Замкі і людзі
Міхась Ткачоў
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 184с.
Мінск 1991
’ЯК1Я пРацягваліся Да 26 ліпеня. Аблажыўшы Быхаў салдацвап VR™‘ НаГЛУХЗ’ КНЯЗЬ <<Не П° °ДНО вРемя>> заклікаў быхаўцаў здаты «ару еН П1Сау: <<Н быховцы твоей мнлостнвой грамо
ты не прннялн, п тебе, велнкому государю, не добнлн челом н город день"н ho^mh^ На солдатскне шанды вылазкн у ннх былн не по однн ™ Н ’ твовмн государевымн людьмн псшнх полков с солда
ты с стрельцы онн, быховцы, бнлнсь; н твон государевы ратные людн оыховцев побнвалн, н от шанцев в ров отблвалн» 13. Прычыну такога зацятага супраціулення царскія ваяводы бачылі ў магутнасці замк a «аменного городка», а таксама ў тым, што ў гараджан было «хлебных н железных запасов в городе много» н. Аднак сваю ролю адыграла і 3?ТаяН?655ЛгЬСКаГа Карадя ЯнаКазіміра адзначыць асобай граматай ад 31 мая 1655 г. стонкасць быхаўскіх сядзельцаў. Згодна гэтаму прывілею ствяатт™аДЗеНаГа валодання к Л Сапегі — падканцлера ВяУлікага княства Літоускага вызваляліся ад усіх падаткаў на 20 гадоў. Акрамя таго за кошт каралеускам казны ў далейшым нанімалася 300 чалавек нямецкан пяхоты для абароны Быхава '5. <алавек ня
У пачатку жніўня частка рускіх войск зпад Быхава пайшла на Слуцк 1 на Панямонне, але тут заставалася 11 палкоў A. Н. Трубяцкога jik я ГЛаТмаЛ1 ’«“«“палкоўнікі Е. Цыклер, X. Юнкман, Г. Фанста Дэн Л. Марцятус, Я. Рэнарт, А. Гохгард, К. Краферт, Е. Франзбек вярнул?сТказа^НЛ ₽' ^7 ^’ У пачатку кастрычніка сюды зноў по?яУБы™ ’ 3алатаРэнк1 7 кастрычніка настойлівая аблога СтапяІйЛп^ аднавілася. 8 кастрычніка «быховскне сндельцы» ў іюўдзень зрабілі вылазку. У час сутычкі застрэлілі I. Залатарэнку Паўстан
*аз?цк1м ВОНСКУ> ™oe затым узнікла супраць казацкай старшыны ?якарнА?аВаЛа запаР°жскае войска. Яно страціла баяздольнасць, «н так... не могучн... болше держатн Быхова в облеженню н оный узятн не
6*
83
могучн, отступнлн назад на Укранну». У канцы года і рускія войскі былі вымушаны практычна зняць аблогу Быхава. Тут застаўся толькі адзін полк з 22 сотняў палкоўніка Нячая, які складаўся ў асноўным з «папісаўшыхся» ў казакі сялян Усходняй Беларусі16. Між тым сілы абложаных v Быхаве слабелі. У снежні з Быхава збег палонны рускі салдат, які паведаміў, што «в Быхове конных м пешнх людей с 1000 человек... А хлебнымн з’апасы у ннх, быховцев, в городе скудно, н многне бедные людп от того скучают, что дс жнвотнны у ннх в городе много». Вялікія страты прыносіў «огненный наряд», які ўсё ж такі прыслалі сюды па просьбе 1. Залатарэнкі. Быхаўцы сабраліся здавацца, але, даведаушыся ад палонных, узятых на вылазцы, што рускія збіраюцца адыходзіць, вырашылі горад не здаваць. «А по городу де у ннх, быховцев, сторожа крепкая, в день н в ночь стоят беспрестанно все» 17.
