Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
Крамля ў б. патрыяршых палатах на вул. Разіна. У А.п. прадстаўлена дэкар.прыкладное мастаіггва Расіі, Візантыі, Зах. Еўропы і шэрагу краін Пярэдняй Азіі 5 — пач. 20 ст., захоўваюцца рэдкія калекцыі старадаўняй маст. зброі (13— 18 ст.), калекцыі залатога і сярэбранага посуду, тканін і адзення (14—19 ст.), дары паслоў, рэчы царскага і княжацкага ўжытку, ювелірныя вырабы і інш.
Літ.: Пясарская Л., М а р т ы н о в a М . Оружейная палата. 6 нзд. М., 1987.
АРУМ, род кветкавых раслін, гл. Ароннік.
АРУНА, у ведыйскай і індуісцкай міфалогіі бажаство світання. Уяўлялася ў выглядзе Сонца на Усходзе. Паводле эпасу «Махабхарата» яго маці Вініта разбівае ў нецярплівасці знесенае ёю
яйка, у якім знаходзіўся напаўразвіты А. Ен праклінае маці за сваю выродлівасць і прадракае ёй рабства.
АРУНТА ПУСТЫНЯ (Arunta), гл. Сімпсана пустыня.
АРУРА (Oruro), горад у Балівіі, у Андах. Адм. ц. дэпартамента Арура. Засн. ў пач. 17 ст. 184 тыс. ж. (1986). Трансп. вузел. Адзін з цэнтраў горназдабыўной (волава, вальфрам, медзь, сурма) прамсці. Каляровая металургія. Харч., тэкст., абутковая прамсці. Унт.
АРУТЧАН Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч (29.7.1897, г. Шуша, Нагорны Карабах — 20.6.1961), армянскі тэатральны мастак і графік. Нар. мастак Арменіі (1958). Вучыўся ў Саратаве (1920—23), у Парыжы (у акадэміі Каларосі, 1924— 25). Адзін з заснавальнікаў арм.
тэатральнадэкарацыйнага мастацтва, Аформіў больш як 100 спектакляў, у т.л. «Жаніцьба Фігара» П.А.Бамаршэ
(1933), «Атэла» У.Шэкспіра (1940), «Пікавая дама» П.І.Чайкоўскага (1956) і інш.
АРУЦЮНЯН Аляксандр Рыгоравіч (н. 23.9.1920, Ерэван), армянскі кампазітар. Нар. арт. СССР (1970). Скончыў Ерэванскую кансерваторыю (1941), з 1962 выкладае ў ёй (з 1977 праф.). 3 1954 кіраўнік Армянскай філармоніі. Сярод твораў: опера «СаятНава» (1969); «Кантата аб Радзіме» (1948), «Паданне аб армянскім народзе» (1961); сімфонія (1957); 5 канцэртаў з аркестрам для розных інструментаў; камернаінстр. і вак. творы (у тл. для хору а капэла); музыка да драм. спектакляў і кінафільмаў. Дзярж. прэмія СССР 1949, Дзярж. прэмія Арменіі 1970, 1986.
Літ.: Е о л я н М. Александр Арутюнян. М„ 1962.
АРФА (ням. Harfe), струннашчыпковы музычны інструмент.
Mae выгляд высокага трохвугольніка, бакамі якога з’яўляюцца рэзанансная расшыраная ўнізе скрынка, калонка з рычагамі механізма перастройкі і дутападобная рама ўверсе з калкамі і дыскамі педальнага механізма. Унутры трохвугольніка вертыкальна нацягнуты 44—47 струнаў рознай даўжыні і настройкі (дыяпазон Сі—g4). Асн. строй А дыятанічны (Cesdur). 3 дапамогай 7 педаляў (вынайдзены ў 1801 С.Эрарам) яна механічна перастройваецца ва ўсе танальнасці. Гучанне мяккае, пяіпчотнае, камернае. A — стараж. струнны інструмент, вядомы многім народам свету (найб. раннія выявы датуюцца 5м тыс. да н.э.). 3 17 ст. выкарыстоўваецца як аркестравы, з 18 ст. — як ансамблевы і сольны інструмент. На Беларусі А і яе выявы сустракаюцца ў літ. помніках і размалёўках каталіцкіх храмаў 16—19 ст. У Бел. акадэміі музыкі існуе клас А ІДз.Назіна.
