Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АРХАР, горны баран, а р галі, аркар, качкар (Ovis ammon), млекакормячая жывёла роду горных бараноў атр. парнакапытных. Каля 25 падвідаў. Пашыраны на авах Міжземнага м., у Пярэдняй, Сярэдняй, Цэнтр., Паўн.Усх. і часткова Паўн. Азіі. Жыве статкамі на спадзістых схілах і высокіх горных шіато.
Даўж. цела 1,1—2 м, выш. ў карку 0,65— 1,25 м, маса ад 25 да 230 кг. Рогі масіўныя, выгнутыя, даўж. да 1,9 м, масай да 30 кг. Корміцца травой. Ягняты (1—2) нараджаюцца вясной. Каштоўмая прамысл. жывёла, здабьшаецца дзеля мяса і скуры. Выкарыстоўваецца для гібрыдызацыі са свойскімі пародамі авечак (выведзены танкарунныя пароды — горны мерынос і архарамерьшос). Ахоўваецца.
АРХАРАЎЦЫ, 1) мянушка рас. паліцэйскіх, ад прозвішча маскоўскага оберпаліцмайстра М.П.Архарава (1742—1814). 2) У пераносным сэнсе — адчайныя, вёрткія, валацугі, буяны.
АРХАТ, у будыйскай міфалогіі хінаяны чалавек, які дасягнуў найвышэйшага ўзроўню духоўнага развіцця, т.зв. нірваны. У міфалогіі махаяны стан А. лічыцца не канчатковай мяжой у развіцці асобы, і таму А. павінны працягваць шлях удасканалення як бадхісатвы (той, хто вырашыў стаць будай).
АРХЕ АФІНСКАЯ, афінская марская дзяржава, саюз старажытнагрэчаскіх полісаў, гл. Дэлоскі саюз.
АРХЕА... (ад грэч. archaios старажытны, старадаўні), першая састаўная частка скпаданых слоў, якая па значэнні адпавядае слову «старажьпны», «які адносіцца да старажьпнасці», напр., археалогія, археаптэрыкс.
АРХЕАГРАФІЧНАЯ КАМІСІЯ, навуковая ўстанова, створаная ў 1834 у Пецярбургу пры Мінве нар. асветы для выдання матэрыялаў археаграфічных экспедыцый. Створана як часовая, з 1837 пастаянная ўстанова для збору, апісання і выдання гіст. дакументаў. Выдавала зборнікі дакументаў па гісторыі Расіі, Беларусі, Літвы, Украіны, Каўказа 14— 18 ст., у тл. Поўны збор рускіх летапісаў, Акгы гістарычныя, Акгы Заходняй Расіі, Апы Паўднёвай і Заходняй Расіі. 3 1872 выходіла «Руская гістарычная бібліятэка», у 1862—1929 — «Летапіс заняткаў Археаграфічнай камісіі». У рабоце А.к. ўдзельнічалі І.С.Анацэвіч, І.І.Грыгаровіч, М.І.Кастамараў, П.М.Строеў, М.І.Сямеўскі, А.А.Шахматаў і інш. 3 1922 А.к. ў складзе Акадэміі навук, у 1926 аб’яднана з Пастаяннай гіст. камісіяй AH СССР у Пастаянную гіст.археаграфічную камісію, якая ў 1931 рэарганізавана ў Гіст.археаграфічны інт. У 1956 пры аддзяленні гіст. навук AH СССР створана А.к., якая каардынавала археаграфічную дзейнасць ва ўстановах АН, выдавала «Археографнческнй ежегодннк». У
графічная камісіі, навуч. акруга. Іх праводзілі М.К.Баброўскі, І.І.Грыгаровіч, А.І.Мілавідаў і інш. Матэрыялы, сабраныя на Беларусі, захоўваюцца таксама ў рас. бках (АН, Маскоўскага унта і інш.). У 1970—80я г. гіст. крыніцы збіралі Нац. бка Беларусі, Цэнтр. навук. бка імя Я.Коласа АН Беларусі, Рэсп. музей гісторыі рэлігіі, Веткаўскі музей нар. творчасці і інш.
АРХЕАГРАФІЧНЫ ЗБОРНІК ДАКУМЕНТАЎ («Археографнческнй сборннк документов, относяпінхся к нсторнн Северо3 aпадной Русн, нздаваемый прм Управленнн Внленского учебного округа»), серыйнае выданне дакументаў па гісторыі Беларусі і Літвы
1864—1915 існавала Віленская археаграфічная камісія.