Аднак інфармацыя ад беглага рускага паланяніка была недакладнай. 1000 чалавек складала наёмнае войска. Акрамя іх, тут оыло 1» харугваў мяшчан, што, верагодна, трэба разумець як 18 сотняў, шмат сялян'з Быхаўскага павета і да 1000 яўрэяў. У сярэдзіне снежня 1655 г. з хлебам tvt было «не скудно» 18. 500 казакоў, якія знаходзіліся пад Быхавым, сур’ёзнай небяспекі для абложаных не ўяўлялі. Тым больш што 1656 г. практычна прайшоў ва ўмовах рускапольскага перамір я. Яго ўмовы забаранялі царскім войскам і казакам чыніць «зацепкн н наезды» на населеныя пункты, якія да таго не былі заваяванымі «особлнво Быхову». Рускі цар чакаў вырашэння пытання пра яго выбранне на трон Рэчы Паспалітай. У пачатку 1657 г., калі стала зразумела, што гэтая надзея не збудзецца, адносіны паміж Расіяй і Польшчан зноуку абвастрыліся. Рускія войскі, якія дзейнічалі сумесна з казакаш Нячая, узялі Стары Быхаў, гарнізон якога 18 месяцаў знаходзіуся у аблозе 1 урэшце не змог утрымаць горад. У горадзе размясціліся казакі Нячая ; ' У другой палове 1658 г. I. Нячай здрадзіў рускаму цару і пераншоу на бок польскага караля. У лістападзе ён зрабіў сваен рэзідэнцыян добра ўмацаваны Стары Быхаў. Мяшчане горада былі прымушаны зноуку садзіцца ў аблогу. Авантура I. Нячая не выклікала энтузіязму ні у радавога казацтва, ні ў быхаўскіх мяшчан, якія слухаліся яго «поневоле» і абвяшчалі, што «впредь помогать ему не будут» _.
Толькі 14 мая 1659 г. да Быхава падыйшлі бунныя сілы рускага ваяводы Змеева, затым ЛабанаваРастоўскага. Пачалася аблога, якая цягнулася амаль 7 месяцаўда 4 снежня і скончылася начным прыступам на горад. Яго поспех у немалой ступені быу заояспечаны тым, што рускія ваяводы здолелі схіліць да здрады каменданта замка немца Шульца членаў гарадскога магістрата Ілыніча і братоу Ранчкоускіх. «Впавшн» ў Быхаўскую фартэцыю, рускае войска «люден всех, в тон осаде бывшнх, высекло». Асабліва пацярпелі палонныя шляхціцы і мяшчане, якіх высеклі «в пень»21.
У данясенні цару ЛабанаўРастоўскі паведамляу, што «государевы ратные людн город Старый Быхов прнступом взялн н нзменннка Нвашку Нечая н брата его Самошку Выговского, а нных многнх в ночное время побнлн»22. У час аблогі і прыступу замак моцна пацярпеу. Узнік пажар у выніку якога «...в каменное городке... с порохом взорвало палату, а в той ... палате был порох ручной н пушечным н пушечные ядра, ... сввнцу 12 свнней... да пушечных ядер большнх н малЫх 1843 ядра да семсот пуль мушкетных, да в том же погребу быховскнх меіцан в кадех меду сырцу сто пуд да сукна н нную рухледь» 23.
Ў 1660 г. сітуацыя дыяметральна змянілася: у Быхаве ўжо сядзе; г
84
ў аблозе войска царскага ваяводы Ф. Абярнібесава. 26 кастрычніка ён паведаміў цару пра цяжкі стан яго войск, якія галадалі і на якіх без перапынку нападалі казакі палкоўніка Мурашкі, што стаялі «блнзко Быхова у Ворколабова монастыря». Абложаныя мелі тады 18 палкавых пішчаляў і 2 вялікія верхавыя пішчалі24.
Да канца 1661 г. тут сядзеў у аблозе полк палкоўніка Гохварта, салдаты якога «голод н нужды всякне терпелн, н траву, н лебеду, н мокрнцу, н лошаднное мясо, н сырые говяжьн кожн, варя елн». 1 снежня 1661 г. да Быхава падступіла войска Рэчы Паспалітай пад началам Чарнецкага ў складзе 7 тысяч конных і пешых салдат з 11 гарматамі 25. Праз некаторы час горад быў узяты.
Андрусаўскае перамір’е 1667 г. паклала канец трынаццацігадовай вайне. Як і многія іншыя гарады, Стары Быхаў вельмі моцна ад яе пацярпеў, рэзка зменшылася яго насельніцтва. Польскі кароль у 1669 г. даў Быхаву поўную волю ад усіх падаткаў і мыт тэрмінам на 20 гадоў «па прычыне разбурэння горада ад сукупных казанкіх і маскоўскіх войск». Асобна былі ўлічаны затраты, якія ў першыя пасляваенныя гады гараджане панеслі, рэстаўрыруючы «фартэцыю Быхаўскую і валы каля места». Пагранічнаму гораду з каралеўскай казны выдзяляліся сродкі на наём, абмундзіраванне і ўтрыманне 300 чалавек «пяхоты нямецкай, якія знаходзіліся ў падчыненні каменданта замка» 26.