АРФАГРАФІЧНЫ СЛОЎНІК, алфавітны даведнік, які падае правільнае напісанне рэестравых слоў і іх формаў у адпаведнасці з існуючымі правапіснымі нормамі. Яго лічаць «слоўнікам слоўнікаў», паколькі ўсе інш. даведнікі арыентуюцца на яго і толькі ў ім поруч з рэестравай лексікай ладаецца ў сістэматызаваным выглядзе афіцыйна ўзаконены звод арфаграфічных правілаў. А.с. любой мовы падзяляюць на а г у л ь н ы я (напр., «Слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне», 1987) і а с п е к т н ы я слоўнікі. Сярод аспекгных вылучаюць: спецыяльныя (напр., рус. «Арфаграфічны марскі слоўнік» Р.Э.Парэцкай, 1974); школьныя (бел. «Арфаграфічны слоўнік: Для пачатковых класаў», 5е выд., 1987; «Арфаграфічны слоўнік: Для сярэдняй школы» М.П.Лобана і М.Р.Судніка, 6е выд., 1990); вузкааспекгныя, якія засяроджваюць увагу на правільным напісанні слоў пэўных разрадаў (бел. «Асобна, разам, праз дэфіс» М.Р.Прыгодзіча, 1994; рус. «Вялікая ці малая?» Д.Э.Разенталя, 3е выд., 1987, і інш.). В.К.Шчэрбін.
516
АРФАГРАФІЯ
АРФАГРАФІЯ (ад грэч. orthos правільны + ...графія'ў п р а в а п і с , сістэма правілаў, якія вызначаюць аднолькавыя спосабы перадачы маўлення на пісьме. Асн. задачы бел. А. — рэгламентацыя графічнага ўзнаўлення гукавога складу слова; злггнага, паўзлітнага (дэфіснага) і раздзельнага напісання; пераносу слоў, а таксама правілы афармлення абрэвіятур, умоўных скарачэнняў. У перадачы гукавога складу слова адрозніваюць 2 асн. прынцыпы; фанетычны (захаванне асаблівасцяў вымаўлення) і марфалагічны (захаванне нязменнымі асобных марфал. частак слова); сустракаюцца таксама правапісныя нормы, замацаваныя традыцыяй. Сучасная бел. А. рацыянальна спалучае фанет. і марфал. прынцыпы.
Бел. А фарміравалася на працягу доўгага часу. Ужо ў ранніх помніках бел. пісьменства
Арфведсаніт.
14—15 ст. адлюстраваны найб. харакгэрныя асаблівасці бел. фанетыкі. 3 19 ст., калі жывая нар. таворка сгала асновай бел. літ. мовы. складваюцца і замацоўваюцца найважнейшыя рысы бел. А (напр., перавага аддаевда фанет. прьпіцыпу). Сганаўленню арфаграфічных нормаУ садзейнічала навук. распрацоўка бел.
Арфей, які іграе на ліры. Мазаіка. 3 ст.
мобы на пач. 20 ст. (працы Я.Ф.Карскага). Першая спроба нармалізаваць А зроблена ў «Граматьшы для беларускіх школ» БАТараіпкевіча (1918). Пастановай СНК БССР ад 23.8.1933 «Аб зменах і спраіпчэнні беларускага правапісу» праведзена ўдакладненне бел. А, значная роля была адведзена марфалаг. прынцыпу. Пасля шырокай даскусй ў 1929—57 CM БССР зацвердзіў праект Арфаграфічнай камісіі «Аб удакладнеяні і частковых зменах існуючага беларускага правапісу» (11.5.1957). На яго аснове выдадзены «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» (1959). Аднак і яны не ахопліваюць усіх спрэчных і няясных выпадкаў, таму праца па ўдасканаленні правілаў бел. А працягваецца.
Літ.: Сучасная беларуская літаратурная мова: Лексікалогія. Фразеалогія. Лексікаграфія. Фразеаграфія. Фанетыка. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. 2 выд. Мн., 1984; Беларуская мова: Цяжкія пытанні фанетыкі, арфаграфіі. граматыкі. Мн., 1987; Камароўскі Я.М. Сучасная беларуская арфаграфія. Мн., 1985. П.П.Шуба.
АРФАЭШЯ (ад грэч. orthos правільны + epos маўленне), сукупнасць вымаўленчых нормаў, уласцівых літаратурнай мове, якія забяспечваюць аднастайнасць гукавога афармлення вуснай мовы. 2) Раздзел мовазнаўства, які вывучае нормы вымаўлення. Непарыўна звязана з фанетычнай сістэмай мовы, бо ўюіючае і харакгарыстыку вымаўлення асобных гукаў (арфафанію, напр. дзеканне, цеканне, неаглушэнне «й» і г.д.) і іх вымаўленне ў залежнасці ад пазіцыі ў слове. Такія, напр., выразныя асаблівасці бел. фанетыкі, як недысімілятыўнае аканне («вада», «маладзік», «чалавек»), прыстаўныя галосныя («ільняны», «аўторак», «імгла») і зычныя («вока», «завочнік»), мяккія свісцячыя «з» і «с» перад наступнымі мяккімі («бязлесіца», «з зімы», «песня»), мяккія афрыкаты «дз» і «ц» («Дзвіна», «дзверы», «цвёрды»), губнагубны «в(ў)» («траўка», «жоўгы»), падоўжаныя зычныя («збожжа», «галлё», «насенне») замацаваліся як арфаэпічныя нормы. Да А. часта адносяць таксама правілы пастаноўкі націску і інтанацыйныя правілы.
