Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
Варта зазначыць яшчэ і тое, што раманы I. Мележа выяўляюць якасна повы стан эпічпага. Тут эпічпасць грунтуецца на сапраўдным гістарызме мастацкага мыслення, яна арганічна зліта з інтэлектуалыіым пачаткам, глыбокім роздумам аб лёсе чалавека і народа. Пасучаснаму важная маральная праблематыка, сучасная гумаяістычная канцэпцыя чалавечай асобы ўдала праецыруюцца на канкрэтнагістарычны матэрыял. Раманы I. Мележа сведчаць, што глыбіня эпічнай задумы і маштабнасць твора не абавязкова вызначаюцца панарамнасцю, вялікімі вымярэннямі ў часе і прасторы. Да эпічнасці творау I. Мележа добра стасуецца вызначэнно М. Пархоменкі: «Эпічпасць — якасць пе столькі знешпяй, колькі ўпутранай 'Структуры твора, у канчатковым выніку якасць мастацкага мыслеяня»
Па словах Л. Яршова, эпічпасць «усё больш прыкметна пачыпае пракладваць сабе дарогу ў аўтарскай капцэпцыі сучаснага свету. Раманіст усё часцей выходзіць на дыялог з часам, імкнучыся спасцігнуць сувязі і заканамерпасці паміж эгюхай, лёсам парода і індывідуальным чалавечым характарам» 8.
У адрозненне ад рамапаў «Людзі на балоце», «Ііодых павалыііцы» раман «Завеі, снежань»— па сутнасці твор з адным галоўным героем у цэнтры. Іменна праз вобраз Башлыкова, сакратара райкома партыі, выяўляюцца атмасфера і філасофія часу, канцэпцыя пісьменніка. Вобраз жа Апейкі поўпа і шырока раскрыты ў рамане «11одых навальніцы», тут жа рысы яго характару толькі
6 Б у г а ё ў Д з м і т р ы й. Вернасць прызваншо, с. 186.
7 Вопросы лптературы, 1978, № 1, с. 37.
8 В середнне семядесятых,— Л.: Леняздат, 1977, с. 3/.
117
йацвярджйюЦца. Ёобраз Апейкі тут больш неабходны для кантрастнага паказу праз супастаўленне і сунрацьстаўленне характару Башлыкова.
Будаўніцтва новага жыцця, небывалыя сацыялістычныя пераўтварэнні патрабавалі самаадданасці і нечалавечага напружання ўсіх фізічных і духоўпых сіл, каб выстаяць, здзейсніць ідэалы рэвалюцыі. Самаадданасць, занядбанне асабістых інтарэсаў і патрэб, своеасаблівы стаіцызм герояў, людзей пярэдняга краю, не выдумала савецкая літаратура, гэта была праўда жыцця і барацьбы лепшых будаўнікоў сацыялізма 2030х гадоў. Штосьці ад гэтых герояў ёсць і ў Башлыкова. Суб’ектыўпа ён сумленны камуніст, які ў сваёй барацьбе за суцэльную калектывізацыю імкнецца зыходзіць перш за ўсё з агульных інтарэсаў, не дбаючы пра свой дабрабыт, сваю ўладкаванасць. Іпшая справа — як разумее гэтае агульнапароднае, партыйнае Башлыкоў, у імя чаго ёп вядзе барацьбу. Разуменне палітыкі партыі і ленінскіх запаветаў у яго павярхоўнае, неглыбокае, дагматычнае. Ёп не можа ўсвядоміць, што і рэвалюцыя, і калектывізацыя здзяйсняюцца не ў імя абстрактных ідэалаў, а ў імя простага чалавека, рабочага і селяніна, каб перайначыць жыццё, зрабіць яго чалавечным, волыіым.
Вельмі цікава прасачыць, як усцрьшае дзеяпні і словы Башлыкова Гаіша —ад захаплення ім да ўсведамлення таго, што ён не разумее і пе любіць людзей. Разам з гэтым і пачуццё кахання, якое, здавалася, можа завалодаць ёй, слабее і гасне. Вось першыя сустрэчы. Адчувапне, што ён нераўня мясцовым, не раўня ёй, Ганне: «Гарадскі. ІІе з нашых балотпых. Можна і не пытацца. ІІрысланы, пэўне, калектывы рабіць. Вучыць цёмных нас розуму... Граматны вельмі, не інакш. Граматны. Канешне. He пашага поля ягада... Таму, пэўне, і паставілі — такога маладога — над цэлым раёнам. Таму і слухаюцца ўсе, маладыя і старыя. He глядзяць, што — малады... Апейку колькі давялося паспытаць усягоўсякага, пакуль падняўся, займеў такое права, а гэтаму — усё зразу. Гарадскі, адукавапы...» 9
Пастаянна думка вяртаецца да галоўных высноў: «Не нашага поля ягада...», «Еты не нам раўпя», «Еты знае,
° МДЛ оОЖ Івап Завеі> снежань,— Мн.: Маст. літ., 1978,
С . о2—оо,
118
куды ісці і што рабіць. I зробіць, што б там ні було»' . Тут і захапленне чалавекам, і разуменне яго перавагі над усімі мясцовымі, нават над Апейкам.
