КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АРХІТЭКТУРА 531 тоннай адаастайнасці A. 3 1970х г. пачынаюць стварацца новыя жылыя раёны, дзе ў будве выкарыстаны больш эстэтычна выразныя формы і планіровачныя прынцыпы, у т.л. Зялёны Луг і Усход у Мінску. Перадавыя тэхн. прыёмы давалі магчымасць стварыць грамадскія збудаванні са свабодным аб’ёмнапланіровачным вырашэннем (Палац з’ездаў у Маскве, палацы мастацтваў і культуры ў Алматы, Ташкенце, Ерэване, Кіеве, Рэсп. інфармацыйнакулыурны цэнтр, павільён міжнародных выставак і Палац спорту ў Мінску, аэравакзал ў Брэсце і інш.). Важную ролю ў фарміраванні горадабуд. струкгур адыгрываюць мемарыяльныя збудаванні і комплексы, якія арганічна ўваходзяць у ансамблі населеных пунктаў і ландшафтаў. Гл. таксама раздзелы «Архітэктура» ў арт. пра Беларусь і інш. краіны і вял. гарады. Літ.: Всеобвдая мсторня архнтекгуры. Т. 1—12. 2 нзд. М., 1970—75; Внтрувнй. Десять кннг об архнтекгуре: Пер. с лат. М., 1936; Буров А.К. Об архнтекгуре. М., 1960; В н о л л е ле Д ю к. Беседы об архнтектуре: Пер. с фр. Т. 1—2. М., 1937—38; Г р о л н у с В. Граннцы архнтектуры: Пер. с англ. М., 1971; Мастера архлтектуры об архн тектуре. М., 1972; Б э н э м Р. Взгляд на современную архмтектуру: Эпоха мастеров: Пер. с англ. М., 1980; Гнднон 3. Пространство, время, архнтектура: Пер. с нем. 3 нзд. М., 1984; Ле Корбюзье. Архнтектура XX в.: Пер. с фр. 2 нзд. М., 1977; Н н м е й е р 0. Архнтектура н обідество: Пер. с лортуг., англ. н фр. М., 1975; Райт Ф.Л. Будушее архнтектуры: Пер. с англ. М., 1960; Архітэктура Беларусі: Эндыкл. давед. Мн., 1993; Encyclopeadia of modem architecture. London, 1963; History of world architecture. Vol. 1—14. New York, 1972—80; Krajewski K. Mala encyklopedia architektury i wnjtrz. Wroclaw etc., 1974; Broniewski T.'Historia architektury dta wszystkich. 2 wyd. Wroclaw etc., 1980; Benevolo L. Histoire de Гarchitecture modeme. [Vol.] 1—2. Paris, 1979—80; Pevsner N., Fleming J., Honour H., Encyklopedia architektury. Warszawa, 1992. А.А.Воінаў. «АРХІТЭКТЎРА БЕЛАРЎСІ», аднатомны энцыклапедычны даведнік. Падрыхтаваны і выдадзены выдвам «Беларуская Энцыклапедыя» ў 1993. Уключае больш за 1200 артыкулаў пра помнікі стараж. і сучаснага дойлідства, мемарыяльныя збудаванні, адметныя дасягненні горадабудаўнічага мастацтва, архітэктуру жылых і грамадскіх будынкаў, прамысл. і сельскую, палацавую і сядзібнапаркавую, замкавае і абарончае будва, культавае дойлідства, населеныя пункіы Беларусі; біягр. артыкулы; слоўнік арх. тэрмінаў. Артыкулы ілюстраваны здымкамі, чарцяжамі, малюнкамі, картамі. В.КІПчэрбін. АРХІТЭКТУРА МАЛЫХ ФОРМАЎ, малыя архітэктурныя форм ы, розныя па характары і прызначэнні тыпы збудаванняў ці інпі. аб’ектаў, якія дапаўняюць і дэталізуюць арх.будаўнічую ці садовапаркавую кампазіцыю і з’яўляюцца элементам афармлення і добраўпарадкавання (ме Да арт. Архітэктура. П'яцца д'італія ў НьюАрлеане. Фантан. Арх. Ч. Мур. 1976, й^а₽в л^1ТЭ!‘<»?>а' ГалоЎНЬІ КОРПУС архітэктурнабудаўнічага факультэта БПА у Мінску. Арх. І.Есь Энцыклапедыя «Архітэктура Беларусі». Вокладка. Да арт. Архітэктура. Павільён міжнародных выставак у Мінску. Арх. Л.Маскалевіч і інш. 1989. 532 АРХІТЭКТУРНАЯ марыяльныя стэлы, абеліскі, надмагіллі, фантаны, каскады, басейны, паркавыя павільёны, павдусы, балюстрады, агароджы, пергалы, вазы, дэкар. і прыдарожная скульптура і інш.). Ім належыць важная роля ў фарміраванні аблічча населеных пунктаў, трансп. магістраляў, зон адпачынку. У адрозненне ад частак будынкаў і арх. дэталяў творы Ам.