Пісьмы маёй памяці: Непрыдуманая аповесць
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 111с.
Мінск 1984
Тоніна мама моўчкі зачыняе перад намі дзверы. Доўга стаіць у вушах гэты балючы грукат.
* * *
...Ідзём ледзь не ў канец горада на Грушаўскую. Там жывуць Гурскія. Уладзімір Феафілавіч да вайны лячыўся ў мамы.
— Гэта цудоўныя людзі. Яны абагрэюць, накормяць, а можа, і схаваюць нас,— гаворыць яна.
Мы ідзём да Гурскіх.
...Як цёпла, як добра на печы! Сыты кот то трэцца каля ног, то саскоквае на падлогу. Лашчыцца з намі.
— Вось і кот ходзіць на волі, а мы...— зусім не падзіцячаму гаворыць Іна.
Вольга Аляксееўна частуе нас дранікамі.
Мы толькі што наеліся крупніку, а тут — дранікі! Як смачна!
Ніна і Тася, дочкі Вольгі Аляксееўны I Уладзіміра Феафілавіча, забаўляюцца з катом.
На мыліцах уваходзіць Уладзімір Феафілавіч,
20
прыносіць на талерцы дзівадзіўнае — вялізныя жоўтаружовыя грушы.
— Частуйцеся... Гэта ж з нашага саду.
Мама ўсхліпвае:
— Дзякуй, дзякуй за ўсё. He турбуйцеся, не трэба. Мы зараз пойдзем...
— Што вы, Рахіль Аронаўна, вы ж для нас родны чалавек! Ды і куды пойдзеце? Хутка ноч! Пабудзеце ў нас, а там штонебудзь прыдумаем...
Вырашаем, што з раніцы незаўважна для суседзяў трэба будзе пакінуць гэтых шчырых, добрых людзей. Папросім штонебудзь з харчу.^Днём паходзім па горадзе, падыдзем да Замкавай. Можа, наш дом не кранулі? Ды і што з бабуляй?
Гурскія не адпускаюць нас і 8 лістапада. Мы пражылі ў іх два дні.
9га на світанні прачынаемся ад грукату ў дзверы.
— Вольга, адчыні...
Вольга Аляксееўна шэпча нам:
— He бойцеся. Гэта суседка... Закрывайцеся фіранкай і сядзіце ціха.
Мы сядзім на печы за фіранкай, слухаем.
— Воля, Волечка, калі што якое, не знасіць нам усім галавы... Ты глядзі, Волечка, глядзі... Ведаеш, што за гэта?
— У чым справа? Пра што ты гаворыш?
— Вой, Волечка, не прыкідвайся. Суседзі мяне паслалі... Кажуць, людзі ў вас хаваюцца. Бачылі іх, калі да тваёй брамы падыходзілі. Зайшлі, не выйшлі. Усе кажуць, збеглыя, з гета...
— Хто кажа? Хто бачыў?
— Бачылі, Волька, бачылі...
— Бач, дэлегатка ад суседзяў,— Уладзімір Феафілавіч стукае мыліцай.— Былі людзі знаёмыя і пайшлі. Нікога ў нас няма. Хочаш, вобыск рабі.
21
— He, я так, папярэдзіць... Што я — немец ці паліцай які? Толькі самі глядзіце. He здабраваць нам... Пра сваіх дзетак падумайце.
Суседка стукае дзвярыма. He паверыла... У хаце ўсталявалася пякельная цішыня.
— Сядзіце. He бойцеся,— Уладзімір Феафілавіч адхінае фіранку.— Зараз снедаць будзем.
— He, не, мы пойдзем,— мама саскоквае з печы.
Вольга Аляксееўна ціха плача.
— Куды ж вы пойдзеце? На пагібель? Я вас на гары схаваю, у склепе...
— Вы ўжо зрабілі больш, чым маглі, Уладзімір Феафілавіч.
Мама прыспешвае. Мы хуценька апранаемся. Вольга Аляксееўна захутвае мяне і Іну ў цёплыя шалікі.
Уладзімір Феафілавіч са збялелым тварам і сцятымі вуснамі выводзіць нас агародамі на суседнюю вуліцу. Потым гаворыць:
— Ідзіце да майго сябра. Вось адрас. Скажыце, ад мяне... Гэта недалёка. А я хутка там буду.
Ён кульгае следам за намі на мыліцах. Кроплі поту застылі на твары. У вачах туга.
— Чакайце мяне там...
— Бывайце, бывайце, родны чалавек...
* * *
Мы не пайшлі па адрасу, які даў Уладзімір Феафілавіч. Ідзём куды вочы глядзяць. Блукаем па горадзе, частуемся хлебам, які паклала нам у клунак Вольга Аляксееўна. Холадна, золка.
...Скіроўваемся ў бок Рэспубліканскай. Можа, убачым, што робіцца ў гета? Але там столькі немцаў!
