КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
А.І.Падлужны (мовазнаўства). АРТЫЛЕРЫЯ (франц. artillerie), 1) род войскаў, прызначаны для абслугоўвання і баявога выкарыстання артыл. ўзбраення. Ва ўсіх арміях свету выконвае баявыя задачы ў інтарэсах інш. родаў войскаў. У сучасных сухапутных войсках падзяляецца на А вайсковую (палявую) — армейскую, карпусную, палкавую 1 да т.п. і рэзерву Гал. камандавання, на наземную (бывае пушачная, гаўбічная, рэактыўная, процітанкавая, горная і мінамёты) і зенггную. Залежна ад спосабу арганізацыі ўзаемадзеяння з інш. родамі войскаў адрозніваюць А прыдадзеную (на час выканання баявой задачы перадаецца ў распараджэнне камандзіра злучэння, часці) і А падгрымкі (застаецца ў падначаленні ст. артыл. камандзіра, але выконвае агнявыя задачы, пастаўленыя агульнавайск. камандзірам). А ў ВПС — авіяц. пушкі на самалётах і верталётах. У ВМФ падзяляецца на карабельную (у т.л. зенітную) і берагавую. Ва Узбр. Сілах Рэспублікі Беларусь А. складаецца са злучэнняў, часцей і падраздзяленняў уласнаствольных артыл. 508 АРТЫЛЕРЫЯ сістэм, процітанкавых кіроўных ракет, a таксама падраздзяленняў артыл. разведкі і спец. падраздзяленняў, што ўваходзяць у склад артыл. злучэнняў і часцей. Артыл. злучэнні і часці, што не належаць да вайсковай А., з’яўляюцца рэзервам Гал. камандавання і прызначаны для ўзмацнення дзеянняў агульнавайск. падраздзяленняў, а таксама дая стварэння артьш. рэзерваў. 2) Від зброі або сукупнасць прадметаў артыл. ўзбраення, уключаючы сродкі наземнай і паветр. разведкі, сувязі, назірання, кіравання агнём, цягі, транспарту і інш. 3) Навука, якая вывучае асновы будовы матэрыяльнай часткі агнястрэльнай зброі, яе ўласцівасці і спосабы выкарыстання ў баі. Асн. раздзелы: унуграная і знешняя балістыка, асновы будовы матэрыяльнай часткі боепрыпасаў, выбуховыя сродкі і порахі, тэхналогія артыл. вьпвсці, тактыка, тэорыя стральбы, гісторыя А. Самы ранні этап развіцця A — сценабігная і кідальная зброя краін Стараж. Усходу (Егіпет, Індыя, Кітай і інш.), Грэцыі і Рыму. 3 вынаходствам пораху ўзнікла агня стрэльная зброя: у Кітаі ў 11 ст., у Еўропе першыя ўзоры яе з’явіліся ў Італіі, Францыі, Германіі, Англіі, на Беларусі — у 14 ст. Войскі ВКЛ упершыню сутыкнуліся з новай зброяй у 1341, калі ў час аблогі крыжацкага замка Баербург «вогненнай стралой» быў забіты вял. князь Гедзімін. У 1382 войскі ВКЛ ужо мелі ўласныя бамбарды, пры дапамозе якіх штурмавалі ордэнскі замак Георгенбург. Першыя гарматы рабілі з дрэва (Кітай, Галандыя), потым з жалеза ў выглядзе каванай метал. трубы, якая мацавалася да масіўнай драўлянай калодкі. Ядры напачатку былі драўляныя і каменныя, пазней алавяныя і бронзавыя. У 14 ст. з’явіліся гарматы з бронзы (на Беларусі іх выраблялі майстэрні ў Полацку, Віцебску, Навагрудку і інш.). У 1384 кідальныя балісты, зробленыя на Беларусі, выкарыстоўваліся супраць войскаў Лівонскага ордэна. Каля 1540 у Вільні заснаваны гарматны ліцейны двор — людаісарня, у 1597 — майстэрня па вьпвсці куль і ядраў Бараньская кульня. У 16—17 ст. гарматы ставілі на колы, у іх з’явіўся перадок з зараднай скрьшяй. Ядры былі жалезныя, чыгунныя і нават цгкляныя. Напачатку А на Беларусі абслугоўвалі наёмныя пушкары з Германіі, Чэхіі, Галандыі (у іх вучыліся бел. майстры), з сярэдзіны 16 ст. абыходзіліся без іх. Вядомы імёны майстроў Сцяпана і Пятра з Нясвіжа (канец 16 — пач. 17 сг.), К.