КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АРХІПЕЛАГ (італьян. arcipelago), значная група астравоў, якія размешчаны ААрхіпаУ. Маладая сялянка ў чырвоным. 1925. Нацыянальны мастацкі музей Беларусі. паблізу адзін ад аднаго і звычайна разглядаюцца як адно цэлае. Астравы аднаго А. найчасцей маюць аднолькавае паходжанне (мацерыковае, вулканічнае, каралавае) і падобную геал. будову (гл., напр., Канадскі Арктычны архіпелаг, Гавайскія авы, Маршалавы авы). АРХІПЕЛАГСКІЯ ЭКСПЕДЬІЦЫІ РЎСКАГА ФЛОТУ, тры паходы рас. Балт. флоту ў Міжземнае мора і яго баявыя дзеянні ў раёне Грэчаскага архіпелага ў 2й пал. 18 — пач. 19 ст. 1 я экспедыцыя (1769—74) праведзена ў час рус.тур. вайны 1768—74 для нанясення ўдару па прыморскіх пункгах і адцягнення часткі тур. сіл з дунайскага і крымскага напрамкаў. 2 рас. эскадры на чале з адм. Р.А.Спірыдавым і контрадм. Эльфінстонам пры былі ў Эгейскае м., у баях у Хіяскім праліве (24.6.1770) і Чэсменскай бухце (26.6.1770) разграмілі тур. флот адм. Хасанбея і блакіравалі праліў Дарданелы (да 1773). 2я экспедыцыя (1806—07) адбылася ў час рус.тур. вайны 1806—12. Рас. эскадра і грэч. флатылія пад агульным камандаваннем віцэадм. Дз.М.Сянявіна блакіравалі Дарданелы і ў бітвах каля іх, вва Лемнас і Афонскага пва (1807) разграмілі тур. флот. У ходзе 3й экспедыц ы і (1827) аб’яднаныя брьгг., рас. і франц. эскадры пад агульным камандаваннем брытанскага віцэадм. Кодрынгтана перамаглі тур.егіп. флот у Наварынскай бухце (8.10.1827). Экспедыцыі паскорылі заканчэнне рус.тур. войнаў, садзейнічалі нац.вызв. барацьбе грэч. народа супраць тур. панавання. АРХІПЕНКА (Archipenko) Аляксандр Парфір’евіч (30.5.1887, Кіеў — 25.2.1964), скулыттар. Вучыўся ў Кіеўскім маст. вучылішчы (1902—05). Жыў у Парыжы, Берліне, з 1923 — у ЗША. Выюіадаў у студыях, унтах і інтах мастацтваў ЗША. Знаходзіўся пад уплывам кубізму («Медрана», 1914), канструктывізму, абстрактнага мастацтва. Першы выкарыстаў камбінацыі разнародных матэрыялаў (іпкло, метал, дрэва, цэлулоід і інш.). У 1915—20 распрацаваў стыль, заснаваны на трохмернай скульптуры і рэльефе з рамай, фонам і інш. элементамі жывапісу («Эспаньёла», 1916, і інш.); стварыў шэраг «торсаў» з металу і каменю («Торс», 1914). У 1920—30 сгварыў рэаліст. скулыттуры («Дыяна», «Маладая жанчына», партрэты Т.Шаўчэнкі, І.Франко, Т.Уайлдэра і інш.). У 1924—27 распрацаваў і запатэнтаваў механізм для стварэння ілюзіі руху намаляваных аб’ектаў, якія назваў «архіпентура»; у 1940я г. пачаў серьпо т.зв. «святломадулятараў» — плексігласавых паўпразрыстых скулыттур, асветленых знутры; эксперыментаваў у галіне «гукавой скульптуры». У 1960я г. стварыў бронзавыя скулытгуры «Царыца Саўская», «Цар Саламон», серыю літаграфій «Жывыя формы». Літ..Северюхнн Д.Я., Лейкмнд О.Л. Художннкн русской эмнграцнн (1917— 1941): Бногр. словарь. Спб., 1994. С. 41—44. АРХІПЕНКА Валерый Іванавіч (н. 29.1.1942, пас. Фершампенуаз Чэлябінскай вобл., Раеія), фізік. Др фізікаматэм. н. (1993). Скончыў БДУ (1964). 3 1965 у Інце фізікі, з 1993 у Інце малекулярнай і ат. фізікі АН Беларусі. Навук. працы па фізіцы газавага разраду і ўзаемадзеяння эл.магн. хваляў з плазмай, аптычным прыладабудаванні. Тв.: Экспернментальное нсследованме мехашізма абсолютной параметрнческой неустойчнвоетн неоднородной плазмы (у сааўг.) // Журн. экспернм. н теор. фнзнкн. 1987. Т. 93, вып. 10. АРХІПЕНКА Фёдар Фёдаравіч (н. 30.10.1921, в. Аўсімавічы Бабруйскага АРХІТЭКТОНІКА 527 рна), Герой Сав. Саюза (1945). Скончыў Адэскую ваен. школу пілотаў (1939), Ваен.