КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АРТАГАНАЛЬНАСЦЬ (ад арта... + грэч. gonia вугал), абагульненне паняцця перпендыкулярнасці на розныя аб’екты матэматыкі. Так. гтерпендыкулярнасць дзвюх прамых абагульняецца на А ліній (вугал паміж крывымі роўны вуглу паміж датычнымі ў пункце перасячэння), А. траекгорый (перасячэнне імі пад прамым вуглом зададзенай сям’і ліній, напр., сям’я радыяльных прамых перасякае пад прамым вуглом акружнасць) і А векгараў (роўнасць нулю іх скалярнага здабытку) — на любую векгарную прастору, дзе вызначана паняцце скалярнага здабытку са звычайнымі ўласцівасцямі і інш. Гл. таксама Артаганальная сістэма.
В.А.ЛІПНІЦКІ.
АРТАГАНАЛЬНАЯ ПРАЕКЦЫЯ, гл. ў арт. Праекцыя.
АРТАГАНАЛЬНАЯ СІСТЭМА, 1) мноства {хп} ненулявых векгараў у эўклідавай (гільбертавай) прасторы, для якіх скалярны здабытак (хп, хш) = 0 пры п * * ш. Калі модуль кожнага векгара роўны 1, то сістэма {хп} наз. артанармоўнай. Поўную А.с. наз. артаганальным базісам. Адпаведна вызначаецца і артанармоўны базіс. 2) Сістэма каардынатаў, у якой каардынатныя лініі (або паверхні) перасякаюцца пад прамым вуглом. Звычайна карыстаюцца дэкартавымі, палярнымі, эліптычньтмі,
АРТАПВДЫЯ 505
сферычнымі, цыліндрычнымі А.с. каардынатаў. 3) Сістэма мнагаскладаў [Pn(x)}, п = 0. 1, 2.. якія на адрэзку
[a, b] з вагой g(x) задавальняюць умовам артаганальнасці j Pn(x)Pm(x)g(x)dx a
= 0 /п*т/, пры гэтым ступень кожнага мнагасклада Рп(х) супадае з яго індэксам п. Выкарыстоўваюцца ў задачах матэм. фізікі, тэорыі выяўленняў груп, вылічальнай матэматыкі і інш. 4) Сістэма функцый {(pn), n = 1, 2..., якія на адрэзку [a, b] з вагой р(х) задавальняюць умовам артаганальнасці:
*
J фn(x)фm(x)p(x)dx = 0 пры n/m, дзе a
* — знак камплекснай спалучанасці. Напр., сістэма трыганаметр. функцый 72, cos ппх, sin плх (n = 1, 2, ...) — А.с. на адрэзку [1,11 з вагой 1. Выкарыстоўваецца для рашэння задач, напр., спектральнага аналізу ў тэорыі ваганняў, акустыкі, радыёфізікі, ошыйВА.Ліпніцкі.
АРТАДАНТЫЯ [ад арта... + ірэч. odus (odontos) зуб], раздзел стаматалогіі, які вывучае дыягностыку, лячэнне, прафілакгыку анамалій развіцця і дэфармацый зубоў, зубных радоў і сківіц у дзяцей і дарослых. Функцыянальныя расстройствы зубнасківічнай сістэмы парушаюць дзейнасць і выклікаюць захворванні органаў стрававання і дыхання. Касметычныя недахопы і дэфекты мовы фарміруюць у дзяцей маўклівасць, замкнёнасць, што можа прывесці да адставання ў развівді псіхікі. Лячэнне пачынаюць з ранняга ўзросту; адвучаюць дзіця ад шкодных звычак (ссанне пальца, языка, цацкі). Пры выражаных анамаліях зубнасківічнай сістэмы выкарыстоўваюць артадантычныя апараты. Лячэнне ад некалькіх месяцаў да года і больш. А. С.Арцюшкевіч.
АРТАДОКСІЯ (ад ірэч. orthodoxia правільная думка), цвёрдая паслядоўнасць, прыхільнасць да традыцый, асноў якоганебудзь вучэння, светапогляду, якая цалкам выключае нават нязначныя адхіленні. А. ў рэлігіі — прававер’е, няўхільнае прытрымліванне традыцыйнага вучэння царквы.
АРТАЗІДЫ (Ortheziidae), ч а р в я ц ы , група найб. прымігыўных хобатных насякомых атр. раўнакрылых. Больш за 1,6 тыс. відаў. Жывуць пераважна ў тропіках і субтропіках. На Беларусі кашаніль польская занесена ў Чырв. кнігу.