АРХЕАГРАФІЧНАЯ ЭКСПВДЫЦЫЯ, экспедыцыя, якая накіроўваецца для выяўлення і збору гіст. крыніц. Адну з першых экспедыцый у 1809 арганізавала Pac. АН у гарады паўн. Расіі і на Украіну. У час экспедыцый 1817—18 (М.П.Румянцаў) і 1820 (П.М.Строеў) абследаваны архівы Масквы, бкі манастыроў Маскоўскай, Наўтародскай і Разанскай губ. (выяўлены Ізборнік Святаслава 1073, Судзебнік 1497 і інш.). У 1829 34 А.э. на чале са Строевым даследавала каля 200 архіваў і бк Паўн. Расіі, сабрала каля 3 тыс. актаў, летапісаў і інш. дакументаў 14—17 ст. (многія з іх вьвдала Археаграфічная камісія). Шэраг крыніц, у тл. 14 ст выявіла ў 1852—54 А.э. М.В.Калачова’ якая працавала ў Цэнтр. Расіі. На Беларусі ў 19 — пач. 20 ст. экспедыцыі арганізоўвалі Віленёкія археал. і археа
15—19 ст. Выйшла 14 т. (Вільня, 1867—1904). Матэрыялы выяўлены ў архівах, бібліятэках, манастырскіх і прыватных зборах. Аен. групы дакументаў зборніка: сац.эканам. (інвеіггары, прывілеі, фундушы, цэхавыя статуты, судовыя справы), матэрыялы, у якіх асвятляюцца паліт. і кулы. адносіны, войны (дыпламатычная перапіска, пасольскія дыярыушы), гісторыя правасл. царквы, брацтваў, манастыроў. Складальнікі зборніка імкнуліся даказаць прыналежнасць бел. і ўкр. народаў да адзінай рускай народнасці.
Г.Я.Галенчанка.
АРХЕАГРАФІЯ (ад археа... + ...графія), навука, якая распрацоўвае тэорыю і методыку публікацыі дакументаў; у больш шырокім сэнсе — навук. дысцыпліна, якая займаецца пытаннямі, звязанымі з увядзеннем у навук. ўжытак пісьмовых крыніц на стадыі іх пошуку і збору (палявая А.), уліку і апісання (камеральная А.), публікацыі (эдыцыйная, або выдавецкая, А.). Цесна звязана з крыніцазнаўствам, палеаграфіяй, дыпламатыкай, архівазнаўствам і інш.
У Еўропе ўзнікла ў 16 ст. (крытычнае выданне «Жалобмай кнігі аб пагібелі Брытаніі» храніста 6 ст. Гільдаса, «Вялікіх французскіх хронік» і інш. у Францыі). У Германіі ў сярэдзіне 16 ст. Мацей Власіч падрыхтаваў класічную працу па царк. гісторыі — «Магдэбургскія цэнтурыі». У 17 ст. маўрысты далі пачатак дыпламатыцы, палеаграфіі, выданню крыніц па гісторыі царквы сярэдневяковай Францыі. 3 1630 разгарнулася археагр. дзейнасць баландыстаў. У 1819 у Германіі створана Тва па вывучэнні ранняй ням. гісторыі, якое заснавала серыйнае выданне «Monumenta germaniae historica». Распачаты серыйныя выданні ў Францыі, Італіі, Антліі, Венгрыі і інш. У Полыпчы А пачалася публікацыяй Пісторыюса «Роіопісае historiae corpus» (Базель, 1582. Т. 1—3). А займаліся бібліятэкі Дзялынскіх, ардьшацыя Красінекіх, заклад Асалінскіх, Кракаўская AM і інш. У Расіі арганізаваныя пошукі і публікацыі крыніц вядуцца з 18 ст. М.Навікоў распрацаваў правілы публікацыі дакументаў. Расійская АН у 1760я г. выдала Радзівілаўскі летапіс (І.Баркоў) 1 1ю частку Ніканаўскага, «Русскую правду» (1767). У 19 ст. створаны Тва гісторыі і старажытнасцяў Расійскіх пры Маскоўскім унце (1804), Камісія друкавання дзярж. грамат і дагавораў (1811), Археагр. экспедыцыя АН (1829—34), Археагр. камісія (1834), Рускае гіст. таварыства. Значны ўклад у абагульненне вопьггу выдання дакументаў зрабіў А.С.ЛапаДанілеўскі. У СССР А займаліся гісторыкаархеагр. камісія (пазней Гіст.apxearp. інт, які ў 1936 уліўся ў Інт гісторыі AH СССР), археагр. камісія пры Аддзяленні гіст. навук AH СССР. Значная работа вялася ў рэспубліках. Ажыўленне археарр. дзейнасці ў 20 ст. ў краімах Еўропы і ЗША звязана з удасканаленнем публікацыйнай тэхнікі. Высокім тэхн. узроўнем вызначаюцца серыйныя выданні «Класікі гісторыі сярэдневяковай Францыі» («Les classiques de 1 histoire de France en moyen age», з 1923), «Збор арыпнальных крывід па старажытнай псторьв Германіі» («Corpus der altdeulschen Ongrnalurkunden», з 1929), «Сярэдневяковыя класш» («Medieval Classics», з 1950) у Англіі і інш. Гіст. крыніцы публікуюць гіст. твы,
520 АРХЕАЛАПЧНА5
нац. архівы, AH, мінвы замежных спрау, унты і інш. ўстановы розных краін.