паветр. акадэмію (1951), Маскоўскі інж.эканам. інт (1967). У Вял. Айч. вайну з чэрв. 1941 на Паўд,Зах., Зах., Бранскім, Сталінградскім, Варонежскім, 2м і 1м Укр. франтах, лётчыкзнішчальнік. Удзельнік баёў пад Сталінградам, на Курскай дузе, вызвалення Украіны, Малдовы, Полыпчы, Прагі, пггурму Берліна. Зрабіў 467 баявых вылетаў, правёў 102 паветр. баі, збіў 44 варожыя самалёты. Да 1959 у Сав. Арміі. АРХІРЭЙ (ад архі... + грэч. hiereus святар), агульная наэва духоўных асоб вышэйшай ступені правасл. царк. іерархіі (епіскап, архіепіскап, мітрапаліт, патрыярх). Могуць быць епархіяльнымі (якія правяць) і вікарнымі (іх памочнікамі). Сінонім тэрміна «А» — архіпастыр. АРХІРЭЙСКІЯ ШКОЛЫ, епархія л ь н ы я ш к о л ы , ніжэйшыя агульнаадукацыйныя саслоўныя (пераважна для дзяней святароў) навуч. ўстановы. Існавалі ў Расй ў 1721—37. Выкладаліся: чытанне, граматыка, рэлігія, у некаторых школах — таксама арыфметыка, лац., грэч., славянская, стараж.яўрэйская мовы. 3 1737 паступова пераўтвораны ў духоўныя семінарыі. Г.В. Сегянюк. АРХІТ (ад грэч. orchis яечка), запаленне яечка. Адзначаецца ў чалавека і млекакормячых, часта спалучаецца з эпідыдымітамі. Неспецыфічныя А. выклікаюцца бактэрыямі. вірусамі, часцей маюць другаснае паходжанне, спецыфічныя — узбуджальнікі туберкулёзу, бруцэлёзу, сіфілісу, актынамікозу. Ганарэйныя, трыхаманозныя, хламідыёзныя, мікаплазмавыя А. перадаюцца палавым іпляхам. Прычынай А. могуць быць перакруты яечка і гідатыдаў, яго траўматычныя пашкоджанні. Пры вострых А. павышаная балючасць пры хадзе, дотыку адзення, змена паходкі. А. могуць прывесці да атрафіі аднаго або абодвух яечак, што тоіць у сабе бясплоддзе і зніжэнне патэнцыі. Лечаць востры А. ў стацыянары, хірург. ускрыццём гнайнікоў або выдаленнем яечка. Хранічныя А. трэба дыферэнцыраваць ад злаякасных пухлін. Палавыя здольнасці, як правіла, захоўваюцца. «АРХНТЕКТУРА Н СТРОЙТЕЛЬ СТВО БЕЛАРУСН», навуковатэхнічны часопіс. Выходзіць з 1970 у Мінску на рус. мове раз у 2 месяцы; да 1991 наз. «Стронтельство н архнтектура Белорусснн». Публікуе матэрыялы па архітэктуры, праектаванні, эканоміцы, аргцыі і тэхналогіі будва. буд. матэрыялах, арх. спадчыне. АРХІТРАЎ (ад архі... + лац. trabs бэлька), бэлька, якая абапіраецца на капітэлі калон і пілястраў, слупы, інш. апоры і нясе фрыз і карніз; ніжняя частка антаблемента. Узнік з фарміраваннем стоечнабэлечнай канструкцыі ў архітэктуры Стараж. Грэцыі: выконваў ролю канструкцыйнага нясучага элемента, на які клалі бэлькі перакрыцця. 3 развідцём ант. ордэрнай сістэмы з’явіліся варыянты А.: у выглядзе гладкай бэлькі ў дарычным і тасканскім, з 3 невял. тарыз. ўступамі (фасцыямі) у іанічным і карынфскім ордэрах. Найб. пашыраны ў архітэкгуры класіцызму. АРХІТЭКТОНІКА (ад грэч. architektonike будаўнічае мастацтва), мастацкае выяўленне заканамернасцяў будовы, уласцівых канструкцыйнай сістэме будынка, круглай скульптуры, аб’ёмным творам дэкар. мастацтва; у шырокім сэнсе — будова маст. твора (карціны, сімфоніі, кінафільма, рамана і г.д.), якая абумоўлівае суадносіны яго гал. і другарадных элементаў. У архітэктуры выяўляецца ў суразмернасці, супадпарадкаванасці, прапарцыянальнасці, маштабнасці, рытмічнасці ўсіх элементаў будынкаў і збудаванняў. Садзейнічае цэласнаму эстэт. ўспрыманню арх. твора, у якім арганічна спалучаюцца яго лагічная функцыян.