22
— Давай пойдзем на наш Падгорны, на Чырвонаармейскую,— прашу я.
Чамусьці вельмі хочацца пайсці на тое месца, дзе мы жылі да вайны.
Мама згаджаецца: ці не ўсё роўна кудьі ісці I
...Вось тут, на гэтым пагарэлішчы, стаяў наш дом. На другім паверсе быў пакой з верандай, у якім жылі мы. Кусты бэзу. Нічога няма, акрамя голых кустоў бэзу. Якраз той прамежак паміж імі, дзе была наша з Нілай Кунцэвіч альтанка. На гэтым двары калісьці быў фарпост. Мы з Нілай любілі наш двор.
Спускаемся ўніз па Чырвонаармейскай. Ідзём па Лодачнай, Гарбарнай.
Раптам я ўспамінаю:
— Тут жыве Мая!
— Якая? — мама запытальна, з надзеяй у вачах, глядзіць на мяне.
— Прыгажуня! Гімнастка! Ты ж ведаеш яе маму. Яна, здаецца, санэпідэміёлаг!
— Ааа!
— Зойдзем да яе! Яна добрая!
...Невялікая кухня. Дзве незнаёмыя жанчыны.
— Вам каго?
— Маечку можна?
— Маечку? Можна... Мая, вас!..
...Лёгкая постаць. Пышныя залацістыя валасы, прамяністыя вочы.
Маечка кідаецца да мяне, радасна ўскрыквае:
— Мама, глядзі, хто прыйшоў!
I раптам замірае.
У кухню ўваходзіць Маіна мама. Зграбная, з гладкай прычоскай. Яна падыходзіць да маён мамы, прыціскае яе да сябе і раптам таксама камянее.
23
— Мы на хвілінку. Я хацела развітацца з табой, Маечка. Вось, ад’язджаем з горада,— дыханне падводзіць мяне, але я балбачу, балбачу нешта, разам з мамай і Інай адступаю да дзвярэй.
— Пачакайце, я апрануся і правяду вас.
Мая бяжыць услед:
— He крыўдуйце, прашу вас, не крыўдуйце. Адна з жанчын, якіх вы бачылі, сваячка бургамістра... Я правяду вас, схаваю...
Мая праводзіць нас на другі бок вуліцы. Вядзе ў газасховішча.
— Пабудзьце пакуль што тут. Есці вам прынясём...
Мая бяжыць дамоў. Хутка прыходзіць яе Mani. Яна прыносіць гарачы суп, абдымае нас, плача. Спяшаецца дамоў — восьвось каменданцкая гадзіна.
— Дзякуй вам,— шэпча ёй услед мама.
Ноч. Бразгае на даху бляха. Наогул, колькі іх, розных начных гукаў і якія яны страшныя! Мы з Інай прыціскаемся да мамы. Яна сагравае нас сваім дыханнем.
НА АСТРОЎСКАГА
Замкавая ў пагром не трапіла. Пакуль што... Бабуля жывая. Калі да старасці дадаецца голад і гора — гэта страшна. Час ад часу мацае нас рукамі. Ёй не верыцца, піто мы вярнуліся.
Ад Лёвы Маркіна — ён быў ахвярай і сведкай тых падзей — даведваемся пра тое, што адбылося ў зоне, якая папала пад пагром 7 лістапада. ХлопЦУ Ўдалося вырвацца з самага пекла, з вуліцы Астроўскага. Вось пра што ён расказаў і што пасля гаварылі людзі.
24
...3 дамоў, што на Астроўскага, непадалёку ад царквы, выгналі ўсіх жыхароў. Немцы б’юць іх прыкладамі, бізунамі, зганяюць у натоўп. Дзеці пагублялі бацькоў. Бацькі штурхаюцца ў натоўпе, шукаючы дзяцей.
Жанчына з дзікімі вачыма крычыць:
— Манечка, Ося, Зяма!
— Я тут, мама!
Хлопчык ірвецца да маці. Людзі сціснуты, нібы спрасаваны. Маці ўзнімае рукі над галовамі.
— Звяры! — крычыць жанчына ў твар немцам.
Адзін з іх страляе ў яе. Жанчына знямогла павісае на нечай спіне. Ёй нават няма куды ўпасці. I адразу ўсё сціхае.
— Забілі! Забілі! — чуецца людскі шэпт.
Неўзабаве нешта зрушваецца, мяняецца. Немцы расштурхоўваюць людзей, шнуркуюць у калону.
Яна ляжыць на бруку з акрываўленай галавой. Да яе бягуць маленькія дачка і сын. Яны нарэпіце знайшлі, прыпалі да забітай маці.
Нехта з мужчын адцягвае іх ад забітай. He, гэта не бацька. Бацька іх у Чырвонай Арміі. Гэта сусед Сімкін, з першага дома на Астроўскай, што ля царквы.