На Беларусі камеральная А. пачалася са складання вопісаў манастырскіх бібліятэк і архіваў (Слуцкага Троіцкага ў 1494, Пінскага Ляшчынскага ў 1588,
Экспазіцыя археалагічнага музся «Бярэсце».
Супрасльскага, Жыровіцкага і інш.). Яна ўдасканальвалася пры вопісах у 16__19 ст. дакументаў Метрыкі Вялікага княства Літоўскага, інш. дзярж., царкоўных і прыватных архіваў. Выданне збка «Suada Latina» («Пераканальная лаціна, альбо Збор рьггорыкі, лістоў, статыстыкі, палітыкі, надпісаў, панегірыкаў, паэтыкі і гісторыі»), складзе
АРХЕАЛАЙЧНАЕ ДАТАВАННЕ, устанаўленне ўзросту археалагічнага помніка. Выкарыстоўваюць 2 сістэмы А.д. — адносную і абсалютную храналогію. Пры адноснай храналогіі вызначаецца, якая з 2 рэчаў, культур або які з 2 культурных гарызонтаў, пластоў больш старажытны. Стратыграфічныя назіранні за шэрагам помнікаў даюць магчымасць стварыць храналагічную шкалу для старажытнасцяў — вызначыць парадак іх змянення з цягам часу. Абсалютная храналогія — устанаўленне ўзросту помніка ў звычайных вымярэннях нашага летазлічэння. Яна магчымая пры наяўнасці рэчаў з надпісамі, датамі, прозвішчамі асоб, упамінаннем вядомых гіст. падзей і інш. Датаванне помнікаў дапісьмовых эпох праводзіцца з дапамогай метадаў прыродазнаўчых навук. Археалагічны помнік можа датавацца: па геал. пласце; па гадавьгх пластах драўніны, знойдзенай на помніку (дэндрахраналагічны метад); па ступені назапашвання фтору або знікнення бялкукалагену ў выкапнёвых касцях erapax. жывёл. Шырока выкарыстоўваюць радыевугляродны, палеа і геамагнітны, тэрмалюмінесцэнтны і інш. аналізы.
АРХЕАЛАГІЧНАЯ КУЛЬТУРА, гіст. агульнасць археалагічных помнікаў, што
Да арт. Археалагічныя помнікі.
Умацаванае паселішча бронзавага веку Дун Энгус.
Астравы Аран, графства Голуэй, Ірландыя.
Да арт. Археалагічныя помнікі. Гарадзішча Індура ў Гродзенскім рне.
нага сакратаром пінскага дыстрыкта ордэна марыянаў ЯДАстроўскім (т. 1—2, Люблін, 1745—47), стала пачаткам эдыцыйнай А. У 19—20 ст. ввдаваліся шматгомныя збкі дакументаў: Акты Заходняй Расіі, Археаграфічны зборнік дакументаў, Акты Віленскай камісіі, «Гісторыкаюрыдычныя матэрыялы»', асобныя выданні гіст. крыніц. Бел. летапісы выдаваліся ў Поўным зборы рускіх летапісаў і асобна. Са стварэннем Інта
бел. культуры бел. А стала на шлях самаст. развіцця. Арганізаваная ў 1925 Археагр. камісія Інбелкульта (старшыня М.ДоўнарЗапольскі) падрыхтавала да выдання «Беларускі архіў». Археагр. работу праводзяць Кт па архівах і справаводстве, інты гісторыі і лры АН Беларусі, Беларуская Энцыклапедыя і інш. М.В.Нікалаеў (археаірафія Беларусі)
існавалі на акрэсленай тэрыторыі, прыкладна ў адзін час, аднастайныя па сваёй матэрыяльнай культуры, але істотна адрозніваюцца ад адначасовых помнікаў суседніх абласцей. А.к. — аб’екгыўна існуючая рэальнасць, якая адлюстроўвае ў рэштках матэрыяльнай культуры генезіс развіцця і гіст. лёс этнасу, якому яна належала. Звычайна А.к. даюць назву па найб. харакгэрнай прыкмеце {штрыхаванай керамікі культура, шарападобных амфар культура), абрадзе пахавання (адзінкавых пахаванняў культуры), ад найб. значнага ці найб. даследаванага помніка (банцараўская культура, калочынская культура, мілаградская кулыпура) або мясцовасці, дзе пашыраны старажытнасці гэтай культуры {верхнедняпроўская культура, нёманская кулыпура і інш.). Адрозненні А.к. павінкы існаваць у такіх памерах і
КНІГІ ОНЛАЙН