Даўж. ад некалькіх мм да 1 см. На целе ў маладых і дарослых спінны шчыт з воска і смолападобных рэчываў сакрэту скурных залоз. Галава звычайна з добра развітымі вусікамі і вачамі. Ногі адаа або двухчленікавыя з кіпцюром на канды. Лічьшкі («бадзяжкі»), выходзячы зпад матчынага пічытка або яйцавага мяшка распаўзаюцца ў розных напрамках ці пераносяцца ветрам, Жывуць на раслінах, кормяцца іх сокам. Рэзка выяўлены палавы дымарфізм. Самка бяскрылая, лічынкападобная, сампы крылатыя. Многія з
мучністых A —шкоднікі раслін, асабліва су Артаклаз.
бтрапічных (напр., цытрусавых). Есць каштоўныя: А. лакавыя даюць ізаляцыйны матэрыял шэлак, кермесы — чырв. фарбу кармін. Некаторыя ахоўваюцца.
АРТАКЛАЗ (ад арта... + грэч. klasis трэшчына), мінерал з групы палявых шпатаў, KfAlSijOs], Прымесі натрыю, радзей барыю, жалеза, кальцыю і інш. Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Крышталі прызматычныя (характэрны двайнікі), агрэгаты зярпістыя. Бясколерны, белы, шэры, ружовы, чырванаваты і інш. Бляск шкляны. Цв. 5—6,5. Шчыльн. каля 2,6 г/см3. Празрыстыя крышталі А., найб. чыстыя паводле саставу, наз. адулярам. Паходжанне магматычнае, часткова метамарфічнае; пародаўтваральны мінерал гранітаў, сіенітаў, гнейсаў і інш. На Беларусі пашыраны ў антрапагенных адкладах розных генетычных тыпаў. Выкарыстоўваецца ў шкляной і керамічнай прамсці.
АРТАКСЕРКС I Даўгарукі, персідскі цар [465—424 да н.э.]. 3 дынастыі Ахеменідаў. Уступіў на трон пасля забойства ў выніку прыдворнай змовы яго бацькі — Ксеркса I. На пач. царавання задушыў паўстанне егіпцян, якое падтрымлівалі Афіны. У 454 да н.э. персы знішчылі флот афінян у дэльце Ніла. У 449 да н.э. заключыў Каліеў мір, якім завершаны грэкаперсідскія войны і зафіксаваны разгром персаў.
АРТАКСЕРКС II М н е м о н , персідскі
цар [404—358 да н.э.]. 3 дынастыі Ахеменідаў. На пач. праўлення вёў барацьбу за трон з малодшым братам Кірам, правіцелем М.Азіі. Нягледзячы на поспехі ў знешняй палітыцы (разграміў спартанскі флот каля Кніда ў 394 да н.э., заключыў Анталкідаў мір 387 да н.э.), праўленне A. II — перыяд аслаблення Ахеменідаў дзяржавы.
АРТАКСЕРКС III О х , персідскі цар [358—338 да н.э.]. 3 дынастыі Ахеменідаў, сын Артаксеркса II. Стаў царом пасля знішчэння старэйшых братоў. Імкнуўся аднавіць цэласнасць і магутнасць Ахеменідаў дзяржавы, жорстка душыў паўстанні ў М.Азіі, Фінікіі, на Кіпры. У 341 да н.э. зноў далучыў да сваёй дзяржавы Егіпет. Забіты сваім прыбліжаным еўнухам Багоем.
АРТАМОНАВА (В а р о н і н a ) Інга Рыгораўна (29.8.1936, Масква — 4.1.1966), расійская спартсменка (канькабежны спорт). Засл. майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях.
АРТАНІЯ, Арсанія, Арта, адзін з трох раннефеадальных цэнтраў Стараж. Русі 8—9 ст. Упамінаецца разам з Куявіяй (Кіеўская зямля) і Славіяй (наўгародскія, ці ільменскія, славяне) араб. і перс. географамі. Адны з даследчыкаў атаясамліваюць А. з тэр. ан~ таў, другія — з Тмутараканню, трэція — з гарадамі Разань ці Чарнігаў. Ёсць меркаванне, што А. мае дачыненне да тэр. Беларусі і, магчыма, знаходзілася недзе на рацэ Рша (сучасная Аршыца, прыток Дняпра), на скрыжаванні падняпроўскіх гандл. шляхоў; арабскае напісанне Арсанія атаясамлівалі з Аршаніяй (ад Орша, Рша).
АРТАПВДЫЯ [ад арта... + грэч. pais (paidos) дзіця], галіна медыцыны, якая вывучае прадухіленне, распазнаванне і лячэнне захворванняў, дэфармацый і вынікаў пашкоджанняў апорнарухальнай сістэмы. Разам з траўматалогіяй складае адзіную ўрачэбную спецыяльнасць.
