Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
— Чым недавольныя?
73 СачапкаБарыс. Вялікі Лес, с. 153.
101
— Ці мала чым? Калгасам. Намі з табой. Крутавата мы абыходзіліся з пекаторымі. Чуць што не панашаму — пагражалі, a то... А то і раскулачвалі, высылалі.
— А што было рабіць? — Іван аж злаваўся. Ім як лепей хочаш. А яны... Яны як валы — занатурацца, і хоць што з імі... Іх у рай вядзеш, а яны думаюць — у пекла...
— Яны сяляпе. Цёмныя, непісьменныя. Іх не прымушаць, а перакопваць трэба.
— Дык жа пераконвалі! Сходаў колькі правялі!
— He сходамі іх трэба перакопваць.
— А чым жа?
— Іншым. Калі калгас выгада, то каб кожны бачыў, што гэта выгада. I сам папрасіўся. А мы спяшаліся, нам абы хутчэй... Бедпякі пайшлі, дык мы серадняка падганяць узяліся. «Давай стопрацэнтную калектывізацыю!»—і конча. Далі. I што?» 74
Вядома, вельмі цяжка маладому пакаленню, якое всрыла, што калі пачнецца вайна, то япа будзе адбьгвацца па чужой тэрыторыі, ужывацца ў суровую рэчаіснасць, рыхтавацца да падпольпай і партызанскай барацьбы. Пакутліва знішчаць тое, іпто стваралася ў нялёгкай працы,— спаліць завод, сцірты хлеба. Івап Дарошка, як і Чубар з раманаў I. Чыгрынава, гатовы выкапаць дырэктывы, ён падпаліў завод, але і яму балюча. Яшчэ глыбей перажывае Васіль Кулага, калі яму прыходзіцца падпальваць сцірты хлеба. Пасля гэтага «не ўстояў па нагах, паваліўся на зямлю, пачаў біцца, калаціцца ў роспачы, заходзячыся ад несуцешпага, вялікага, як сусвет, гора...» 75
Кулага, як і Зазыба, добра разумее, што «астаюцца людзі. Нашы, савепкія людзі. Ім трэба будзе з нечага жыць, пешта есці. Ды і... Мы з табою астаёмся. Т нам трэба будзе пешта таксама есці. Дзе мы што возьмем? Bopar пас не накорміць. Хіба толькі... Свінцом. А людзі, свае людзі, калі, вядома, у іх саміх хотть штонебудзь будзе, падзеляцца. Усім, усім падзеляцца. Дык... Зыходзячы з усяго гэтага, я сабраў сёння праўленне і склалі спісы. Размеркавалі, каму даць колькі авечак, каму колькі свіней, каму паогул што даць... Прычым даць з наказам: пойдуць адсюль немцы, прагонім мы іх — зноў у калгас усё вярнуць» 76.
74 Сачанка Б а р ы с. Вялікі Лес, с. 156—157.
75 Там жа, с. 307.
76 Там жа, с. 293
102
Але довады ў Дарошкі таксама вельмі сур’ёзныя і пераканалыіыя, што раздача сялянам калгаснага дабра — глупства:
«— Ды таму, што немцы не такія дурныя, як мы ўяўлясм. Хто, скажы, забароніць ім, прыйшоўшы сюды, загадаць здаць усё тое, што ты сёппя раздаў, га?» 77 Як бачым, праблемы гэтыя вырашаюцца ў рамапе ва ўсёй іх складанасці, больш шырока ў параўпанні з творамі I. Чыгрынава.
Часта, шукаючы адказ на складапыя пытанні часу, шукаючы сваё месца ў жыцці, героі як бы раздвойваюцца, імкнучыся ва ўнутранай спрэчцы з самім сабой знайсці правілыіае рашэнне.
Натуральна ўспрымаюцца развагі Васіля Кулагі, паліць ці пе паліць сцірты збожжа, роздумы Івана Дарошкі, што не так, як уяўлялася, пачалася вайна, пошукі свайго месца Апанасам Харчэняй.
Вось прыклад: «— Ай—ай,— шаптаў Васіль сам сабе.— Гэта ж... Гэта ж столькі збожжа! Каб змалаціць, людзям раздаць...
«А немцы... Немцы забяруць у людзей!»—чуў ёп, гучаў у вушах Івапаў голас.
Зпоў і зноў даставаў Васіль з кішэні запалкі, зноў і зноў браў у рукі карабок. I зноў, пачакаўшьг, падумаўшы, хаваў, засоўваў яго ў кішэню...
«Да чаго, да чаго дажыліся?.. Сеялі, даглядалі, жалі, збіралі... А цяпер... Палім... Самі, сваё палім...»
Усплыло ў памяці чамусьці даўняе, чытанае яшчэ некалі ў школе. «Усяму своіі час, і час усякай рэчы пад небам... Час нараджацца, і час паміраць; час садзіць, і час вырываць пасаджанае...»