Такая пільная ўвага каралеўскай улады да Быхава яшчэ раз паказвае яго ролю і стратэгічнае значэнне на рускапольскай мяжы ў канцы XVII ст., а таксама сілу пратэкцыянізму роду Сапегаў, якія былі адной з буйнейшых магнацкіх сем’яў на Беларусі.
Сапегі не толькі клапаціліся пра ўмацаванне гарадской і замкавай фартэцыі свайго ўладання. Яны садзейнічалі развіццю ў горадзе ваенных рамёстваў. Зброя была неабходнай для гараджан. Тут мелася ўласная «людвісарня» — гарматная майстэрня, дзе адлівалі гарматы. Больш таго, у 1695 г. майстры «Юрко» і «Мнколай» па запрашэнню адлівалі вялікую гармату ў Магілёве. Вядома, што ў Быхаве, акрамя гармат, адлівалі таксама марціры 27. Зброя быхаўскіх рамеснікаў і даспехі карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі. Яны траплялі таксама на замежны рынак. Так, у 1675 г. маскоўскі баярын A. С. Мацвееў набыў у беларускага купца Ісаева «40 копнй быховскнх позолоченных, цена за копье по 40 алтын, 10 обушков быховскнх позолоченных, цена за обушок по 1,5 рубля, наручнй быховскнх позолоченных с мнсюркамн 6 nap, пара по 5 рублев, 6 буздыганов бьіховскнх же позолоченных, цена за буздыган по 5 рублев, да 4 вмнтовкп быховскне ж, позолоченные, цена за вннтовку по 5 рублев» 28.
Адзін з нешматлікіх інвентароў Старога Быхава за 1692 г. дае шэраг цікавых звестак пра замак і яго ўзбраенні, прынцыпы, структуры ваеннай арганізацыі гараджан, гарадскія павіннасці жыхароў горада і воласці. Як відаць з дакумента, замак размяшчаўся насупраць рынку. Трапіць у замак можна было па драўляным мосце, перакінутым праз абарончы роў. Мост меў з двух бакоў «парэнчы на балясах точаных». На яго сярэдзіне памяшчаліся пад’ёмныя «краты з дрэва сталярскай работы». Сама мураваная брама таксама мела пад’ёмную крату—герсу, палотнішча двухстворкавых варот «на бегунах», «пешаходную фортку» на завесах, сістэму жалезных засавак. На другім паверсе брамы знаходзіўся «пакой з камінам і печкаю». Завяршалася вежа круглым купалам — «галкай» з флюгерам — «ветранікам» у выглядзе герба Сапегаў. Злева ад брамы знаходзіўся будынак «мураванай кухні». Каля
85
яс дзве хаты з комінам, справа — каменная казарма, якая складалася з двух памяшканняў. На восі ўезда стаяў палац, у якім верх займалі «пакоі» і сталовая, знізу змяшчаліся скляпы.
На замкавым двары знаходзілася новазбудаваная «студня» з круглым дахам, крытая гонтам на точаных балясах, знаходзіліся іншыя гаспадарчыя пабудовы 29.
На бастыёнах Быхаўскага замка і на гарадскім вале стаялі 34 гарматы розных калібраў і канструкцый («шратоўніца», палявыя, «моджер», «марціра», шматствольныя «арганкі»), у тым ліку пяць гармат быхаўскай адліўкі. У цэйхгаўзе меўся значны запас пораху (25 1/2 бочкі), волава (3,2 «свінні»), салетра, ядры для адлітых у Быхаве («тутэйшых») гармат і для іншых гармат рознага калібру, картузныя набоі для 3, 4, 6 і 10фунтовых гармат, гранаты артылерыйскія і ручныя. Апошнія былі жалезныя, драўляныя точаныя і шкляныя. 3 ручной стралковай зброі і амуніцыі інвентар зафіксаваў больш за 1200 мушкетаў, 8 «арганаў» з мушкетных ствалоў, 38 гакаўніц, 1 старасвецкі аркебуз, 50 пар «блях гусарскіх», косы «проста насажаныя», формы для адліўкі ядраў і гранат, жалезныя пікі, сцягіхаругві, інструментарый для адліўкі гармат і іншыя рэчы 30.
Як сведчыць інвентар, павятовая быхаўская шляхта штогод «папісвалася на св. Міхала водлуг даўняга звычаю», становячыся на «попіс» перад мясцовым губернатарам. Гэта ж рабілі і «паны мяшчане места Старога Быхава... водлуг даўняга звычаю з харугвамі, бубнамі і зброяй».
КНІГІ ОНЛАЙН