ф. адносна самастойныя. Ім належыць важнае месца ў кампазіцыі садовапаркавых ансамбляў, добраўпарадкаванні жылых груп, тэр. школьных і дашкольных устаноў, дзідячых пляцовак і гарадкоў; яны — неад’емная частка сучасных населеных месцаў (электрасвяцільні, кіёскі, павільёны, гандл. аўтаматы, тэлефонныя будкі, стэнды для афіш і рэклама). АРХІТЭКТУРНАЯ АКУСТЫКА, гл. Акустыка архітэктурная. АРХІТЭКТУРНЫЯ МУЗЁІ. Вывучаюць, збіраюць, экспануюць, прапагандуюць і папулярызуюць помнікі нар. дойлідства, прадметы побьггу, творы дэкар.прыкладнога мастацтва і інш., якія харакгарызуюць матэрыяльную і духоўную культуру народаў і краін. А.М. часта маюць форму т.зв. паркаўмузеяў або музеяў пад адкрытым небам, дзе сабраны звезеныя з розных рэгіёнаў помнікі нар. драўлянага дойлідства [навуковадаследчы А.м. імя АВ.Шчусева ў Маскве (1964), «Скансен» у Стакгольме, Латвійскі этнагр. музей пад адкрытым небам, Музей нар. побьпу Літвы, Дзярж. музей нар, архітэктуры Украіны, Львоўскі музей нар. дойлідства і побыту, Музей нар. дойлідства і побьпу Грузіі і інш.]. На Беларусі з 1970 дзейнічае Беларускі дзяржауны музей народнай архіпіэктуры і побыту. АРХІТЭКТУРНЫЯ ЧАСОШСЫ Змя шчаюць матэрыялы па архітэктуры, будаўніцтве, абсталяванні будынкаў, до. браўпарадкаванні наееленай тэрыторыі. На Беларусі з 1970 выдаецца час. «Архйтектура й стройтельство Беларусй» (4 нумары ў год). Матэрыялы па архітэктуры публікуюцца ў час. «Весці АН Беларусі» (серыя гуманітарных навук), «Мастацтва» і інш. У Расіі першы А.ч. «Архлтектурный вестннк» выдаваўся ў 1859—61 у Пецярбургу, у 1872—1917 — час. «Зодчнй» Пецярб. тва архііэктараў з дадаткам «Неделя стронтеля». У СССР выдавалася больш як 20 А.Ч., у т.л. «Современная архйтекгура» (1926— 30), «Архмтекгура СССР» (1933—91), «Архмтектура н стронтельство Москвы» і інш. Найб. вядомыя замежныя Ач., якія іпырока асвятляюць пытанні сучаснай архітэктуры, «Journal of the Royal institute of British architects» («Часопіс Каралеўскага інта Брыт. архітэкгараў», Лондан, з 1893); «Baumeister» («Будаўнік», Мюнхен, з 1902); «Werk» («Прада», Цюрых, Швейцарыя, з 1914); «L'architecture d’aujourd’hui» («Сучасная архітэктура», Парыж, з 1930), «L’architecture fran^aise» («Франнузская архітэкгура», Парыж, з 1940) і ікш. АРХГГЭЎЦЫС (Architeuthis), род гіганцкіх кальмараў атр. дзесяціногіх га лаваногіх малюскаў. Каля 10 відаў. Узніклі прыюіадна ў познім мезазоі, росквіту дасягнулі ў неагене. Самыя вял. беспазваночныя жывёлы. Найб. вядомы А. — «даўгарукі спрут». Даўж. са шчупальцамі дасягае 19 м, маса да 1 т і болей. Жывуць пераважна ў трапічных морах і акіянах. Цела верацёнападобнае. На галаве 8 «рук» і 2 шчупальцы. Яйцы адкладваюць на дно ці ў тоўшчу вады. Драпежнікі. Аб’екгы промыслу. Мяса смачнае. Выкарыстоўваюцца таксама ў фармацэўтычнай прамсці. АРХГЎ (лац. archivum), 1) установа або яе аддзел, што захоўвае дакументы і арганізуе іх выкарыстанне. 2) Сукупнасць дакументаў, якія з’явіліся ў выніку дзейнасці ўстаноў, прадпрыемстваў і прыватных асоб. Як збор крыніц А. служыць для навук. даследаванняў, практ. патрэб гаспадаркі і дзярж. кіравання. Існуюць з глыбокай старажытнасці, іх з’яўленне падрыхтавана вьшаходствам лісьменства. У Месапатаміі і М.Азіі археолагі раска Да арт. Архітэктура • малых формаў. Скульптура ў Алімпійскім парку Сеула. 