Але ўжо па сходзе, калі распаўся калгас у Гліпішчах, Башлыкоў і для Ганны, і для чытача выяўляецца паіншаму, раскрываюцца повьтя рысы характару. У пачатку выступлення Башлыкова, калі гаворка ішла аб міжнародным і ўнутраным становішчы СССР, Ганна паранейшаму захапляецца ім, асабліва пафасам яго выступлення, сілай пераконапасці. I пе толькі яна. «У пакоях, у калідоры была цішыня, Быў момант — здалося, усіх апанавала зДранцвонне. Перасталі раптам дыміць цыгаркамі, сапці побач. 3 павагай і раўпіва Ганна адчула: гэты зробіць! Што захоча — зробіць! От сіла!..» 11 Аднак калі Башлыкоў загаварьтў пра канкрэтныя справы, распад калгаса, пачаў пагражаць («Калгас распаўся... у вьініку варожай дзейнасці! Калгас падарвалі — яўнымі і скрытымі метадамі — кулацкія элементы!.. Таму тое, што адбылося тут, райком разглядае як палітычную з’яву, якая патрабуе'палітычных вывадаў і мер. Бязлітасных мер» 12), да яго быў страчаны давер з боку сялян, яго ўжо не слухалі. Ды і Ганна стала інакш слухаць яго: «Вельмі ж неасцярожна, напралом лез ёп: каб не раззлаваў людзей, не сапсаваў усё. «Без падходу... He знае нашых. He знае нашы не любяць такога... Да шчэ цяпер, калі ўсё так пячэ...» Яна павяла позіркам — твары былі недавольныя, зацятыя. Вочы вострыя, злыя. He падабалася, не ўхвалялі...» 13 I Гаіша «раптам адчула: маладьт, зялёны зусім! I гарадскі, зусім не ведас нашых!..» 14
А як жа можна было праводзіць калектывізацыю, рабіць новае жыццё для селяніна, не разумеючы і па сутнасці ненавідзячы яго? Немагчьтмасць гэтага зразумела непісьменпая сялянка Ганна, а Башлыкову так і не ўдалося яго спасцігнуць. Цікавы і вельмі важны ў капцэптуальных адносінах адзін з апошніх дыялогаў Башлыкова з Ганнай. Гаворка была адкрытай і непасрэднай.
«Зноў былі адны, адны з цемрай, з ноччу.
— Утаміўся я,— сказаў Башлыкоў шчыра.— Усе гэтыя
‘ ° М е л е ж I в а п. Завеі, спежань, с. 40.
11 Там жа, с. 59.
12 Там жа.
13 Там жа, с. G2.
14 Там жа, с. 65.
Н9
ночы — сходы. I без носпеху, можна сказаць. He паддаюцца мужьікі. Рукамі і нагамі за лапік своіі трымаюцца. Як у тваіх Глінішчах.
Ён згадаў пра I ліпішчы без злосці, пакпіў нібы смехам...
Трудно ето людзям,— сказала яна, як бы супакойваючы яго. — Усё ж кроўю нажывалі. А тут зразу — аддай.
Ведаю, што — нялёгка... Але ж талкуем, убіваем у галаву: ніхто по адбірае. Аб’ядноўваем для вашага ж дабра. Каб вылезці з беднасці, з голаду.
Мпога чуў мужык абяцанак па вяку... Таму і верыць няпроста.
— Да, спадчына мінулага жыве. Але ж пара ўжо і адвыкаць ад гэтай спадчыны!.. Злуе, разумееш, глухата страшная! Колькі ні талкуй, не даходзіць!
— К мужыку падход трэба,— як больш дасведчаная, лагодна аб’явіла Гапна. Папракнула патаварыску: — У цябе падходу не хапае. Гарачы ты, хутко хочаш! Пагарадскому ўсё мерыш!.. Ты глядзі от як Апейка...
“■^пе”каі Апейка!.. — нецярпліва перарваў яе Башлыкоў. He хачу я глядзець: як Апейка! Апейка кульгае — правы ўхіл, яўны!
