Беларускі раман: гады 70-я
Павел Дзюбайла
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 176с.
Мінск 1982
Такія людзі, як Багдан або Зазыба, мелі павагу і аўтарытэт у народзе за сваю працавітасць, нраўдзівасць і чалавечнасць. Яны былі сумленнем вёскі. Людзі ж накшталт выскачкі, дэмагога, «акцівіста» Нікана Лепетуна ніколі не мелі павагі ў народзе, хоць і прэтэндавалі на партфелі і пасады.
У рамане А. Кулакоўскага даследуюцца вытокі чалавечай бездухоўнасці, жорсткасці, здрады. Сып Багдана Паііця вырас хваравітьш, зладзеяватым, з прыходам немцаў стаў паліцаем. Шкодны ўплыў на яго выхаванне аказала маці Бычыха, жанчына, якая сумленне лічыла непатрэбнай для сябе раскошай. Яна і прывучыла малога цягнуць усё дадому, красці. I ўсё ж пават Панця, калі ўбачыў і зразумеў, што служба ў паліцьті — гзта пе толькі ўлада над людзыіі, якіх ён хацеў прымусіць паважаць сябе, але і саўдзел у фашысцкіх злачынствах, забойствах, не вытрымаў, утапіўся. Значыць, не ўсё тое, што імкнуўся перадаць сыпу Багдан, было страчана. Відаць, загаварыла сумленне.
Багдан «усе тыя гады, пакуль сын гадаваўся і быў дома, аддаваў яму ўсё, што меў у душы і ў сэрцы, жыў толькі падзеяй на сынняе шчасце...» 80
Толькі сумленнае жыццё, жыццё з людзьмі і для людзей, сапраўднае, натуральнае, чалавечнае, толькі яно адпавядае чалавечай існасці—такая, у рэшце рэшт, галоўная думка, што вынікае з рамана «Сцежкі зведаныя і нязведаныя».
Раман А. Кулакоўскага, як і твор В. Адамчыка, сведчыць аб значных магчымасцях сацыяльнабытавога ра
79Кулакоўскі Аляксей. Сцежкі зведаныя і нязведаныя, с. 92.
80 Там жа, с. 219.
146
мана ва ўвасабленні важных жыццёвых канцэпцый, у раскрыцці філасофіі часу. Праўда, творы гэтых пісьменнікаў напісаны на розным матэрыяле, хоць аднаго часу. Жыццё народа былой Заходняй Беларусі патрабуе свайго спецыялыіага ўзнаўлення і вытлумачэння.
Пасвойму выяўляецца канцэпцыя жыцця ў былой Заходняй Беларусі ў рамане В. Каваленкі «Падвышанае неба». Яна шмат у чым супадае з канцэпцыяй В. Адамчыка, але шмат чым і адрозпіваецца.
Ды гэта і зразумела. Верасень 1939 года карэнным чынам пераііначыў жыццё людзей былой Заходняй Беларусі, іх светаадчуванне, светабачанне. Аднак складванне новага светаразумення адбывалася не проста.
Роўнасць, свабода, народаўладдзе... Як яны ўваходзілі ў штодзённае жыццё вёскі, ці была ва ўсім яна падрыхтавана да гэтага? Гэтыя і многія іншыя пытанні ў аснове рамана В. Каваленкі «Падвышанае неба».
У творы В. Каваленкі пульсуе грамадзянская, філасофская думка, пасучаснаму важная і завостраная. Гэта рамап у значнай ступені інтэлектуальнапубліцыстычны ў адрозненпе ад рамана В. Адамчыка — твора аб’ектыўнапазнавалыіага, рэалістычнааналітычнага характару. Твор Адамчыка, напісаны ўжо сталай рукой майстра, больш пластычны і моцны ў сваёй канкрэтнабытавой фактуры, ва ўзнаўленні побыту, рэчыўнасді свету. Раман жа Каваленкі месцамі трохі апісальны. Часта падзеі не паказваюцца, не ўзнаўляюцца, пра іх паведамляецца, апавядаецца, іншы раз даволі агульна і павярхоўна.
I ўсё ж галоўпая раманная ідэя праведзена паслядоўпа, канцэпцыя жыцця выяўлепа даволі выразна і глыбока.
Раптоўнае вызваленне Чырвонаіі Арміяй Заходняй Беларусі стварыла своеасаблівую сітуацыю. Адразу ад паняверкі і безвыходнасці да бязмежнай радасці вызвалекня... Вядома, у многіх закружылася галава. Ліодзі псіхалагічна да гэтага слаба былі падрыхтаваны.
