Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
Дык што ж тады выходзіць? Штучнасць і ненатураль
94 МіськоПавел. Мора Герадота, с. 188.
95 Там жа, с. 226.
96 Там жа, с. 349.
Ш
насць паводзіп героя вынікаюць з асаблівасцеіі яго характару ці яны навязаны герою пісьменнікам? Адназпачна адказваць па гэта пытанне, відаць, немагчыма. Часткова паводзіны Мікульскага можна вытлумачыць абставінамі і камісарскімі абавязкамі, часткова — празмернай воляй аўтара.
Часам ніякавата ад штучнага гумару ў драматычных абставінах. He служаць драматычнай разрадцы і асобныя натуралістычныя сцэнрі, таксама з удзелам Мікульскага. Вось як «выхоўваў» камісар медсястру Раю, якая ўсіх «любіла»: «Лішнюю адзежку з яе садралі, хоць і супраціўлялася, спрабавала нават кусацца. Распласталі самую «тылам» дагары па траўцы. Засвісталі дубцы, розгі, крапіва...
«Палітгутарку» вёў з ёю Мікульскі пад гэты свіст» 97.
Што можна сказаць тут, апрача «Ну і ну!»
Гэтак жа правучылі папруцінамі і каменданта:
«Камендант брыкнуў дагары, бліснулі голыя лытні. Хлопцы пасталі па абодва бакі ад каменданта і на перамену — свісьсвісь! свісьсвісь! — засвісталі папруцінамі. Доўгімі, гібкімі...
Колькі яму ўлілі, ніхто не лічыў» 98.
Драматызацыя ў рамане часам набывае дэтэктыўпы, аблегчаны характар, што вельмі шкодзіць у цэлым праўдзіваму, рэалістычнаму твору. Гэта перш за ўсё «рэйд» Анюты, забойства старшыні воласці Курмеля з дапамогай яго жонкі Вацлавы. Недастатковасць псіхалагічнай абгрунтаванасці драматызму адчуваецца ва ўсім творы, a тут наогул аб псіхалагізме гаварыць не прыходзіцца зусім.
Але паглядзім на галоўнае, ці мае раман «Мора Герадота» выхад да сучаснасці, ці ляжыць у яго аснове значная раманная ідэя, арыгінальны аўтарскі погляд па ўсенародяае змаганне? Трэба сказаць, што гэты погляд адчуваецца, але ёп залішне агулыіы, недастаткова праяснены і вынашаны аўтарам. Таму ідэя ўсенародпага подзвігу, подзвігу савецкага воіпа і партызапа, ідэя небывалага драматызму ў барацьбе сугграць фашызму не ўсюды знайшла сваё сапраўды высокамастацкае, глыбока псіхалагічпае ўвасабленне і выяўлепне. Слаба адчуваецца
97 МіськоПавел. Мора Герадота, с. 290.
98 Там жа, с. 486.
112
і сучасны погляд на падзсі таго часу, хоць у рамане і пастаўлены некаторыя важныя грамадскія праблемы.^
Вось некалькі, на паш погляд, удалых выхадаў да агульназначных праблем, праблем сучаснасці. Гэта разважанні аб гуманізме, аб цапе чалавечага жыцця, аб праве камандзіра пасылаць людзеіі на смерць. Прыгадаем спрэчку камандзіра партызапскага атфада Прымака і камісара Мікульскага:
«— He думай, што я спакойны. Але трэба выпрацоўваць у сабе зацятасць... He, пе зацятасць, я не тое хацеў сказаць. Мужнасць браць у адказныя моманты жыццё і смерць людзей у свае рукі. Часам зараней ведаеш, што нямала паляжа, а пасылаеш... Заведама пасылаеш па смерць! Калі ты сябе не пераламаў на гэта, значыць, пе дарос да камандзіра.
— Ты разважаеш, як Канькоў. Прызванне камандзіра — так Іраспарадзіцца, каб найбольшыя мэты былі дасягпуты цаною найменшых ахвяр.
— I я за гэта! Мы проста гаворым пра розпыя рэчы.
— А я не магу так... Мне будуць сніцца хлопцы да канца жыцця...»
Цікавыя разважанні таксама аб тым, як будуць пасля вайны пісацца кпігі пра вайну, асабліва мемуарнага, дакументальнага жанру. «Праўда! Але ж многія пасвойму разумеюць праўду, многія захочуць у яркім свеце паказаць сваю асобу, нават насуперак гістарычнай праўдзе»,— так разважае ў спрэчцы з Анютай Мікульскі.
«—Хто жывы застанецца, успаміны, ці, як іх,—мемуары напішуць. Раскажуць, як і што было, як ваявалі...