Літ.: Янкоўскі Ф.М. Беларускае літаратурнае вымаўленне. 4 выд. Мн., 1976; Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн., 1985; Фанетыка беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1989.
АРФВЕДСАНІТ (ад прозвішча швед. хіміка Арфведсана), мінерал, ма
наклінны шчолачны
NaNa2Fe24+Fe3+Si«O22(OH)2.
амфібол Натрый
можа замяпічацца кальцыем. Утварае прызматычныя крыіпталі, прамянёвашаставатыя агрэгаты, зерні. Колер цёмназялёны да чорнага. Паўпразрысты. Бляск шкляны. Цв. 5,5—6. Шчыльн. 3,4—3,5 г/см . Пародаўтваральны мінерал. Пашыраны ў масівах нефелінавых сіенітаў і lx пегматытах, некаторых шчолачных гранітах, метасаматытах і карбанатытах.
АРФЕЙ, у грэчаскай міфалогіі фракійскі спявак, сын музы Каліопы. Цудоўнымі спевамі і ігрой на кіфары ён зачароўваў багоў і людзей, утаймоўваў дзікія сілы прыроды. Паводле міфаў, А.
удзельнічаў у паходзе арганаўтаў, лічыўся заснавальнікам арфічных культаў. Калі раптоўна памерла яго жонка Эўрыдыка, А. адправіўся за ёю ў царства мёртвых. Міф пра A — часты сюжэт у выяўл. мастацгве (ант. вазы, фрэскі, карціны П.Рубенса, Я.Тынтарэта), лры (Авідзій, Вергілій), музыцы (К.Глюк, Ф.Ліст, І.Стравінскі) і інш.
АРХАЗАЎРЫ (Archosauria), самы вялікі падклас выкапнёвых паўзуноў. 5 атр.: тэкадонты (зыходная група А.), кракадзілы, дыназаўры яшчара і птушкатазавыя, птэразаўры (лятучыя яшчары). Знойдзены ў адкладах верхняй пярмі на ўсіх кантынентах. Насялялі сушу, прэсныя і марскія воды, паветра.
Даўж. да 35 м, маса да 50 т. Пярэднія канечнасці карацейшыя і слабейшыя за заднія. Чэрап з дзвюма скроневымі ўгіадзінамі. У многіх скурны панцыр. Драпежнію і раслінаедныя. У сучаснай фауне прадстаўлены толькі кракадзіламі. Ад А паходзяць шушкі.
АРХАІЗМ (ад грэч. archaios старадаўні, старажытны), устарэлая назва сучаснай рэаліі, што абазначаецца новым словам: напр., «раць» — войска, «рамёны» — плечы. Архаічнымі могуць быць і формы слоў. Адрозніваюцца А: уласналексічныя («каморнік» — землямер), лексікасемантычныя («жывот» — жыццё), лексікафанетычныя («кроніка» — хроніка), лексікаакцэнталагічныя («рапбрт» — ріпарт), лексікасловаўтваральныя («лгар» — ліун), лексікамарфалагічныя («паэта» — паэт). Выкарыстоўваюцца ў мове як стылістычны сродак. І.Л.Бурак.
AFXAIKA (ад грэч. archaikos старадаўні, старажыгны), ранні этап у гіст. развіцці якойнебудзь з’явы. У мастацтвазнаўстве тэрмін выкарыстоўваецца гал. чынам для вызначэння ранняга перыяду
Да арт. Архазаўры: птушкатазавы дыназаўр ігуанадонт.
АРХАНГЕЛЬСКАЯ 517
развіцця архітэкгуры і выяўл. мастацтва Старажытнай Грэцыі (7—6 ст. да н.э.), калі выпрацоўваліся найважнейшыя арх.маст. прыёмы, традыцыйныя для грэч. класікі.
Архітэкгура развівалася на аснове стоечнабэлечнай канструкцыйнай сістэмы, выяўл. мастацтва — вобразаў ант. міфалогіі. Найважнейіпымі дасягненнямі мастацгва перывду А была выпрацоўка прапарцыянальных канонаў і дэкар. формаў арх. ордэра (у т.л. дарычнага і іанічнага), асн. тыпажу манум. скулыпуры, чорна і чырвонафігурнага стыляў вазапісу з’явіліся і новыя тыпы манум. скульпгуры — статуі юнакоўатлетаў (курас) і дзяўчат (кора). У больш шырокім значэнні A — мастацгва стараж. гіст. энох, якое вызначаецпа прымітывізмам формаў. У мастацівазнаўстве тэрмін «А» выкарыстоўваецца ў дачыненні да твораў, у якіх ёсць рэграспектыўныя формы старажытнасці (пераважна антычнасці).
КНІГІ ОНЛАЙН
