Летапісны Новгородок: Старажытнарускі Наваградак
Фрыда Гурэвіч
Памер: 324с.
Мінск 2003
’ Колчин Б.А. Железообрабатывающее ремесло Новгорода Великого. // МИА. 1959. Вып. 65. Мал. 7, 8.
2 ДН. С. 98. Па мяркаванню С.В. Белецкага гэтыя шчыпцы выкарыстоўвалі як буллотэрый; яны з’яўляюцца адзінай знаходкай гэдкай прылады ў Старажытнай Русі.
3 Рындина Н.В. Технология производства городских ювелиров XXV вв. // МИА. 1963. Вып. 11. Мал. 12.
4 Штыхов Г.В. Древний Полоцк. Минск, 1975. С. 57; Алексеев Л.В. Op. cit. Мал. 22, 10.
5 ДН. Мал. 58, 8; Рындина Н.В. Op. cit. Мал. 12.
6 Колчин Б.А. 1) Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси. // МИА. 1953. Вып. 32. Мал. 30; 2) Железообрабатывающее ремесло... Мал. 5,1; Алексеев Л.В. Op. cit. Мал. 21,5; ДН. С. 45. Мал. 58, 9,10.
7 ДН. Мал. 30, 1, 58, 5, 12; Лысенко П.Ф. 1) Op. cit. Мал. 9, 30, 32; 2) Берестье. Минск, 1985. С. 380; Загорульский Э.М. Возникновение Минска. Минск, 1982. С. 213.
8 ДН. Мал. 30,1,58, 5,12.
115
Глава IV
кап’я і чэрапам чалавека1. На абедзьвух наваградскіх узгорках знайдзены чатыры сякеры з сіметрычным лязом і тры сякеры «цяжкага» тыпу. Астатнія знаходкі дайшлі ў абломках. Наваградскія сякеры маюць паралелі ў Полацку, Мінску, Ваўкавыску, Бярэсьці2.
Піла. Абломак пілы знайдзены пры разборцы пабудовы 16 Малага Замка3. Пілы даволі рэдкія ў старажытнарускіх гарадах. У Заходняй Русі яны вядомыя толькі ў Ваўкавыску, дзе сярод абломкаў трох пілаў, адна была лучковай. Абломак пілы паходзіць таксама з гарадзішча Індура Гродзенскай вобласьці4. Далата (19 экзэмпляраў). Даўжыня цэлых далот да 21 см. Падобныя знаходкі шырока распаўсюджаны ў старажытных гарадах на тэрыторыі Беларусі (Полацк, Мінск, Бярэсьце і інш.)5.
Стамескі (10 экзэмпляраў). Знайдзены толькі на Малым Замку. Гэтыя прылады, даўжынёй 811 см — рэдкія знаходкі не толькі ў гарадах на тэрыторыі Беларусі, але і ў старажытнарускіх гарадах увогуле.
Пёрападобныя свёрлы (3 экзэмпляры). Даўжыня іх 89 см. Аналагі знайдзены ў Полацку, Мінску, Ваўкавыску, Бярэсьці і Пінску6.
Скобелі двуручныя (2 экзэмнляры). Даўжыня 1010,5 см. Падобныя прылады добра вядомыя ў Полацку, Мінску, Ваўкавыску і Бярэсьці7.
Разцы (2 экзэмпляры). Даўжыня 8,512,5 см. Адна са знаходак паходзіць з селішча Гардзілоўка. Паралелі нашым разцам маюцца ў Полацку, Мінску, Ваўкавыску, Давідгарадку8.
Незвычайная прылада знайдзепа паблізу печы пабудовы 5 на Малым Замку. Зламаная надва, яна мела ў даўжыню 1,07 м і прадстаўляла з сябе стрыжань дыяметрам 3 см. Рабочая частка яе ў форме пірамідальнага вастрыя. Другі канец стрыжня меў адтуліну для рукаяткі. У свой час тэту пры
1 Павлова К.В. 1) Могильник близ Новогрудка. // КСИА. 1965. Вып. 104. Мал 37,2; 2) Раскопки кургана у д.Городиловка.//КИСА. 1973. Вып. 135. Мал. 16,4,9; Поболь Л.Д. Древности Белоруссии в музеях Польши. Минск, 1979. С. 132 Мал 83, 1, 84,1, 2.
2 Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 29,1,2; Загорульский М.Н. Op. cit. Мал. 18; Лысенко П.Ф. Бересте. Мал. 147,8.
3ДН. С. 82.
4 Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 29; Раскопкі К.Т. Кавальскай. Дзякую аўтару за прадастаўлены матэрыял.
5 Штыхов Г.В. Op. cit. С. 57; Загорульский Э.М. Op. cit. Табл. V, 14; Лысенко П.Ф. Op. cit. Мал. 146,1.
ДН. Мал. 40,3; 72,7; Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 29, 20, 21; Загорульский Э.М Op. cit. Табл. IV, 4,9; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 8,6; Лысенко П.Ф. 1) Города... Мал. 23^ 21; 2) Берестье. Рис. 146,6.