1988, палі ў палацах правіцеляў, іх намеснікаў, да мах прыватных асоб і храмах архівасховішчы адм.гасп. дакументаў, напісаньг на гліняных таблічках. Знойдзены дыпламат. сховішчы стараж.егіп. фараонаў. Уласна А., прыстасаваныя для захоўвання актаў, былі ў Стараж. Грэцыі і Рыме. У 12—13 ст. у Францыі, Іспаніі, Англіі і інш. краінах узніклі т.зв. каронныя А пры дварах правіцеляў. Значную ч. гіст. крьшіц у гэты час захоўвалі царк. ўстановы. 3 16 ст. многія дзярж. ўстановы імкнуліся мець уласныя А. У выніку каланізацыі еўрапейцамі зямель і інш. кантынентаў Да арт, Архітэктура малых формаў. Аркада галоўнага ўвахода стадьгёна «Дынама» ў Мінску. узніклі буйныя каланіяльныя А (напр.. Гал. А Індый у Іспаніі). 3 19 ст. матэрыялы многіх А. сталі даступныя даследчыкам, пачало складвацца міжнар. архіўнае супрацоўніцгва. У 1950 на 1м Міжнар. кангрэсе архіваў зацверджаны статут Міжнар. савета архіваў. 3 ім сунрацоўнічаюць архівісты амаль 120 краін (1994), выдаецда міжнар. час. «Archivum». Найб. архіўныя ўстановы свету: франц. Нац. A (Archives Nationales; у Парыжы, з 1794), у Англіі Дзярж. публічны A (Public Record Office; y Лондане, з 1838), y ЗША Нац. A (Nationales Archives; y Вашынгтоне, з 1934); y ФРГ Федэральны A (Bundesarchiv; y г. Кобленц, з 1952); y Польшчы A новых актаў (Archiwum Akt Nowych; з 1930) i Гал. A. стараж. актаў (Archiwum Glowne Akt Dawnych; з 1867; абодва ў Bapшаве), Дзярж. А. Расійскай Федэрацыі (б. Цэнтр. дзярж. А. Кастр. рэвалюцыі, вышэйшых органаў дзярж. улады і органаў дзярж. кіравання СССР, Масква), Рас. дзярж. гіст. А (б. Цэнтр. дзярж. гіст. A СССР, С.Пецярбург) і інш. На Беларусі першыя А. ўтвараліся ў княжацкіх замках, манастырах, цэрквах. Пры канцылярыі вял. князёў ВКЛ існаваў А. — Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Свае А. мелі гаспадарскія і гарадскія адміністрацыі, магнаты (Радзівілы, Сапегі, Хадкевічы), шляхта, некаторыя заможныя мяшчане. 3 2й пал. 19 ст. дакументы ВКЛ зберагаліся ў Віленскім цэнтральным архіве старажытных актаў і Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў. У Мінску з 1872 існаваў А. скасаваных судовых месцаў Мінскай губ. 4.8.1922 створаны Цэнтр. А. Беларусі (заг. З.Х.Жылуновіч), які кіраваў архіўнай справай у БССР. Праведзены Усебеларускія канферэнцыі архіўных работнікаў (Мінск, 1924, 1927), 1ы з’езд даследчыкаў бел. археалогіі і археаграфіі (Мінск, 1926). У 1938—60 архіўныя ўстановы ўваходзілі ў сістэму НКУС (МУС) БССР. Навуковае і арганізац.метадычнае кіраўніцтва А. ажыццяўляла Гал. архіўнае ўпраўленне пры CM БССР, пераўтворанае ў 1992 у Камітэт па архівах і справаводстве. У 1994 прыняты закон «Аб нацыянальным архіўным фондзе і архівах у Рэспубліцы Беларусь». На Беларусі 6 цэнгр, дзярж. А. (1995): Нац. архіў Рэспублікі Беларусь, Нац. гіст. архівы Рэспублікі Беларусь у Мінску і Гродне, Бел. дзярж. А. кінафотафонадакументаў, Бел. дзярж. архіўмузей лры і мастацтва, Бел. дзярж. А. навуковатэхн. дакуменгацыі. Абласныя А. і іх філіялы захоўваюць дакументы мясц. устаноў, аргцый, нрадпрыемстваў, калгасаў і інш. (гл. адпаведныя арт., напр., Дзяржаўны архіў Брэсцкай вобласці}. Існуюць таксама архівы АН Беларусі, КДБ Рэспублікі Беларусь. Рукапісы і гіст. дакументы захоўваюцца таксама ў бібліятэках, музеях і назук. установах. Буйныя комплексы дакументаў па гісторыі Беларусі знаходзяцца ў А. Польшчы, Расіі, Літвы, Украіны, Германіі, Швецыі, ЗША і інш.