Пісьмы маёй памяці: Непрыдуманая аповесць
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 111с.
Мінск 1984
Якраз у гэты дзень Адамскі зрабіў вобыск. У час вобыску ён знайшоў вугаль. Броню за гэта пабіў люта. Звер зверам.
Наогул адкуль у немца такое прозвішча — Адамскі?! Можа, сярод продкаў былі палякі? Але ж немцы ненавідзяць і палякаў!
Чамусьці ён выбраў сабе ў прыбіральшчыцы дзяўчыну з гета. Многія кажуць, што яна прыгожая. Мне не падабаецца. Праўда, высокая, тонкая. Але паходка нейкая бусліная. Ходзіць, выцягнуўшы шыю. Свежы твар з ямачкамі на шчоках. Але ёсць у ім непіта лісінае.
Кажуць, гэты звер Адамскі добра да яе ставіцца. Усякае бывае...
87
ЛЕБЯДА 3 МОГІЛАК
Мама з Інай хадзілі на могілкі. Нарвалі там лебяды. Мама накрышыла яе, паклала на патэльню, падагрэла. Смачна!
Фіма недзе дастаў сахарын. Пілі кіпень з сахарынам. Якая асалода!
ПАГРОМ 28 ЛІПЕНЯ
Спяшаюся, на хаду ем аладкі. Думаю пра Hama штодзённае меню: дробна пасечаная і разагрэтая на патэльні лебяда або крапіва, аладкі з высевак ці з бульбяных лупін.
Спяшаюся. Сёння дамовіліся з Асяй далучыцца да калоны на Рэспубліканскай. Паспяваю зрабіць некалькі крокаў па Абутковаму завулку і адчуваю нейкі неспакой. Неспакой пераходзіць у трывогу, трывога ў жах.
Насустрач бягуць людзі, акрываўленыя, адзежа на іх пашматана.
Жанчына з акрываўленай рукой спыняецца, цяжка дыхае;
— Што там? — кідаюся да яе.— Аблава? Па. гром?
— He ведаю... Хапаюць... Запіхваюць у машыны... Ледзь вырвалася...
Значыць, пагром! Першая думка пра маму з Інай. Ці данеслася гэтая вестка да іх? Ці паспелі схавацца?
А я? Што мне рабіць? Забягаю ў двор. Плота няма. Напэўна, разабралі на дровы. Хаваюся за браму. Паўз яе, з Рэспубліканскай, бягуць людзі.
Праз шчыліну ў браме бачу немцаў і паліцаяў, якія пераразаюць шлях гэтым людзям.
88
Я нібы злілася з брамай. Калі знізу ўбачаць ногі, я прапала. А можа, зза травы не відаць?
Выйсця няма. Дом зусім побач, але там ціхаціха. Відаць, жыхары ўжо схаваліся.
Чую брэх сабак, якіх напусцілі на людзей.
...Машыны гудуць, гудуць. Ад’язджаюць ці яшчэ прыбываюць?
Бачу, немцы і паліцаі пабеглі далей па Абутковай, направа.
Дварамі, паўзком, хаваючыся, бягу дамоу. Спатыкаюся на забітых, падаю, узнімаюся, зноў бягу. He памятаю, як дабегла дамоў. Памятаю цёплыя маміны рукі. Мама ўжо завяла Іну ў сховішча, чакала, можа, я прыбягу.
Сховішча. He відно твараў, не чуваць галасоу. Цемра, холад, страх скоўваюць нас. Зноў тулімся да мамы. Яна, здаецца, грэе нас сваім дыханнем.
...Трое сутак цягнуўся пагром. Трое сутак цемры і жаху.
МАЛЯ
Навошта яно нарадзілася, гэтае дзіця? Каб прыняць такую страшную смерць?
Які жахлівы лёс у Малі Крыгер і ў яе немаўляткі Лілечкі.
У часе пагрому 28 ліпеня Маля не спускалася ў сховішча. Яна сядзела на ложку са сваёй Лілечкай. Дзяўчынка нарадзілася ў гета. Гаварылі, што Лілечка — добры вястун. Нараджэнне дзяўчынкі — нараджэнне міру.
Ужо ўскочыла ў сховішча Маліна сястра Двося. Ужо ўцягнулі Малінага васьмігадовага сына Кіма, які не хацеў разлучацца з маці. Хутка зачыняць уваход туды.
89
^г^аЛЯ ўсёстсяДзіЦь на ложку, прыціскаючы да сябе малое. Яна не ішла ў сховішча, баялася, што сваім плачам дзіцё выкрые астатніх.
Пачуўся голас старога Сендара:
Схамем1ба Ж ТаК можна? БяРЬІ хутчэй дзіця.
Нечакана пачалася страляніна.
Двося, якая павінна была зачыніць уваход 1 Пацягнула СЯСТРУ за сабой у схові’ шча. Маля не паспела схапіць дзіця.
