бьтло тое рабіць ці... Ці можна было б паспрабаваць зрабіць інакш. Дзівіўся іпшы раз з Івапа Дарошкі, як той лёгка і хутка, ані не сумняваючыся, пагаджаецца ці не пагаджаецца з кімнебудзь, бярэцца рабіць адно і адкідвае як непатрэбнае, няслушнае другое. Яму, Васілю, перш чым прыняць нейкае пэўнае рашэнне, патрэбен быў час. Час на роздум» 73. Адразу ж тут напрошваецца параўпанне гэтых герояў з героямі I. Чыгрынава — Чубарам і Зазыбам.
Спрэчкі Івана з Васілём аб сялянскай псіхалогіі, аб перагібах у час калектывізацыі, аб цяжкасці пазбегнуць па* мылак таксама пацвярджаюць блізкасць гэтьтх характараў у творах I. Чыгрыпава і Б. Сачанкі. Ды і ці толькі ў творах гэтых пісьменнікаў? Прыгадваюцца таксама, напрыклад, Башлыкоў і Апейка з «Палескай хропікі» I. Мележа. Відаць, тут трэба гаварыць не аб перайманні, а аб тыпалогіі, імкненні пісьменнікаў паказаць блізкія жыццёвьтя характарытыпы, народжаныя тым часам.
«— Як ты, а я сваіх лтодзей ведаю, добра ведаю. Надта ж легкаверныя ёсць сярод іх. I недавольныя...
КНІГІ ОНЛАЙН