канструкцыйная аснова, кампазіцыя, дэкор і інш. Кожны арх. стыль надае своеасаблівасць А пэўнай эпохі. У ант. архітэктуры Стараж. Грэцыі і Рыма найб. дасканалая і гарманічная была А класічнага арх. ордэра. заснаванага на маст. перапрацоўцы стоечнабэлечнай сістэмы. У готыцы і ў эпоху Адраджэння маст. выразнасць будынкаў грунтавалася на А. арачных канструкцый. У архітэктуры барока А найчасцей грунтавалася на апасродкаваным выяўленні з дапамогай ордэрных элементаў дэкору дьшамікі канструкцый. У эпоху класіцызму А. базіравалася на выразных гарманічных прапорцыях, сіметрыі, ураўнаважанасці аб’ёмаў, выкарыстанні класічных ордэрных кампазіцый. Дасканаласць А. нар. драўлянага дойлідства ў непарушным адзінстве шматвяковага развіцця яе арх. формы і функцыян.канструкцыйнага зместу. Улітаратуры — агульная будова літ. твора. якая выяўляецца ў спалучэнні яго частак і элементаў, у сродках гарманічнага афармлення і структурнай арганізацыі твора ж адзінага маст. цэлага. Своеасаблівасць А. залежыць ад ідэйнай задумы твора, жанравых законаў, індывід. аўтарскага стылю. Падзел твора на часткі і раздзелы мае творчы, змяс 528 АРХІТЭКТУРА тоўны характар, а паслядоўнасць іх чаргавання, узаемасувязі вызначаюцца яго ўнутр. будовай — кампазіцыяй. Некаторыя вял. эпічныя творы складаюіша з «кніг» («Сустрэнемся на барыкадах» П.Пестрака — з 2, «Міяскі напрамак» І.Мележа —• з 3). Твор з некалькіх самастойных кніг, аб'ядааных сюжэтнай пераемнасцю, набывае форму дылогіі, трылогіі і г.д. У паэзіі А выяўляецца ў сістэме строф, якія ў буйным творы злучаюцца ў раздзелы ці часткі. Цвёрдая страфа (санет, трыялет, рандо і інш.) складае закончаны твор, У драматургіі змест падзяляецца на дзеі (акты), апошнія — на карціны (з'явы). А.М.Кулагін, А.М.Пяткевіч. АРХІТЭКТУРА (лац. architectura ад грэч. architekton будаўнік), д о й л і д с т в a , мастацтва праекгавання і будаўніцгва будынкаў, збудаванняў і іх комплексаў, а таксама сістэма будынкаў і збудаванняў, якія фарміруюць прасторавае асяроддзе для жыцця і дзейнасці архітэктура). Пры стварэнні матэрыяльнага асяроддзя жыцця і дзейнасці людзей А. зыходзіць з патрабаванняў карыснасці, трываласці і прыгажосці. Адзін з асн. яе крытэрыяў — мэтазгоднасць. А. мае спецыфічныя сродкі выяўлення ідэйнамаст. зместу, гал. з іх — фарміраванне прасторы і архітэктоніка. Для гарманізацыі прасторавых формаў выкарыстоўваюць кампазіцыйнавобразныя прыёмы і сродкі: сіліетрыю і асіметрыю, кантраст і нюанс, рытм, прапорцыі, маштабнасць, вылучэнне гал ў кампазіцыі, суразмернасць частак і цэлага і г.д. Маст. выразнасць твораў А. павышаецца падборам фактуры, колеру, дэкар. элементаў. выяўленнем формы з дапамогай святлаценю і інш. Асобны будынак, нават дасканалай маст. формы, успрымаецца сам па сабе, а разам з інш. аб’ектамі і ландшафтам стварае пэўную арх.прасторавую сістэму, вышэйшай ступенню якой з’яўляецца арх. ансамбль.Найбольшы маст. эфекг дася гаецца ў выніку сінтэзу А. з інш. відамі мастацтва (жывапіс, скульптура, дэкар,прыкладное мастацгва, маст. канструяванне; гл. Сінтэз мастацтваў). Сукупнасць функцыян., канструкцыйных і маст. рысаў, уласцівых А. пэўнага народа ў вызначаны гіст. перыяд, складае яе стыль. Нац. характар А. выяўляецца ў яе асаблівасцях пэўнага народа або рэгіёна і звязаны з іх гіст. развіццём, эканомікай, культурай, этнічнымі і маст. традыцыямі. Найб. яскравы нац. харакгар маюць помнікі народнага дойлідства. Мясц. традыцыі А. часцей сінтэзуюцца з традыцыямі, агульнымі для многіх краін і народаў. У гэтым выяўляецца ўзаемаўплыў і ўзаемадзеянне мастаіггва розных народаў, кожны з якіх робіць свой уклад ў сусветную А.