— Праўдзіва?
— А як жа іначай?
— Наіўная ты і светлая душа... Ну, дапусцім, захоча Канькоў свае ўспаміны напісаць. Думаега, ён праўдзіва раскажа, як ваяваў? Я ведаю столькі аналогіп, калі адну і тую ж падзею непасрэдныя яе ўдзельнікі... разумееш? Непасрэдныя!.. трактавалі парознаму, нават з супрацьлеглых пазіцый.
— Ну, дык гэта Канькоў. Канькоў можа прыпісаць сабе ўсе подзвігі, якія дзе былі... Як той эшалон, што хлопцы з суседняй брыгады падарвалі.
— Вово, цяпеір ты больш цвяроза глядзіш па рэчы. Адзін ратунак — пе дадумаецца Канькоў да пісапня ме
99 М і с ь к о П а в е л. Мора Герадота, с. 295.
8. Зак. 1349
113
муараў... Інтэлект не дазволіць. А пачнуць іншыя пісаць, тыя, што і рангамі вышэй былі... Што, калі і яны пачнуць прыглушваць, прыхарошваць? Га?» 100
Т ак што ў рамане П. Місько ёсць выхад да актуальнай ідэйнамаральнай праблематыкі, ёсць праўда і драматызм вайны, хоць, трэба прызнаць, раман папісапы вельмі няроўна, раманныя прыпцыпы пе праведзепы паслядоўна.
* * *
У якім жа напрамку будзе далей развівацца беларускі раман аб Вялікай Айчынпай вайне? Прагпазіраванне ў літаратуры — справа вельмі складаная і рызыкоўная.
Пакуль што найбольшыя здабыткі савсцкай «вабннай» прозы звязаны з творчасцю пісьменнікаў — удзельпікаў вайны. Відаць, не вычарпаў яшчэ сябе раман, заснаваны на асабістым ваенным вопыце, раман суб’ектыўны, лірызаваны. Але справядліва і другое, што ўсё больш актыўна і плённа звяртаюцца да ваеннага мінулага празаікі сярэдняга і малодшага пакалепняў. Хада часу няўмольная, усё менш застаецца пісьменнікаў — удзельнікаў вайньь Усё больш твораў пра вайну, напісаных маладзейшымі празаікамі, будзе грунтавацца не па асабістым вопыце, a на памяці вёсак, народнай памяці, на дакументальным матэрыяле, запісках, мемуарах былых удзельнікаў вайны. Магчыма, гэтая літаратура не будзе імкнуцца да шырокіх Гіанарамных батальных сцэн, апісанняў баёў, больш будзе засяроджвацца па лёсе чалавека, народа ў грозны ваенпы час, пярэдка змыкаючыся з «вясковай» прозай (раманы I. Чыгрынава, Б. Сачанкі на сутнасці таксама ао беларускай вёсцы ў гады вайны), аднак гэта літаратура будзе працягваць і развіваць, вьтяўляючы новыя аспекты, тое, што зроблена сёппя нашымі празаікамі.
Незалежна ад таго, хто звяртаецца да ваепных падзей, сёння яскрава выяўляецца агульпая тэндэнцыя — паглыбляецца ў прозе праўдзівасць, праблемнасць, драматычны пачатак, усё часцей пісьменнікі звяртаюцца да трагічных з’яў^ і характараў, трагічпае становіцца галоўнай сферай выяўлення гераічнага, гуманістычнага, антыфашысцкага.
100 МіськоПавел. Мора Герадота, с. 348,
УЗЙАЎЛЯЮЧЫ МІЙУЛАЁ
ф ф ф
Беларускі рамап памастацку асэнсоўвае і ўзнаўляе не толькі падзеі Вялікаіі Айчыннай вайны, але і тыя этапы з жыцця народа, якія ўжо больш або менш аддалены ад нашай сучаснасці, па сутнасці сталі гісторыяй. У цэнтры ўвагі пісьменпікаў пераломныя гістарычныя моманты Вялікі Кастрычшк і грамадзянская вайна, калектывізацыя, вызваленне былой Заходняй Беларусі і г. д.
Сучаснае, глыбокае сацыяльнафіласофскае асэнсавапне гісторыі, значныя мастацкія абагульненні, арганічнае паяднанне аб’ектывізаванага паказу падзей і з яў, характараў і тыпаў са значнай канцэптуальнай думкай, абумоўленасць аднаго другім асабліва характэрпы для раманаў I. Мележа «Людзі на балоце», «Подых навальніцы» і «Завеі, снежань».