7 Штыхов Г.В. Op. cit. С. 57; Загорульский Э.М. Op. cit. Табл. IV,2; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 30; Лысенко П.Ф. Берестье. Мал. 146,1.
8 Гуревич Ф.Д. Древности белорусского Понеманьня. Л., 1962. Мал. 76,7; Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 29, 22; Загорульский Э.М. Op. cit. табл. IV,8; Зверуго Я.Г. Ор. cit. Мал. 8, 1214; Лысенко П.Ф. Города... Мал. 37, 4.
116
Рамяство
Мал. 34. Малы Замак. Развал печы з крыцай.
ладу мы атрыбутавалі як бураў. Аднак у гэтым ёсьць сумнені. Бураў, які знайдзены ў Маскоўскім Крамлі мае іншую форму1.
Жалезныя прылады для апрацоўкі дрэва выкарыстоўваліся шматфункцыянальна. Сякеры маглі быць зброяй, а іншыя прылады і інструменты акрамя цяслярскіх і сталярных работ, выкарыстоўвалі пры апрацоўцы косьці, бурштыну і іншых матэрыялаў.
Бытавыя знаходкі:
Нажы (281 экзэмпляр). На Малым Замку знайдзены 241 нож, на Замкавай тары 26. Астатнія паходзяць з курганных магільнікаў і селішча Гардзілоўка. Жыхары Малага Замка адначасова карысталіся некалькімі нажамі розных памераў. Такі ж малюнак можна бачыць і ў курганным матэрыяле.
Пераважаюць нажы гаспадарчага прызначэння з даўжынёй ляза 710 см. і шырынёй да 1,5 см. Больш як 30 нажоў з падоўжанымі памерамі ляза відавочна былі сталовымі, некаторыя з іх мелі касьцяныя рукаяткі2.
Сярод нажоў спецыяльнага прызначэння адзначым нож для кастарэзных работ, лязо якога ў тры разы карацей чаранка і два мініяцюрныя ножычкі, што знайдзены ў яме над печкай пабудовы 1 на Малым Замку3.
1 ДН. С. 55. Мал. 44; Шеляпина Н.С. Археологические наблюдения в московском Кремле в 19631965 гг. // МИА. 1971. Вып. 167. Мал. 8,7.
2 ДН. Мал. 75,1.
3ДН. Мал. 41,10.
117
Глава IV
Мал. 35. 1 — крыца, 24 — жалезныя прылады.
Мал. 36. 1 — далато, 24 — сякеры.
Нажы з сагнутай рукаяткай маглі выкарыстоўвацца ў сталярстве. Асобнае прызначэнне павіен мець нож з вузкім лязом і двайной кручанай металічнай рукаяткай. Такі ж нож знайдзены ў Ваўкавыску1.
15 наваградскіх нажоў арнаментаваны нарэзкай, часам у спалучэнні з бронзавым дротам. Арнамент нанесены па абушку, а часам па лязу сталовых і рабочых нажоў і блізкі арнаменту нажоў Полацка і гарадзішча Асотэ ў Латвіі2.
Ножніцы (8 экзэмпляраў). Знайдзены толькі на Малым Замку. Амаль усе ножніцы спружынныя даўжынёй 12 24 см. Стрыжні некаторых ножніц упрыгожаны нарэзкай. Падобныя ножніцы знайдзены ў Полацку і Mi иску3. Адзіныя шарнірныя ножніцы мелі даўжыню 17 см. Яны нагадваюць знаходкі з Полацка і Бярэсьця4.
Шылы (12 экзэмпляраў). Даўжыня іх 612 см. Шылы — звычайныя знаходкі для заходнерускіх гарадоў. Асабліва шмат знайдзена іх у Ваўкавыску5.
Іглы (23 экзэмпляры). Даўжынёй да 5 см. Нагадваюць сучасныя іглы, падобныя знаходкам з Полацка і Ваўкавыска6.
Ключы (59 экзэмпляраў). 40 ключоў былі ад падзвясных замкоў, з іх па адным знайдзена на селішчы Гардзілоўка і ў магільніке каля в. Корастава7.
1 Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 9,2.
2 Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 33, 24; Шноре Э.Д. Асотскре городище. Рига, 1961. Табл. XI, 1220.
3 Штыхов Г.В. Op. cit. С. 60; Загорульский Э.М. Op. cit. С. 243.
1 Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 18; Лысенко П.Ф. Берестье. Мал. 159.
5 Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 32.
6 Штыхов Г.В. Op. cit. С. 57; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 32.
7 Гуревич Ф.Д. Op. cit. Мал. 76,6; 96,4.