...Калі страляніна аціхла, Маля кінулася наверх — туды, да ложка. Маленькую дачку задушылі падушкай. у ааду
Маля ўзяла дзіця на рукі і выйшла на вуліцу дучіа^^ ГеТа’ М°ЦНа пРЬІЧіскаючы да сябе задушаную дачушку.
лыІі'т глядзелі на яе скамянелы твар, у засты
ОТТА ВЫРАТОЎВАЕ АНЮ
28 ліпеня наша рабочая калона да пачатку пагрому паспела выйсці за дрот гета.
Аню Батвіннік у гэты дзень накіравалі на Мэблевую, да БэдзіГрэты. У гадзін дванаццаць там з явіліся дзеці, якія ўратаваліся ад пагрому. Яны расказалі, што робіцца ў гета.
Аня мне пасля паведаміла:
— Усіх рабочых пастроілі ў калону. Значыць павядуць у гета! Аглядаюся, куды б уцячы.. Зусім блізка могілкі. Можна было б схавацца дзенебудзь за помнік... Але там чуліся стрэлы і лямант.
...Мьі ўжо ля гета, на Шорнай. Калоны спыняюцца. Да нас набліжаюцца эсэсаўцы. Чуем словы:
90
«фахарбайтэр» ’, «шварцарбантэр» < Значыць у «фахарбайтэраў» ёсць надзея на выратаванне. А у «шварцарбайтэраў» яе няма. Наша калона уся з чорнарабочых. I на Шорнай і на Рэспубліканскан напагатове чакаюць машыны. Да машын гоняць
людзсй. Уся дрыжу, плачу.
I тут чую голас Отта. Ён тлумачыць эсэсауцу, што я не чорнарабочая, што я працую ў яго. Мяне выштурхоўваюць з калоны, вядуць туды^ дзе стаяць «спецыялісты». Тут зусім мала людзен. .
А людзей з калоны чорнарабочых ужо запіхваюць у машыны. Тых, што супраціўляюцца, рас
* Стаім чакаем, камянеючы ад страху. Отта размаўляе з немцаміахоўнікамі. 3 іх размовы я высветліла, што нас не будуць расстрэльваць.
...На Шорнай — забітыя. Гэта тыя, хто памы
каўся ўцячы. .
Нам загадваюць зносіць заоітых Я не магу. Мяне нудзіць.
Шорная патанае ў крыві...
на могілкі.
3 ДЗЁННІКА ЛЯЛІ БРУК
«...Я разам з дзяўчатамі ўладкаваларя працаваць. Якая была тая работа? Далі ў рукі лапату і пагналі рамантаваць чыгуначны насып. Працавалі з намі і ваеннапалонныя. Праца катаржная, асабліва для мяне пасля тыфу.
28 ліпеня ў час работы мы пачулі страляніну у гета пагром. Вяртацца назад было немагчьіма. Мы ледзь упрасілі канваіра, каб ен пачакау, не
1 Спецыяліст.
2 Чорнарабочы.
91
вёў нас у гета. Канваір паслухаўся, завёў у разбураны будынак, а сам пайшоў дамоў. Спалі на гарышчы, прытаіліся, баяліся, каб не заўважылі паліцэнскія...
...Тры дні мы не былі дома, і я ўжо думала “™^Тр5ц1ла мамУ на чацвёрты дзень, калі вярнуліся у гета, я даведалася, што там, дзе мы жылі, усе знішчана, акрамя інфекцыйнай бальніцы На гэты раз яшчэ пашанцавала: мама была жывая пашмару, які тут, не апісаць...»
ЮЛІ НЯМА...
Ася жьівая! Жудасныя дні пагрому яна правяла у сховішчы на Абутковай. А вось Юлі Гарфінкель нашай Юлечкі ўжо няма. Яе забілі ™.СПаМ1НаЮ: ЗУСІМ няДаЎна, калі калона вярталася у гета, нехта Юлю гукнуў 3 тратуара Яна азірнулася і ўбачыла жанчыну. Р
— Цётачка Маня! — адгукнулася Юля.
Ліанчына, змахваючы слязу, заківала але паДысці да калоны бліжэй спачатку не адважвалася.
Як там бабуля? — крыкнула Юля.
з СпахмуРнела> махнула рукой, сышла
з тратуара, дагнала нас.
„ ~ усіх пабілі,—пачулі мы.—Сагналі v ёйбТбу^™ 1 раССтралялі‘ Ня®. Дзіцятка, тва
Юля збялела.
ЧавусаТ^? Расказала Гэтая Чётка Маня з Юля ч ДСу ^ 1 пРыяЦелька Юлінай бабулія/РЫЯЗДйЖаЛа ў Чавусы на лета А калмнога яўпэ^Тпм УНеДаЛёКа' У ІМ пРаЦаяала правьі Т МДаЦЬ’ еН 1 СТаў месцам Рас'
...А цяпер няма і самой Юлі.