«Глыбокае пранікненне ў думы, надзеі, норавы, звычаі беларускага сяляпства дазваляе I. Мележу без якойнебудзь штучнасці надаць раману выразны сацыяльнафіласофскі аспект. Раздумваючы аб сваім лёсе, аб сваім будучым, яго героі вырашаюць вялікія сацыяльныя і маралыіыя праблемы, такія, як «справядлівасць», «шчасце», «уласнасць» («багацце»), «індывідуалізм» («кулацтва»), «калектывізм», хаця самі гэтыя словы яны ўжываюць рэд
Кй>> тт
Раман «Завеі, снежань» (у часопісе «Полымя») заканчваецца заўвагай «Працяг будзе». Аднак Д. Бугаёў, зыходзячы з таго, што і ў такім выглядзе твор «мае цэласную ўнутраную структуру і нават выразную сюжэтную завершапасць» 2, лічыць яго фактычна закончаным. Пры гэтым ён яшчэ спасылаецца на інтэрв’ю I. Мележа, у якім 'Овчаренко A. II. Современный белорусскнй роман, с. 16. 2 Б у г а ё ў Д з м і т р ы й. Вернасць прызванню. Творчая індыві
дуальнасць Івана Мележа — Мн.: Маст. літ., 1977, с. 185.
8*
115
пісьмепнік сказаў: «Толькі што закончыў новы рамап «Завеі, снежань», які працягвае палескую дылогію. I ў той жа час гэта самастойны і па сюжэту, і па праблематыцы твор» 3.
Магчыма, раман быў сапраўды завершаны, але ці ўсё оыло надрукавана? А. Адамовіч у каментарыях да публікацыі ў часопісе «Полымя» накідаў, плапаў, запісаў, няск°нчаных раздзелаў рамана «Завеі, снежань» піша: «...Некаторыя часткі, раздзелы выглядаюць амаль закончанымі і, магчыма, у такім выглядзе ўваіішлі б у раман «Завеі, снежань», калі б Івап Паўлавіч паспеў яго поўнасцю завяршыць і надрукаваць у канцы 1976 года, як гэта ён збіраўся зрабіць». I далей: «Па лістах, па лістках з блакнотаў, а дзе і на кардопе (ад папак) сабраны яго запісы, накіды, планы, а таксама амаль закопчаныя раздзелы, што павінны былі «нарасціць» сюжэт і вобразы рамана «Завеі, снежань», завяршыць гэты твор» 4,
Спрэчкі аб тым, завершаны ці не завершаны раман, па сутнасці маюць фармальны характар. Вядома, калі б лёс наканаваў I, Мележу жыць і працаваць, выдаць асобнай кнігай трэці раман «Палескай хронікі», здзейсніць задуму наступпых твораў — «За асакою бераг», «Праўда вяспы», многае было б дапоўнена, паглыблена, зменеяа і у рапепшых рамапах. Аб гэтым іменна сведчаць публі
3 ар?іва пісьменніка ў часопісе «Полымя» (1978, № 6) шматлікіх накідаў, плаігаў, асобпых раздзелаў з твораў. Ало будзем зыходзіць з таго, што ёсць, што было ўжо здзейснепа пісьмепнікам.
Вельмі важны і цікавы для разумення канцэпцыі paMana «Завеі, снежань» наступны планнаказ пісьменніка для сябе:
«Драматызаваць падзеі як мага. Папружапне трэба!!! Драматычны час. Поўнае драм жыццё!
Паказаць праз асабістае «страсць эпохі».
He расплывацца!!!
„ Філасофія паводзін герояў часу. Філасофія поглядау аутара. I не баяцца» 5.
Абагульненая ацэнка рамана «Завеі, снежань» дадзева Д Вугаёвым: «Сапраўды, у новым рамане відавочна узмацняецца тое, што адрознівала ўжо «Подых наваль
3 Маладосць, 1977, № 2, с. 179.
4 Полымя, 1978, № 6, с. 64.
5 Там жа, с. 65.
116
ніцы» ад «Людзей на балоце». Гутарка ідзе пра ўзрастанне наналу думкі, узмацненне інтэлектуальнафіласофскага пачатку і далейшую драматызацыю грамадскасацыялыіых страсцей, якая абумоўлівае і адносна оольшую дынамічнасць сюжэтнага руху ў творы. He менш важна і тое, што пісьменнік у «Завеях, спежні» здолеў адкрыць новыя грані чалавечай і сацыяльнай змястоўнасці ў людскіх характарах, праз якія найболып наглядна і хвалююча «матэрыялізуюцца» грамадскія страсці часу, эпохі, зноў і зноў выпрабоўваючы лёс, вывяраючы самую сутнасць многіх герояў, ужо знаёмых нам гта ранейшых рамапах палескага цыкла»б.
КНІГІ ОНЛАЙН