У вёсцы, багатай рэвалюцыйнымі традыцыямі, і пасля роспуску КПЗБ уплыў партячэйкі адчуваўся моцпа, людзі парапейшаму слухалі савецкія перадачы па купленаму ў складчыпу радыёпрыёмніку. Адчувалася недалёкая граніца, якую не раз ужо спрабавалі перайсці многія вясковыя людзі. Адразу ж, як людзі даведаліся, што Чырвоная Армія ідзе вызваляць Заходнюю Беларусь, сабралася былая партячэйка, каб вырашыць, што павін
ю*
147
ны рабіць камуністы і актывісты ў гэты час. Зразумела, што і рэўком у вёсцы быў створаны лёгка і хутка, яго ўзначаліў былы сакратар партячэйкі Марцін Ракавецкі. Праўда, уяўленне аб жыцці ў Савецкай Беларусі было ў людзей, як правіла, залішне рамантызаваным. Паступова прыходзілася пазбаўляцца ідэалізаваных уяўленняў, пазнаваць сапраўднае жыццё, яго рэальную складанасць і супярэчлівасць.
I перш за ўсё гэта неабходна было для Ракавецкага, старшыні сельсавета, потым — калгаса, галоўнага героя рамана. Іменна праз яго роздумы, а таксама спрэчкі з іншымі людзьмі раскрываецца філасофская канцэпцыя твора. Праўда, у рамане ёсць і другі суб’ект, які ўспрымае навакольнае, дае яму сваю ацэнку. Гэта — хлопчык Арсень. Сталы, хоць і рамантызаваны погляд Марціна і дзіцячы погляд Арсеня... Многія рэчы пасвойму бачацца Арсенем, праз наіўнае, дзіцячае часам выяўляецца тое, чаго дарослыя не змаглі б заўважыць. У рамане як бы дзве самастойныя аповесці — пра Арсеня і пра Марціпа, дзве сюжэтныя лініі развіваюцца як бы пезалежпа, у розных рэгістрах гучаць галасы герояў. Але гэта толькі на першы погляд. Па сутнасці, яны дапаўняюць адзін аднаго, асабліва ў ацэнках і адносінах да падзей.
Рамантык у душы, Марцін нават савецкіх вбінаў уяўляў у выглядзе незвычайных людзей, амаль волатаў. Ён першы пачуў навіну, разнёс па вёсцы: «Саветы ідуць!.. Настае свабода!» I вось сустрэча з першымі байцамі: «На вачах Марціпа стаялі слёзы радасці, а сэрца білася моцнамоцна не толькі ад бегу, але і ад перажывання таго, што здарылася» 81. Радасць і... незразумелае расчараванне, што танкісты — не волаты, залішпе простыя: «Яны, як яму здавалася, павінны былі выглядаць асілкамі, мець больш мужнай суровасці і важнасці. А гэтыя вось, якіх ён цяпер бачыць, нейкія праставатыя залішне, ці што. Няма ў іх маладзецкага выгляду. I гэта трохі расчароўвала Марціна. Напэўна, і другіх таксама» 82.
А потым ноччу Марцін ідзе насустрач нашым часцям. Прыбраўся ва ўсё святочнае. Насцярожаная сустрэча, допыт... Вядома, ваенная абстаноўка, пільнасць, тым больш святочнае, не мужыцкае адзенне: «Ох, як балюча! Ён імкнуўся сюды ўсёй душой, усім сэрцам, толькі і ма
81 КаваленкаВ. Падвышанае неба, с. 21.
82 Там жа, с. 23.
148
ірыў аб тым, каб хутчэй убачыць сваіх, а тут, калі дасягнуў свайго, распытваюць, прыглядаюцца і робяць вывад, незалежна ад таго, што ён думае і адчувае.
Думалася: а можа, гэта і правільна, што яму не давяраюць? Сапраўды, адкуль ім ведаць, хто ён такі? Ноччу прыйшоў у вайсковы лагер. Чаго? Можа, для выведаў? Кожнаму верыць — то можна здорава падмануцца» 83.
Аднак гэты матыў даверу становіцца адным са скразных у рамане. Аб даверы і падазронасці будзе разважаць Марцін, калі яго выклікаюць на прыём у аддзел НКУС, ды і самому яму як старшыні сельсавета, а потым калгаса пастаянна прыходзіцца вырашаць, ці можна давяраць таму або іншаму вяскоўцу, члену рэўкома або праўлення калгаса.