92
3 ДЗЁННІКА ЛЯЛІ ВРУК
«...Нас перавялі працаваць на цагельны завод _ грузілі цэглу. Са мной побач Саля Ьабадзян. Саля засталася пасля пагрому 28 ліпеня адна, амаль без вопраткі. У мяне былі на змену сукенкі, мы дзяліліся.
3 намі на цагельным заводзе працавалі хлопцыбеларусы. Яны вывозілі цэглу з печаў, а мы грузілі яе на машыны.
У вольную хвіліну збіраліся разам і размаулялі. Пазнаёмілася з хлопцам, якога звалі Міша. Працавалі вельмі цяжка, а атрымлівалі раніцан дзвесце грамаў хлеба, а ў абед кацялок поснага супу. Хлопцаў кармілі лепш. I Міша часта адда^ ваў мне свой паёк. Мы з ім пачалі будаваць планы, як вырвацца з гета. Міша і яго сябры абяцалі нам дапамагчы. Але нічога не атрымалася...»
АДНАКЛАСНІКІ
Вось які лёс сяброў Мары Энцінай, якіх яна ведала па школе.
Хлопцы з аднаго класа...
...Сёма Маршак.
Эсэсаўцы спынілі яго на вуліцы.
— Чаму без латак? .
А Сёма заўпарціўся, не хацеў іх насіць. Колькі ні прасілі, не прышпільваў, не прышываў. Так ён змагаўся за сваю чалавечую годнасць.
Эсэсаўцы загадалі яму капаць яму.
— Навошта? — запратэставаў Сёма.
Яго прымусілі пісталетам.
Сёму закапалі жывым...
...Додзік Герцык. Мара кажа, што імя гэтага
хлопца людзі павінны вымаўляць з гонарам і удзячнасцю. Цудоўны, мужны юнак!
— Ён вельмі давяраў мне,— расказвае Мара.— Мы ж знаемыя яшчэ са школы! Ад яго я чула пра весткі з фронту, пра зводкі Савецкага інфармбюро. У апошні час Додзік пасля работы часта не вяртауся ў гета. Заставаўся начаваць у горадзе, казам з сябрамі слухаў па радыёпрыёмніку Маскву.
А потым Додзіка не стала: яго схапілі, катавалі, павесілі...
ВЫРАТАВАННЕ
Васіль Іванавіч Васільеў вывеў з гета сваю сям ю жонку Фрыду Абрамаўну і дачку Фло.
Дзе ён быў да нядаўняга часу, калі з’явіўся ў гета, ад каго даведаўся, што яго сям’я тут, не ведаем.
„Аб тым, як ён уратаваў сям’ю, мне расказаў мон добры сябрук Фіма Асіноўскі. Фіма — быЛЬІ в!чань Фрыды Абрамаўны. Ен вельмі дапамог ен.
Васіль Іванавіч прыйшоў у гета: начапіў латкі і далучыўся да калоны, якая вярталася з работы. Затым прыцемкамі, да каменданцкай гадзіны, з дапамоган Фімы і свайго сябра, які стаяў на другш баку Шорнай, праз дзірку ў дроце перадаў маленькую Флору. ‘
Саіч Васіль Іванавіч застаўся начаваць у гета. аніцап разам з Фрыдай Абрамаўнай у рабочай калоне выйшаў у горад.
Фіма ведае, што для Фрыды Абрамаўны ў яго Оылі прыгатаваны патрэбныя дакументы.
94
3 ДЗЁНШКА ЛЯЛІ БРУК
«...Галя Туміловіч гаварыла маме, што калі б у нас былі дакументы, яна нам памагла б. (Мама ўжо некалькі разоў хадзіла да яе.) Я пачала шукаць якіянебудзь дакументы.
Мне прынеслі (і за тое дзякуй) непрыгодную, падробленую метрыку. Потым маме перадалі падроблены пашпарт.
I вось... Галя Туміловіч са сваен малодшан, майго ўзросту, сястрой Тасяй падышла да дроту. Я падкапала пад ім яму. Яны памаглі мне перансці на другі бок. Іду па горадзе, а мне^ здаецца, што кожны сустрэчны ведае пра мяне ўсё... Мы зайшлі да Галі, і я жыла ў яе некалькі дзён. Хутка прыйшла мама...»
3 ЗАПІСАЎ БЕРТЫ МАЙСЕЕЎНЫ БРУК
«...Помню словы Лялінькі: «Мамачка, як ірвецца сэрца туды, як невыносна тут. Пойдзем адсюль...»
У пэўныя дні Лялінька падыходзіла да агароджы, дзе з супрацьлеглага боку яе чакала Тася... Як ніхто не бачыў, Тася перадавала нам тоесёе з харчоў. Дзякуючы ім, я паступова стала папрауляцца, шукаць хоць якія дакументы... .
Іх прынеслі. Толькі тэрмін карыстання імі канчаўся. Боязна, небяспечна было, але мы адважыліся... „ . .
КНІГІ ОНЛАЙН
