Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
«— Я разумеіо,— сказаў Апеііка ўпарта,— што піякага міндальнічання ў пас не было. Наогул! Тым болып да кулацкіх элементаў! А от ты разумець не хочаш, што сілаю не ўсяго можна дабіцца!
Ліберальнічанне — у такі момант, як цяпер — наогул...
Лібералыіічанне! — непахісна перабіў яго Апейка Якое ліберальнічанне?.. Тыя людзі, якіх мы ўчора ўгаворвалі, прыіішлі самі ў калгас. Сярод першых... Значыць, яны не горшыя. He праціўнікі нашы ва ўсякім разе. He праціўнікі.— Апейка ўзняў вочы на Башлыкова, позіркі іх сустрэліся. Башлыкоў заўважыў: позірк Апейкі оыў настойлівы, патрабавальны.— А от пабылі, паспраоавалі абяцанага і ледзь не ў адзіп голас: «Не хочам!» I ўгавораў новых не паслухаліся. I ўгавораў, і пагроз!.. От што зраоілася! От што павінна трывожыць!.. Людзі паверылі нам, пайшлі, куды мы звалі. Пабылі і — расчараваліся і ў арцелі, і разам — у нас... А цяпер мы рашылі, у Апепкавым голасе пачулася насмешлівасць,_____ «правілыіы вывад»; «прыняць меры!» Папомсціць ім! За што? За тое, што яны паверылі нам? За тос, у чым мы самі вінаваты?» 21
Вельмі рэдка да Башлыкова прыходзіла пачуццё развагі, самакрытычнасці, адчуванне, што не ўсё рабіў так, як трэба было. Элементы такой самакрытычнасці адкідаліся яя непатрэоныя сантыменты, паглыналіся пачуцця.мі сваёй непагрэшнасці, [разуменнем сваёй перавагі над усімі мясцовымі партыннымі і савецкімі работнікамі, Так і пасля сходу ў^ Глінішчах. «Дзіўна, хоць, перабіраючы тое, што казаў, не оачыў памылкі, яго ўсё ж гняло незадавальнепне сабой. Нібы ўсёткі казаў не тое, піто трэба, і но так, як трэба. Можа гэта было ад таго, што не пераканаў жа, не змяніў нічога. 3 прыкрасцю думаў, што не вытрываў пад канец, загарачыўся. I яшчэ больш сапсаваў усё...» Але гэта адразу ж забываецца. Віна за тое, што адоылося ў Глінішчах, перакладваецца на іншых. Выступленне Апейкі, на думку Башлыкова,— «падробкі
21 Мележіван. Завеі, снежань, с. 93.
122
пад мужыка. А фактычна — узор апалітычпасці, апартунізму . Якіх далей простатакі нельга ўжо дараваць. Якія ўжо чорт ведао куды вядуць». I як выпік — пераконанне, што віны Башлыкова тут няма. «Цяпер відна, як па далоні: сплялося варожае кубло. Усё заражапае паганым, кулацкім душком. Нават бядняцкая частка заражана. Ці — запалохана кулаччом... «Вылезлі ў адкрытую,— прыйшла, як яспы вынік, думка.— Скінулі маску!.. Вайна ў адкрытую!.. ПІто ж — тым лепш! Ударам — па ўдар!.. Трайным ударам на паганы ўдар!..» 22
Яшчэ адзін ці два разы з’яўлялася пачуццё самакрытычнасці, незадаволенасці сабой («Не было такой упэўненасці, тачьтла пават глухое, але настойлівае адчуванпе, што рабіў пс тое, яе галоўнае. Што мала зрушыў тое, што павінеп быў. Можа быць, зусім по скрануў»23), але, як і заўсёды, ён «з яшчэ большай яснасцю ўбачыў усю ілжывасць Апойкавых мудрагельстваў, ілжывасць і нават небяспечнасць іх, якія маглі збіць з правільнай дарогі, аслабіць у той момант, калі так патрэбны цвёрдасць і ўпэўненасць»24. Т як выттік — зпоў жа думкі пра неабходпасць рашучасці, сілы, націску: «Гаворым многа. Многа спадзяванняў па словы. На ўгаворы. Тут наша пяўдача. Угаворы — пустазвопства. Дзейнічаць трэба! Сіла трэба. На сілу сіла! I по чыкацца! He міпдальнічаць! Рашучасць трэба! Націск!.. Націснуць падаткамі! Судзіць злосных. Каб адчулі сілу!..» 25
Паварот у палітыцы ад абмежавапня кулацкіх гаспадарак да ліквідацьті кулацтва як класа Башлыкоў зразумеў таксама пасвойму. Іменна раскулачванне, па яго думку, давала магчымасць паказаць сялянству, што Савецкая ўлада не будзе доўга валаводзіцца, іпшымі словамі, разам з кулакамі пужнуць усіх і хутка правесці суцэльную калектывізацыто. Ёп усёй душой прагнуў гэтых рашучых дзеянняў. «Так і трэба! Даволі слоў, аспяпожнаспі, мшдальнічання! Пачынаем рантуча брацца! Даём апоіпні бой кулацтву! Цвёрдасць, рашучасць Сталіна як бы перадаваліся Башлыкову, поўнілі яго ўпэўненасцю, імкненнем ісці, зрабіць усё, што належыць» 26. Прамова
22 М е л е ж I в а п. Завеі, снежань, с. 71. 72.