— Гэта дзеці Самуіла Озера,— гаворыць ён камусьці з калоны.
Маня, Ося і Зяма — у адным радзе з Сімкіным.
Калона рушыла ўверх па Астроўскай, да хлебазавода.
Раптам да Сімкіна, які знаходзіўся з краю, падбягае паліцэйскі. Ён совае яму ў рукі скрутак і загадвае разгарнуць.
— Сёння ж свята! — крычыць паліцай.— Святкуйце!
Сімкін разгортвае скрутак. Гэта чырвоны сцяг.
25
Ад нечаканасці ён упускае яго. I тут Зяма падхоплівае сцяг і высока ўзнімае над калонай.
Некалькі адчайных крокаў наперад... Зяма падае на брук, прашыты кулямі...
Немцы і паліцаі гоняць калону далей, на смерць.
3 ДЗЁННІКА ЛЯЛІ БРУК
«...У ноч з 6га на 7 лістапада мы пачулі грукат у дзверы і крыкі: «Адчыніце!» Пачаўся пагром. Паламалі аканіцы. Уварваліся немцы і загадалі сабрацца ў двары. Выйшлі на двор: я, мама і маленькі пляменнік Толік. Тата якраз у гэтую ноч застаўся на былой фабрыцы «Кастрычнік», дзе некалькі дзён працаваў.
Нас пагналі на Хлебную вуліцу. Тут людзей строілі ў калоны, садзілі ў закрытыя машыны.
Кашмар, які адбываўся там, немагчыма апісаць — гналі старых знямоглых людзей, жанчын, дзяцей. Яны не маглі ісці, падалі, крычалі, прасілі дапамогі.
Мы бачылі, як людзі паказвалі немцам даведкі аб тым, што яны працуюць рабочымі. Іх выводзілі з калоны. Мама паказала даведку, што яна ўрач. Але гэта не дапамагло. Настала наша чарга садзііда ў машыну. Мама зрабіла апошнюю спробу — зноў паказала даведку, На гэты раз афіцэру. Той даў знак, і паліцэйскі павёў нас у двор хлебазавода. Усё гэта было на світанні.
Там з нас учынілі здзекі. Прымупіалі стаяць на каленях. Калі хто не падпарадкоўваўся, расстрэльвалі.
У чатыры гадзіны акружэнне знялі, і нас адпусцілі.
26
Назаўтра раніцай прыбег тата і вымушаны быў адразу ісці на работу. Хутка прыйшлі немцы і выгналі з дому. Дазволілі ўзяць з сабой столькі рэчаў, колькі можна панесці. Потым пагналі да яўрэйскага камітэта. Там мы моклі пад дажджом у чаканні, што выдзеляць якоенебудзь жытло. Нічога не дачакаліся. Пайшлі ў бальніцу.
Пазней тата знайшоў пакойчык, і мы перабраліся туды жыць. Толюшку (бацька яго рускі) мы паслалі ў горад да Лены Сакаловай, і яна яго прыюціла...»
3 ЗАПІСАЎ БЕРТЫ МАЙСЕЕЎНЫ БРУК
«...Ніяк не ўкладваецца ў галаве... Як гэта? Вызначыць для знішчэння раён... Сабраць людзей, што жылі ў ім, усіх без выключэння, старых і дзяцей, і пагнаць да загадзя падрыхтаваных ям. Кідаюць людзей туды жыўцом... Потым абліваюць гаручым...
Гестапаўцы ж яшчэ, каму не надакучыла, працягвалі страляць у гэтую калатнечу ў яме...
Пасля пагрому ў бальніцу прыбегла ўрач Ліўшыц, жонка рэнтгенолага, якой удалося выбрацца з ямы. Яна была абпаленая, знявечаная. Расказвала, што людзей скідвалі ў ямы і палілі.
,..А я ўсё ўспамінаю, як мы перажылі гэты пагром, як паказвала немцам даведку аб тым, што я ўрач, загадчык аддзялення інфекцыйнай бальніцы. Нават пазней камендант гета Гатэнбах гаварыў, што работнікі інфекцыйнай бальніцы будуць знішчаны ў самую апошнюю чаргу!
Успамінаю, як атрымала некалькі ўдараў прыкладам, калі паказвала гэту паперку. Потым, калі мяне з дачкой і трохгадовым унукам сталі штур
27
хаць у машыну, па гэтай даведцы, на шчасце, адзін з немцаў адпусціў.
Успамінала, як нам, «памілаваным», загадалі стаяць на мокрым бруку на каленях і глядзець у адну кропку. Мой унук, трохгадовы Толік, усё пытаўся, ці правільна ён стаіць. I дрыжаў ад холаду, як асінавы лісток...
КНІГІ ОНЛАЙН