Ніколі, ніколі Васіль Кулага пе згадваў гэтых слоў, a цяпер вось згадаліся. Самі сабой згадаліся. I зніякавеў, засаромеўся Васіль.
«Зпайшоў мудрасць... I дзе?.. He дзіва, што шкадаваць пачаў... Усяго, усяго шкадаваць — і людзей, і жывёлу, і вось збожжа...» «Ало і не шкадаваць нельга»,— супраціўлялася, не хацела згаджацца з ім нейкая як бы чужая думка.
«Шкадаваць можна. Але не так, не так, як ты шкадуеш. I пе ўсё, не ўсяго?» 78
77 С а ч а п к а Б а р ы с. Вялікі Лес, с. 299.
78 Там жа, с. 305.
103
Йраўда, Б. Сачанка часам злоўжыйае такім прыемам, іншы раз такія спрэчкі залішне расцягнутыя.
Вельмі цікавы тып селяніна — бацька Івана Дарошкі. Ужо ўсталяваўся погляд, што да пачатку вайны зпік тып селянінаўласніка, які так глыбока быў раскрыты I. Мележам у рамане «Людзі на балоце» (Дзяцел Васіль). Склаўся новы тып селяяіна (Вялічка з рамана I. Пташнікава «Мсціжы», Зазыба з рамана I. Чыгрыпава «Плач перапёлкі» і інш.)79. I гэта ў прынцыпе правільна, бо была ліквідавана сацыяльная, эканамічная аснова ўласніцтва, ліквідавана кулацтва як клас, праведзена вялікая выхаваўчая работа сярод сяляп, хоць, вядома, знікненне старых і складванне новых характараўтыпаў — працэс паступовы і працяглы. I перад вайной былі ў нас сяляне, і не толькі аднаасобнікі, а і калгаснікі з сераднякоў, якія паранейшаму патаемна ўздыхалі па сваёй, ужо абагуленай зямельцы, конях, страчанай аднаасобнай гаспадарцы. 3 многім пе маглі япы змірыцца, як пе маглі прывыкнуць і да калектыўнага гаспадарання.
Цікавы тып такога селяніна створан у рамапе «Вялікі Лес». Фетышызацыя зямлі, прага ўзбагачзння не даюць спакою Мікалаю Дарошку. Ён паранейшаму карчуе ў лесе дзялянкі, надрываючы сваё здароўе, здароўе блізкіх, сее там проса. Памерла ад непасільнай працы жонка. Адрокся ад бацькі сын — старшыня сельсавета Івап Дарошка. He можа Мікалай пагадзіцца з калгаснымі парадкамі, і ўсё ж чуткі пра вайну, пра будучыя перамены не радуюць яго, хоць ён і паверыў «прароцтву» Пецкі з цыганскага табару.
«Як і ў кожнай падзеі, што адбывалася ці павінна была восьвось адбыцца, Мікалай дбаў перш за ўсё пра сябе — што гэтая падзея можа даць і што можа забраць. I вяртаючыся да сваёй хаты — яна ў другім канцы вёскі была — гародамі (па вёсцы Мікалай пе любіў хадзіць, не хацеў бачыць, сустракаць некаторых людзей), ён думаў пра вайну, якая, калі верыць Пецку,— а не верыць яму нельга! — мусіць жа, неўзабаве ўсчнецца, пра тое, што яна, тая вайна, прынясе новага ў яго жыццё. Вядома, вайна — гэта мітрэнга, змены. He можа быць, каб усё аставалася так, як цяпер ёсць. Гэта ж чортведама што... Забра
79 Гл.: Навуменка I. Я. Літаратура і НТР.— Полымя, 1975, № 8; ДзюбайлаП. К. Вобраз нашага сучасніка ў беларускай прозе.— Мн.: Навука і тэхніка, 1978.
104
лі зямлю... Забралі коней, валоў, кароў... Забралі тое, чым жыў, што выношваў у душы столькі гадоў, ііеставаў, як самае дарагое і недасяжнае... Канечне, калі немец пойдзе вайною, калгас распадзецца. Рассыплецца, як сухая бочка. Кожпая клёпка па сабе, абручы — па сабе... Але ці ўдасца вярнуць назад сваю зямлю? Тую, якую пекалі раскарчаваў, умасліў гноем, якую перамацаў, перабраў рукамі. Кожны карэньчык, кожную былачку не раз і не два... Будзе ж усякі хапаць, ірваць сабе. I не горшае, а лепшае... Вайна ж заўсёды згуба на людзей... Якое страхоцце, жах, жах, як падумаеш, уявііп!.. Каб адзін ён, Мікалай, быў, то няхай бы, што было б, тое было б. Але ж дзеці, дзеці... I не малыя — дарослыя» 80.