23 Там жа, с. 114.
21 Там жа, с. 115.
25 Там жа, с. 116.
26 Там жа, с. 206.
123
Сталіпа па канферэпцыі аграрнікаўмарксістаў 27 снежпя 1929 г. была ўспрынята Башлыковым чыста эмацыянальна, павярхоўнадагматычна: «— Усё — яспа! Як двойчы два! Усё — па палічках разлажыў! Гэта — сюды, гэта — туды! He дарэмна — на самым версе! Самога Энгельса, брат, на месца паставіў!..»27
Іншы падыход, супярэчлівыя роздумы выклікае ў Апенкі артыкул Сталіна. Апейка добра ведаў, па практыцы адчуў, як нялёгка на словах пераконваць селяніна, «праводзіць» рэвалюцыю ў яго свядомасці, псіхалогіі, унутрана ёп не мог пагадзіцца, што ў селяпіпа няма «рабскап прывязанасці да зямлі». Апейка разумеў, што селяніна трэба пераконваць на прыкладах моцных, добра арганізаваных калгасаў. I новы, 1930 год, быў трывожны, прыпёс яму пялёгкія роздумы: «Яго душу трывожыла — і гэта было можа самае даўкае — памяць пра нядобрыя пастроі, якія ён заўважаў і раней, але ў гэты прыозд адчуў і пабачыў асабліва моцпа. Too, што ён прыкмячаў яшчэ ўвосень, усё расло і шырылася, гразілася ўсяму раёну, ды можа пе толькі раёну, Яны станавіліся ўсе большай перашкодай на дарозе — няўпэўненасць людзей у заўтрашнім, недавер’е да таго, што нёс ён, Апейка, іншыя ўпаўнаважапыя. Нецярплівы націск, несправядлівыя і грубыя меры, якія з часам не толькі не знікалі, а болыіталі, нібы падмацоўвалі закарэлае, векавое мужыцкае недавер’е ў тое, што збоку могуць прыйсці з добрым, зрабіць добрае...
Няпэўныя ў заўтрашнім, у кожным сяле рэзалі, з нязвыклай для сялянскай ашчаднасці лёгкасцю губілі нажытае — авечак, цялят, кароў. Апейка не з адным загаворваў ггра гэта, не на адным сходзе пераконваў, патрабаваў — і бачыў, што нішто не дае толку» 28. Апейка ведаў, што наперадзе цяжкая праца па калектывізацыі, без «параўнаўчай лёгкасці і быстраты», і не ў адной строгаспі, нажыме, запалохванні і пагрозах яе поспехі.
Як сведчаць матэрыялы з архіва I. Молежа, лінія Апейкі перамагла. Хоць ёп быў выключаны з партыі, вызвалены ад пасады, потым, пасля асуджэння перагібаў у калектывізацыі, ён быў адноўлены ў ітартыйных радах, а пацярпеў поўпы крах Башлыкоў.
Некаторьші рысамі характару Баптлыкоў пагадвае На
27 М е л е ж I в а н. Завеі, спежапь, с. 189.
28 Там жа, с. 185186.
гульнава з «Узнятай цаліны» М. Шолахава. Hr таксама зыходзіць ке з рэальнага жыцця, сапраўднай псіхалогіі селяніна, а з абстрактна, дагматычна зразуметай ідэі. Відаць, у пэўных абставінах і болып далікатны і мяккі Башлыкоў мог бы пайсці напралом, прымяніць сілу і парушыць законнасць...
Башлыкоў у сваіх памкненпях і дзеяппях шмат у чым змыкаецца з Дубадзелам. Вобраз Дубадзела пагадвае вобраз Пацяроба, «страшнага калектывізатара», з рамана М. Зарэцкага «Вязьмо».
Гэтыя аналогіі свэдчаць пе аб перайманпі, запазычванні, хутчэй за ўсё тут выяўляецца тыпалагічнае падабенства. Пісьмеішікі, звяртаючыся да перыяду калектывізацыі, зыходзячы з рэальных характараў і абставін жыцця, стварылі тьшы, характэрныя для таго часу.