Ганусава з Быхава (2я пал. 16 ст.) і інш. У 1й пал. 17 ст. выпушчаны падручнікі па артыл. справе на лац. і польскай мовах: італьянца Андрэя дэль'Аква, іспанца Дыега Уфана, ураджэнца Беларусі К. Семяновіча. У 18 ст. артыл. гарматы выраблялі ў Слуцку, Быхаве, Нясвіжы, Гродне, Жлобіне, Вішневе. Пасля далучэння Беларусі да Рас. імперыі выраб гармат спынены, эпізадычна для асобкых мапіатаў рабіліся невял. гарматысалютоўкі. 3 сярэдзіны 19 ст. ў большасці краін пачаўся пераход да наразной А У пач. 20 ст. артылерысты ўпершыню вялі стральбу з закрьгтых агнявых пазіцый, быў створаны і выкарыстаны мінамёт (1904—05). У перыяд 1й сусв. вайны з’явілася А суправаджэння, зенітная, процітанкавая, былі ўдасханалены мінамёты. 2я сусв. вайна выклікала ўсебаковае развіццё зенітнай, процітанкавай, рэактыўнай і самаходнай А, выкарыстоўвалася А вялікай і асаблівай магугнасці. Узніклі новыя формы баявых дзеянняў А, павялічылася яе шчыльнасць ла ўчастках прарыву (да 200—300 гармат на 1 км фронту). Вопыт баявога выкарыстання А даў багаты матэрыял для развіцця артыл. навукі. Удасканаленне А працягваецца. Літ.: П е р е д е льскн й Г.Е., Токмаков АН., Хорошнлов Г.Т. Артнллерня в бою н операцнн. М., 1980; Отечественная артнллерня, 600 лет. М., 1986; Nowak Т . Polska technika wojenna XVI— XVIII w. Warszawa, 1970. М.Р.Піахотны, В.А.Юшкевіч. Да арт. Артылерыя. Ручная кідальная зброя даагнястрэльнай эпохі: 1, 2 — нервабалістычныя баявыя гарматы; 3, 4 — барабалістычныя гарматы (в — гіганцкіх памераў, 5 — з процівагай); 5 — акрабаліста (таксабалісга). Да арт. Артылерыя. Гарматы 11 — пач. 20 ст.: 1 — старажытная кітайская драўляная гармата 11 ст.; 2 — марціра 14 ст.; 3 — доўгая французская серпанціна 15 ст.; 4 — гафуніца 1542; 5 — трохфунтовая палявая пушка 1700; 6 — бронзавая марціра Чохава 1606; 7 — «сакрэтная гаўбіца» Шувалава 1754; 8 — руская шасцідзюймовая аблогавая гармата 1877; 9 — 122мм палявая скарастрэльная гаўбіца ўзору 1910; 10 — 76мм зенітная пушка ўзору 1915. 510 АРТЫМОВІЧ АРТЫМОВІЧ Надзея Еўдакімаўна (н. 18.2.1946, в. Аўгустова Беластоцкага ваяв., Польшча), бел. паэтэса. Скончьша Варшаўскі унт (1982). 3 1970 друкуецца ў беластоцкай газ. «Ніва». Першы зб. вершаў «У сне, у болю слова» (Беласток, 1979) выйшаў у пер. на польскую мову. У паэзіі пераважаюць інлымная лірыка, грамадскапатрыят. матывы, праблемы адаптацыі селяніна ў горадзе. Ей характэрна ўскладненасць формы, метафарычнасць (зб. «Роздумы», Беласток, 1981; «Сезон у белых пейзажах», Беласток, 1990; «3 неспакойных дарог», Мн., 1993; «Дзверы», Беласток, 1994, з А.Разанавым). Літ.: Надзея Артымовіч // Крыніца. 1994. № 12. І.У.Саламевіч. АРТЬІТ (ад грэч. orthos прамы, правільны), а л а н і т , рэдказямельны міне рал класа сілікатаў, аналаг эпідоту, Ce2Fe2AlO(OH)[SiO4] [SijO?]. Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Крыпггалі прызматычныя, таблітчастыя, агрэгаты зярністыя. Колер чорны, буры. Бляск смалісты. Цв. 5—6,5. Шчыльн. 3,3—4,2 г/см3. Радыеакгыўны. У прыродзе трапляецца рэдка. Акцэсорны мінерал гранітаў, гнейсаў, гранітных пегматытаў. Часта метамікгны. На Беларусі як акцэсорны мінерал выяўлены ў пародах крышт. фундамента. Сыравіна для атрымання рэдказямельных элементаў (цэзію, ітрыю і інш.). Выкарыстоўваецца для вызначэння абсалютнага ўзросту парод свінцовым метадам. АРТЫШОК (Супага), род кветкавых раслін сям. астравых. Каля 12 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і і на Канарскіх авах. У культуры 2 блізкія віды — А. кардон, або іспанскі (С. cardunculus), і сапраўдны, або калючы (С. scolymus). Як харч., кармавыя і дэкар. расліны вырошчваюць у Паўд. Еўропе, на Пд Расіі, на Украіне. На Беларусі А. сапраўдны ёсць у калекцыі Цэнтр. бат. сада АН. Размнажаюць насеннем і атожылкамі. У сярэдняй паласе вырошчваюць як аднагадовую культуру расадным метадам. Шматгадовыя травяністыя расліны. Сцябло галінастае, прамое, выш. 0,5—1 м. Лісце буйное, лопасцевае або перыстарассечанае. Трубчастыя фіялетавыя, сінія або белыя кветкі сабраны ў буйны кошык дыям. да 10 см. Сакавітыя нераскрытыя кошыкі з мясістым кветаложам (маюць да 3% бялку, 7—15% вутляводаў, 3—11 мг% вітаміну С, 0,4 мг% караціну, вітаміны Ві і Вг, правггамін А, цукар, інулін), ачышчаныя чаранкі, галоўныя жылкі лісця і карані спажываюць вараныя і кансерваваныя (далікатэсная страва). У насенні каля 30% тлушчу, прыдатнае на корм птушкам. Стымулявальны і дыўрэтычны лек. сродак; ужываюць пры дыябеце, атэраскле Да арт. Артылерыя. 1. Гарматы 16 — 17 ст. з Нясвіжскага замка: 1, 2, 3 — з фігурнымі аздабленнямі, 4 — з серыі Германа Мольтфелвда. II. Гарматы корпуса артылерыі ВКЛ канца 18 ст.: 1 — адна—трохфунтовая палявая гармата, зробленая на аўстрыйскі ўзор, 2 — двух — васьміфунтовая гаўбіца, зробленая на ўзор французскай гаўбіцы сістэмы Грыбаваля (лафет паказаны ў разрэзе). III. Адна з гармат польскабеларускалітоўскіх паўстанцаў 1863 — 64 (паводле Баляслава Галэцкага). АРТЭГА 511 розе, хваробах печані; плады — проціяддзе опіуму. АРТЭГА СААВЕДРА (Ortega Saavedra) Даніэль (н. 11.11.1945, г. ЛаЛібертад, Нікарагуа), дзяржаўны, палітычны і ваенны дзеяч Нікарагуа. Прэзідэнт Рэс публікі Нікарагуа ў 1985—90. 3 1962 удзельнік барацьбы супраць дыктатуры Самосы, з 1965 чл. Нац. кіраўніцтва Сандзінісцкага фронту нац. вызвалення (СФНВ), у 1966—67 камандуючы Цэнтр. фронтам партыз. атрадаў. У 1975—79 адзін з кіраўнікоў узбр. сіл СФНВ. У 1981—85 каардынатар Кіруючага савета ўрада Нац. адраджэння. Да арг. Артылерыя. Гарматы перыяду 1й і 2й сусветных войнаў: 1 — 155мм палявая пушка (Францыя); 2 — 76мм палявая скарастрэльная пушка ўзору 1902 (Расія); 3 — 210мм аблогавая гаўбіца Крупа (Германія); 4 — 305мм марціра (Аўстрыя); 5 — 105мм гаўбіца (ЗША); 6 — шасціствольны мінамёг (Германія); 7 — 105мм лёгкая гаўбіца (Германія); 8 — баявая машына рэактыўнай артылерыі БМ13 (СССР); 9 — 7бмм самаходная артылерыйская устаноўка СУ76 (СССР). Да арт. Артылерыя. Сучасная артылерыя: 1 139,7мм пушка МК3 (Вялікабрытанія); 2 баявая машына рэактыўнай артылерыі БМ24 (Расія); 3 90мм самарушная процітанкавая пушка (ФРГ); 4 устаноўка рэактыўных кіроўных процітанкавых снарадаў 55ІІ (францыя); 5 — 122мм самаходная гаўбіца (Расія); 6 203мм самаходная гаубіца М 1101 Е2 (ЗША); 7 105мм горная гаўбіца ўзору 1956 (Італія); 8 122мм гаўбіца Д30 (Беларусь). АРТЭМІДА 513 АРТЭЗІЯНСКІ БАСЁЙН (ад Artesium — лац. назвы франц. правінцыі Артуа), басейн напорных падземных водаў (гл. Артэзіянскія воды), прымеркаваны да адмоўных геал. струкгур. Адрозніваюць платформавыя А.б. (у сінеклізах, мульдах і інш.) і міжгорныя А.б. (у міжгорных прагінах). Утвараюцца пластавымі водамі платформавага чахла і трэіпчынаважыльнымі водамі крышт. фундамента. У А.6. вылучаюць вобласці жыўлення, напору і разгрузкі падземных водаў. Пл. ад дзесяткаў да мільёнаў квадратных кіламетраў. Самыя вял. Аб.: ЗаходнеСібірскі, Маскоўскі (зах. ч. на тэр. Беларусі), Прыбалтыйскі, В. Аўстралійскі, Парыжскі і інш.