Узнёсла ўспрымае Марцін усё савецкае жыццё. Таму не толькі савецкія байцы, а і ўсе людзі з Савецкай краіны таксама рамантызуюцца. Вось першая сустрэча з дзяўчатамі ў ваеннай форме — прывезлі ў вёску газеты і часопісы. «Іхняя прыгажосць была не тутэйшая, але яна не здавалася чужой, халоднай, як прыгажосць яснавяльможных паненак»84. Узнёсларамантычнае, трохі наіўнае каханне да Раі — загадчыцы клуба — таксама перш за ўсё звязана з тым новым светам, адкуль яна з’явілася. Яе нельга было нават параўнаць са сваімі вясковымі дзяўчатамі. Штосьці незвычайнае цягнула Марціна да Раі, ён забываўся пра каханую Вольку, але баяўся і Раі, адчуваў, што не раўня ёй. «Да Раі цягнула яго не толькі жаноцкая прыгажосць. Яму падабалася ў ёй тое, чаго пакуль што не было ў тутэйшых дзяўчат,— топкая далікатнасць, адукаванасць, выхаванасць»85, «Марцін думаў пра тое, чаму так розняцца людзі, якія прыязджаюць адтуль, з Савецкай Беларусі, ад тутэйшых... Слоў пяма, Рая прыгожая дзяўчына, але ва ўсім яе вобліку ёсць нешта такое, што красіць яе, акрамя прыгажосці. Яна — не пані, і разам з тым як быццам трохі і пані. Такое даецца чалавеку, мусіць, толькі навукай, выхавапнем» 86. А ў Раі свой драматызм жыцця: і няўдалае каханне, і дамаганні нахабнага Пронькі... Марцін жа ўспрымае разрыў з Раяй вельмі балюча. «Здавалася, ірвучы з
83 КаваленкаВ. Падвышанае неба, с. 60.
84 Там жа, с. 81—82.
85 Там жа, с. 201.
86 Там жа, с. 147.
149
ім, Рая адымала ў яго і права верыць у новае жыццё і хацець жыць у ім» 87.
Многае перамянілася ў поглядах Марціна на жыццё, на савецкую рэчаіснасць. Аднак у галоўным — адносінах да Савецкай улады — ён застаўся рапейшым. Калі Чыбісаў, начальнік аддзела НКУС, запытаў пра тое, як цяпер былыя падпольшчыкі думаюць пра Савецкую уладу, ці такой яна ўяўлялася ім раней, то Марцін не спяшаўся з адказам, бо адназначна і катэгарычна ён не мог сказаць. «Марцін толькі цяпер зразумеў, як шмат цікавага крыецца ў яго запыташіі. I праўда, яны, заходнебеларускія камуністы, члены КПЗБ, змагаліся за Савецкую ўладу, ведаючы пра яе не так і шмат — тое толькі, што вычытвалі з газет і кніжак, што чулі па радыё, трохі з апавяданпяў бывалых людзей. I ўсё ж яны змагаліся, бо гэтая ўлада была ў іх сэрцах. He, яны не памыліліся. Савецкая ўлада аказалася якраз такой, якой і чакалася. Праўда, не думалі толькі, што самім жа і давядзецца быць Савецкай уладай, усё вырашаць і за ўсё адказваць. А гэта — нялёгка.
Так і сказаў Чыбісаву» 88.
I як галоўны, памастацку абагульнены погляд на жыццё — шырокі, сімвалічны вобраз падвышанага неба, праз які раскрываецца сутнасць аўтарскай канцэпцыі. Марцін Ракавецкі так успрымае гэта пеба: «...увесь свет пеяк пашырэў, раздаўся ў прастору, абяцаючы незвычайную лёгкасць і радасць душы, будзячы вострае чаканне нязведанага і яшчэ ніколі гіе перажытага. На хвілю мільганула думка: ёсць нейкая сувязь паміж тым, што ў яго цяпер на душы, і відовішчам высокага пеба. I тады яму здалося, што неба не проста высокае, а падвышанае, прыўзнятае. Прыўзнятае людзьмі. I такое неба ім, людзям,— ён быў перакананы ў гэтым,— дужа патрэбнае» 89.
У вобразе Марціна ўвасоблена чалавечая сумленнасць, грамадзянская адказпасць і прынцыповасць, хоць гэты вобраз трохі ідэалізаваны.
Марпін тонка і востра адчувае змены ў настроі і псіхалогіі сваіх адпавяскоўцаў. Псршыя дні пасля вызвалення — гэта суцэльнае хмельнае свята. «Ці дзеяь быў пагодны, ці хмурны — ёп усё роўна перажываўся як су
87 К а в а л е н к a В. Падвышапае пеба, с. 188.
КНІГІ ОНЛАЙН