Супярэчлівыя думкі, памкненні ўвесь час бударажаць Мікалая, не даюць яму ні на мінуту супакоіцца. Яму і хочацца перамен, і палохае вайна, ён баіцца страціць і тое, што ёсць, а самае галоўнае баіцца за жыццё сваіх сыноў. Ён заўсёды думае толькі пра сябе, сваю гаспадарку, пра сваіх сыноў. Далей яго думкі не сягаюць. Лёс людзей, парода, дзяржавы — гэта пе яго турботы. «I так жыць, як жывецца, далей... I ад вайны чакаць дабра... He, не варта!..» 81
Пачуўшы пра вайну, Мікалай адразу ж робіць практычныя захады: спяшаецца ў магазіп купляць усё, што трапіць пад рукі, бо ведаў, што ў вайну ўсё можа спатрэбіцца, а грошы могуць прапасці. Гэтаму ён вучыць і сваіх дзяцей — Піліпа, Косціка:
«— Як вайна пачынаепца, так грошы ў цапе падаюць. Ды і не прадаюць за іх нідзе нічога. He вераць людзі грашам. Трэба, пакуль не апомніўся ніхто, у магазін бегчы.
— Чаго ў магазін?
— Грошы расходваць, купіць — што можна.
— Што ты там вельмі купіш?
— Што е, тое і купляць трэба. Бо заўтра... заўтра і таго не купіш,— казаў, вучыў бацька сына.— Крам, газа, соль... Дзе ты ў вайпу ўсё ета купіш? Hi за якія грошы ніхто не прадасць...» 82 Косцік сапраўды мяогае пераймае Ў бацькі. «Вырваць у кагось што, схапіць ці пралезці туды, куды пе кожны пралезе,— гэта, як здалося Косціку, яго стыхія». Вобраз Мікалая Дарошкі пашырае паша ўяў
80 СачанкаБарыс. Вялікі Лсс, с. 10—11.
81 Там жа, с. 32.
82 Там жа, с. 109—110.
105
ленне аб пяпростым і працяглым працэсе пераадолення селяніпам цяжкаіі спадчыны, улады зямлі, заскарузлай дробнаўласніцкай псіхалогіі.
Будуючы своіі першы шматпланавы раман, не маючы патрэбпага вопыту, Б. Сачанка вельмі часта пераключаецца з адной сюжэтнай ліпіі на другую, паказвае падзеі праз успрымапне то адным, то другім героем. Гэта нярэдка парушае паслядоўнасць і цэласнасць уражання, стварае адчуванне стракатасці і абрывістасці. Таму пісьменнік вымушаны паўтарацца, нагадваючы чытачу аб тым, што было з тым або іншым героем раней.
Уводзячы ў раман дзённік Тасі, дачкі настаўніцы Веры Сымонаўны Ручанкі, якія прабіраюцца дамоў, у Мінск, пісьмепнік змог натуральна пашырыць далягляды твора, паказаць дзеянні фашысцкіх заваёўнікаў па беларускай зямлі. Форма дзённіка дазволіла перадаць эмацыянальна, усхвалявана чалавечы боль і трывогу за будучае, хоць гэтыя запісы і выбіваюцца з агулыіай стылявой плыпі рамапа.
У цэлым раман Б. Сачапкі «Вялікі Лес» пашырае ідэйпатэматычныя далягляды сучаснага беларускага рамана, хоць, на жаль, далёка пе ўсё тут з’яўляецца новым, часам пісьмепнік ідзе па пратаптаных ужо сцежках.
Калі для I. Чыгрынава, I. Пташпікава, Б. Сачанкі найважнейшым было расказаць пра жыццё сваіх вёсак у час фашысцкай акупацыі, узнавіць тое, што захавала народная, а таксама і іх уласпая дзіцячая памяць, то П. Місько, празаік гэтага ж пакалення, у рамане «Мора Герадота», відаць, мепш абапіраўся на памяць роднай вёскі, больш зыходзіў з вопыту мастацкай літаратуры па ўзпаўлеппю героікі Вялікай Айчыпнай вайпы, з архіўных матэрыялаў. Ён сам у адным з інтэрв’ю прызнаваўся: «...Я пазнаёміўся з былым камісарам аднаго з атрадаў Пінскага партызапскага злучэпня настаўнікам Ц. А. Ніколенкам. Мы падоўгу з ім гутарылі, ён успамінаў увесь свой шлях праз вайну, расказваў пра партызанскую барацьбу яа Палессі. Блакноты з запісамі яго ўспамінаў праляжалі ў мяне пятпаццаць гадоў... Урэшце зразумеў, што толькі арганічнае спалучэнне майго ўласпага ведання ваііны, таго, што перажылося ў акупацыю, дапоўненае партызанскімі мемуарамі і архіўнымі сводчапнямі, можа даць патрэбпы сплаў з тымі запісамі» 83.
КНІГІ ОНЛАЙН