Дубадзел (па мянушцы Крывароты), калі паўторна яго не выбралі па пасаду старшыні сельсавета, уладкаваўся на працу раёпным упаўнаважаным (усё ж прадстаўнік з раёна, чалавек з партфслем!). Цяпер, у час калектывізацыі, можпа было п.аказаць сябе, сваю сілу і ўладу над людзьмі, а разам з тым і перад начальствам выслужыцца. Цікава і шматзначна падаецца ў ірамане партрэт Дубадзела: «...Тшоў хутка, імкліва, так што крылы яго зашпіленага на адзін кручок шыняля разляталіся ў бакі. Разляталіся ў бакі вушы будзёнаўкі, што трымалася на макаўцы. Ногі ў разношаных ботах ступалі цвёрда, а на каспістым твары бьтла рашучасць. Чалавек як бы спяшаўся іта вьтручку і гатоў быў на ўсё»29. I ўсё гэта імпанавала Башлыкову: «Здавалася, трымаўся так, пібы адчуваў блізкую бойку і радаваўся ёй, ірваўся да яе. Гэтая вясёлая задзірлівасць была даспадобы Башлыкову. Перад двума радамі насцярожаных хат Башлыкову добра было чуць такую смелую ўпэўненасць, чупь побач чалавека, які ў любы момант гатоў быў памагчы»30.
Тменна на глебе жорсткай калектывізатарскай палітыкі сышліся, зблізіліся Башлыкоў і Дубадзел. Аднак калі Башлыкоў — суб’ектыўна сумленны чалавек, па сутнаспі ў яго не было утылітарных, нізкіх, карыслівых мэт (калі по лічыць кар’ерысцкага жадаппя хадзіць у перадавіках па калектывізацыі), то Дубадзел грубьт, ттахабпы, меў іта ўвазе асабістую выгаду, помсціўся ўсім, з кім
29 МележТван. Завсі, снежань, с. 118. з° Там жа. с. 119—120.
125
быў у дрэнных адносіпах (прыгадаем яго нахабныя дамаганні да Гашіы іг. д.).
Цікава, што людзі накшталт Дубадзела ніколі пе мелі павагі сярод аднавяскоўцаў. А былі самыя што ітайбядпейшыя, пярэдка лічыліся актывістамі. У пародзе не любілі абібокаў, гультаёў, несумленных людзей, якія шукалі лёгкага хлеба, самі лезлі ў ттачальства. У людзей тыпу Дубадзела вось гэтыя зняважлівыя, іранічпыя адносіны аднавяскоўцаў выклікалі адпаведную рэакцыю. Япы імкнуліся выслужыцца, каб займець права адчуць сябе не толькі роўньтмі з іншымі, а, што найбольш важна, пацешыць сваё самалюбства, даказаць сілай улады свой прэстыж, жорстка помсцячы ўсім тым, хто не жадаў з імі лічыцца, не бачыў у іх вартых павагі людзей.
Башлыкоў бачыць грубасць і бескультур’е Дубадзела, але не лічыць гэта асабліва важным у справе. I хоць ён пярэчыць Дубадзелу, калі той заяўляе, што ніякай карысці ад гаворак з сялянамі, ад растлумачальнай работы няма («—Ім разгаворчыкі етыя...— Ён запыніўся, нецярпліва саўгануў сківіцамі. Хацеў, відаць, знайсці належнае слова. Грэблівае. Скончыў звычайным, але з грэблівасцю: — Як гарох аб сценку»), унутрана ёп салідарны з Дубадзелам, які «быццам яачуў яго думкі, выказаў за яго» ЗІ. Вядома, што, выступаючы па сходах, Дубадзел не надаваў значэння сэнсу таго, што казаў, галоўпае пафас, наступальнасць, націск: «Дубадзел гаварыў амаль без пяьшынку, усё высокім голасам — віпаваціў, заклікаў. Па тым, як ён гаварыў, адчувалася, што для яго не так важныя самі словы, думкі, якія ііплі часта без ладу, паўтараліся,— колькі тон прамовы, той запал, якім ён не даваў прытухаць ні на секунду» 32.
Так, іменна ў Дубадзеле ўбачыў свайго саюзпіка Бапілыкоў, бо той таксама не мог і іте хацеў даходзіць да жыццёвых складанасцей, сялянскай псіхалогіі, бо і для яго ўсё было проста, як двойчы два: «Нязграбны нібьт. не надта граматны, a — з галавой. Недалёкі, здавалася б, a бачыць — і вакол, і ўглыб. Правільна бачыць і мысліць. Лепш, чым некаторыя «далёкія», адукаваныя. Разумны пасвойму. Усё ясна, проста ў яго. Пазайздросціць можна» 33.
КНІГІ ОНЛАЙН