— Ухіл ці не ўхіл, не знаю. А толькі ў яго — падход!..» 15
Сялянства ўспрымалася Башлыковым як цёмная, іпертная, апалітычная маса, як «нерухомае балота». Кожны селянін для яго — уласнік, з якога ў патэнцыі можа вырасці кулак. Пасвойму, прымітыўна, дагматычпа ўспрымае ён і ленінскае разуменне селяпіна. «Рэвалюцыю нельга ірабіць напалавіну! I жаласць у ёіі — штука небяспечная. Асабліва тут, у сяле. Дзе ў кожным жыве ўласнік!..»16
Для Башлыкова вёска — гэта чужы, нават варожы свет, да якога ёп піколі не зможа прывыкпуць. «I тут, як і кожны такі раз, ён адчуваў, што горад — гэта горад, a вёска вёска і што між іх ва ўсім адлегласць вялікая. Як два розныя светы. I адчуваў востра, пязмегша, што ®н чалавек да драбніцы гарадскі, з таго, гарадскога свету. Ніколі не звыкнецца з гэтаіі чарнатой, нясвежым пахам. Трываць зможа, а звыкнуцца іте звыкнецца» І7.
Бачачы беднасць, галечу, убоства, цемнату, Башлы
15 М е л е ж I в а н. Завеі, спежань, с. 224—225.
10 Там жа, с. 95.
17 Там жа, с. 122.
12(1
коў не можа зразумець, чаму ж так трымаюцца сяляне за сваю гаспадарку, зямлю, пе ідуць у калгас. Ён пе ведае, што значыць для селяніна зямля, асабліва для таго, які яе раней не меў, атрымаў толькі пры Савецкай уладзе. Зямля для яго ўсё — жыццё, воля, надзея. «Павёў позіркам па хаце, нібы нанава ўбачыў беднасць, убоства яе, гэтага іх «раю», які яны так аберагагоць; варухнулася цяжка, няцямна: чаго яны так чапляюцца за гэта?! He мог уразумець гэтага» 18. I далей: «I зноў узяло злое: было б за што чапляцца! Быў бы не тое што рай, а было б хоць бы чалавечае жыццё. Былі б гасяадаркі як мае быць. А то ж — бедпасць, галеча, цемра, бруд, смурод. I ўсё адно — «асмеліцца трудно!» Нібы палацамі рызыкуюць!
Пякла злосць: гэтыя ўпартасць, яедаверлівасць, якія не хочуць, здаецца, ведаць нічога! Дурная сяляпская глухата і слепата, бяссэнснае чаплянне за старое, за гнілое, абы было сваё. Гэта асабліва пякло таму, што было іменпа бяссэнсным» 19.
У Башлыкова і Апейкі, камуністаў, раёнпых кіраўпікоў, адны і тыя ж задачы ў час калектьтвізацыі, адны і тыя ж мэты, аднак на сродкі іх дасягнення яны глядзяць парознаму.
Апейка добра ведае сялянства, яго псіхалогію, яго «філасофію», ён зыходзіць з рэальных умоў і магчымасцей. Апейка разумее, што фармальна можпа правесці калектывізацыю хутка, але ж галоўнае заключаецца ў тьш, каб умацаваць калгасы, навесці парадак, павучыць селяніна гаспадарыць у новых, нязвыклых для яго ўмовах. I самае галоўнае — весці гаспадарку так, каб сяляне паверылі ў перавагу калгаснага ладу.
Башлыкоў абвінавачвае ўсіх у лібералізме: «Мы гулялі ў лібералізм, міндальнічалі. У абстапоўцы, дзе трэба было дзейнічаць рашуча. Праявілі недаравальнае галавацяпства». I яшчэ: «Я лічу, што, акрамя кулачча, трэба ўдарыць і па іх саюзніках усіх масцей. Па ўсіх, хто самкнуўся з імі, дзейнічае як іх пасобнік. Па ўсіх падгалосках. Незалежна ад сацкатэгорыі»20.
Апейка пе згаджаецца з планам фармальнай, нярэдка прымусовай калектывізацыі. Паміж Башлыковым і Апейкам адбылася вострая спрэчка. Яна выявіла розітыя по
18 М е л е ж I в а н. Завеі, спежапь, с. 132.
19 Там жа, с. 160.
20 Там жа, с. 90, 91.
121
гляды, розпьтя падыходы да калектывізацыі, да селяпіпа наогул бюракратычнафаірмальны, бесчалавечны па сваёй сутнасці і жыццёварэалістычны, глыбока гуманістычны.
КНІГІ ОНЛАЙН