Заснавальнік навук. A — франц. ўрач Н.Андры (N.Andrd), які ў 1741 увёў гэты тэрмін. Класічныя апісанні пашкоджанняў і захворванняў органаў апоры і руху і рэкамендацыі па іх лячэнні трапляліся яшчэ ў працах Гіпакрата і ІбнСіньі. У пач. 16 ст. франц. ўрач АПарэ распрацаваў метады ампугацыі канечнасцяў і прапанаваў апараты для выкарыстання іх пры артапедычных захворваннях. Прагрэсу А ў Расіі садзейнічалі працы Я.В.Мухіна (1806) пра асновы лячэння пераломаў і вывіхаў, М.І.Пірагова (1840), які распрацаваў вучэнне аб працэсах рэгенерацыі пасля аперацыі ахілавага сухажылля, увёў не
506
АРТАШАТ
рухомую гіпсавую павязку і інш. Працы М.П.Нікольскага (1870), М.Ф.Руднева (1880) садзейнічалі прагрэсу касцёвапластычнай хірургіі, працы В.І.Разумоўскага, М.І.Студэнцкага, В.М.Шаўкуненкі (канец 19 — пач. 20 ст.) — развіішю артапедычных аперацый пры артрадэзіі, астэаміі, касалапасці. Пад кіраўніцтвам заснавальніка сістэмы артапедычнай дапамогі ў краінах б. СССР М.М.Прыёрава створапы Лячэбнапратэзны інт (1921), метадычны цэнтр па А і траўматалогіі.
ВЛрткаке.
На Беларусі асобныя пытанні А. пачалі вывучаць у 19 — пач. 20 ст. У ліку першых у Еўропе К.І.Гібенталь выкарыстаў гіпс для фіксацыі зламанай канечнасці (1812). Сістэматычныя даследаванні па А. вядуцца з 1930х г. у Бел. НДІ траўматалогіі і артапедыі, Бел. інце ўдасканалення ўрачоў, на адпаведных кафедрах мед. інтаў. Развіццю А. садзейнічалі працы М.Н.Шапіры, Б.Н.Цыпкіна, В.А.Маркса, Р.Х.Мінінай, І.Р.Варановіча, А.С.Крука, А.У.Руцкага, С.С.Навумовіча, А.А.Губко, А.М.Сакалоўскага і інш. Асн. кірункі даследаванняў: прафілактыка і лячэнне артапедычных захворванняў і траўмаў, распрацоўка метадаў і сродкаў мед. рэабілітацыі хворых і інвалідаў з прычыны ўскладненых пашкоджанняў касцей і суставаў, хірургічнага лячэння пухлін, ліквідацыі вынікаў дэгенератыўнадыстрафічных працэсаў у касцях і суставах, эндапратэзаванне, удакладненне пытанняў дыягностыкі.
Літ.: М а р к с В. 0. Ортопедаческая даагностнка. 2 нзд. Мн., 1978; Травматологня н ортопедая. 3 нзд. М., 1990; В о л к о в М.В. Болезші костей у детей. 2 нзд. М., 1985.
АРТАШАТ, горад, у 2 ст. да н.э. — сярэдзіне 5 ст. н.э. сталіца стараж. Арменіі Вялікай. Заснаваны каля 176 да н.э. Арташэсам I, які сталіцу дзяржавы з Армавіра перанёс у пабудаваны ім А. У 58 і 163 н.э. разбураны рымлянамі, у 364— 68 — іранцамі. Прыйшоў у заняпад у сувязі з пераносам сталіцы Арменіі ў Дзвін. Знаходзіўся паблізу сучаснага арм. г. Арташат.
АРТАШЭС I, Артаксій (7—160 да н.э.), цар Арменіі Вялікай [189—160 да н.э.]. У 190 узначаліў паўстанне армян супраць Селеўкідаў, абвясціў незалежнасць дзяржавы і стаў заснавальнікам дынастыі Арташэсідаў. Умацаваў і пашырыў свае ўладанні, сталіцу
з Армавіра перанёс ў пабудаваны ім г. Арташат. Правёў рэформу, якая ўмацавала прыватную ўласнасць на зямлю.
АРТМАНЕ (Artmane) Вія (сапр. Аліда Фрыцаўна; н. 21.8.1929, г. Тукулес, Латвія), латышская актрыса. Нар. арт. СССР (1969). Скончыла студыю пры Латышскім маст. тры імя Я.Райніса (Рыга), працуе ў гэтым тры. 3 1956 здымаецца ў кіно. Драматычная актрыса. Мастацтва А. адметнае лірызмам, шчырасцю, стрыманасцю, якія спалучаюцца з унутр. напоўненасцю і эмацыянальнасцю. Сярод тэатр. роляў: Афелія, Джульета («Гамлет», «Рамэо і Джульета» У.Шэкспіра), Лаймдота («Агонь і ноч» Райніса). 3 лепшых работ у кіно: Соня («Родная кроў»), бна («Ніхто не хацеў паміраць»), Крысціна («Эдгар і Крысціна»), Джулія Ламбэрт («Тэатр» паводле С.Моэма, тэлевіз.). Пра А. зняты дакументальны фільм «Размовы з каралевай». Дзярж. прэмія Латвіі 1980.