118
Рамяство
Ключы тыпу А (па Б.А. Колчыну) прадстаўлены двума экзэмплярамі з прамавугольнай лопасьцю. Даўжыня іх 7 і 12 см. Адзін з такіх ключоў накрыты ліставой бронзай і ўпрыгожаны нарэзкай. Падобныя ключы сустракаюцца ў гарадзішчы на Менцы, Лагойску, Браславе і Ваўкавыску1. Да тыпу А належаць таксама ключы з акруглай лопасьцю, даўжынёй 712 см. Асобныя ключы ўпрыгожаны
нарэзкай. Аналагі ім сустракаюцца амаль ва ўсіх старажытнарускіх гарадах на тэрыторыі Беларусі.
Ключы тыпу Б (8 экзэмпляраў). Даўжыня іх 7190 см. Асобныя знаходкі ўпрыгожаны нарэзкай. Вылучаецца сваімі памерамі (даўжыня
Мал. 37. Зубіла.
18 см) ключ з раздвоеным стрыжнем, пакрытым меднымі пласцінкамі2. Ключы такога тыпу шырока распаўсюджаны ў старажытнарускіх помніках, у тым ліку ў гарадах заходняй Русі3.
Ключы тыпу В (6 экзэмпляраў). Даўжыня 7,59,5 см. Падобныя знайдзены ў гарадах Полацкай зямлі, а таксама ў Бярэсьці, Гродне і ў Ваўкавыску4.
Ключы тыпу Г (6 экзэмпляраў). Даўжыня іх 710 см, аналагічныя ў га
радах Беларусі невядомыя.
Ключы тыпу Д (6 экзэмпляраў). Даўжыня — 914 см. Знайдзены паза комплексам!. Па матэрыялах Ноўгарада і Ваўкавыска датуюцца XIV ст.5.
На тэрыторыі Малага Замку знайдзены ключ даўжынёй 12 см з раздвоеным стрыжнем і атагнутымі канцамі. Б.А. Колчын лічыць такія ключы індывідуальнымі вырабамі XII ст.6.
Замкі (7 экзэмпляраў). Акрамя таго, знайдзена 36 дэталяў замкоў (спружыны, дужкі і інпі.). Адзінкавай знаходкай з’яўляецца замок прамавугольнай формы з доўгім стрыжнем, што знайдзены ў пабудове першай паловы
1 ДН. Мал. 79,5; Штыхов Г.В. Города... Мал. 38,1; 44, 10; Алексеев Л.В. Op. cit. Мал. 4142; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 10,1,2.
2 ДН. Мал. 75,7. „ о
3 Лысенко П.Ф. Op. cit. С. 140; Загорульский Э.М. Op. cit. табл. XXVI; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 34.
4 Штыхов Г.В. Op. cit. С. 105; Загорульский Э.М. Op. cit. табл. XXVIII, 110; Лысенко П.Ф. Op. cit. Мал. 157; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 10,14,15; Воронин Н.Н. Древнее Гродно. // МИА. 1954. Вып. 41. Мал. 96, 14.
5 Колчин Б.А. Хроника новгородских древностей. // Новгородский сборник. М„ 1982. С. 162; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 34.
6 Колчии Б.А. Жалезоделательное ремесло... Мал. 69,5.
119
Глава IV
Мал. 38. Нажы.
XI ст. Аналогія яму вядомая ў Бярэсьці’. Астатнія замкі цыліндрычныя, часам абмедненыя. Даўжыня іх 610 см, у адным выпадку знайдзены замок з уторкнутым у яго ключом. Аналогіі цыліндрычным замкам вядомыя ў піэрагу заходнерускіх гарадоў2.
Асобную трупу складаюць ключы ад унутраныхзамкоў. Сярод іх:
Каленчатыя запоры (4 экзэмпляры). Даўжыня іх 67 см.3 Такія шырока распаўсюджаныя ў Старажытнай Русі запоры яд драўляных замкоў, на тэрыторыі старажытных гарадоў Беларусі знайдзены ў Тураве, Пінску, гарадах Полацкай зямлі і ў Ваўкавыску1. Сагнуты запор даўжынёй болып чым 20 см., знайдзены разам з замком прамавугольнай формы, аналогій не мае5.
Ключы з полымі стрыжнямі (7 экзэмпляраў). Даўжыня іх 1112 см. Адзін ключ меў даўжыню 15 см. На лапасьцях нярэдкія прарэзы. Падобныя ключы з прарэзамі на лапасьцях і без іх вядомыя ў Полацку, Мінску, Ваўкавыску і Бярэсьці6.
Стрыжневыя ключы (6 экзэмпляраў). Даўжыня 1112 см. Сустракаюцца ключы з прарэзанай лопасьцю. Адзін ключ з вакольнага гораду быў пакрыты белым металам.
Стрыжневыя ключы сустракаюцца ў заходнерускіх гарадах (Полацкая зямля, Гродна, Ваўкавыск, Бярэсьце)7. Да гэтага тьшу ключоў належыць маленькі (даўжыня 4 см), верагодна ад скрынкі. Такія мініяцюрныя ключы знайдзены ў Полацку, Лагойску, Гродне, і Ваўкавыску8.
' ДН. Мал. 14, 5; Лысенко П.Ф. Op. cit. С. 239.
КНІГІ ОНЛАЙН
