КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ІІАЎнбЧНАЯ АМЁРЫКА, мацярык у Зах. паўшар’і; разам з Паўднёвай Амерыкай утварае частку свету Амерыка. Пл. з астравамі 24,25 млн. км2, без астравоў 20,36 млн. км2. Паўн. пункг — мыс Мерчысан 71°50' паўн. ш., паўд. — мыс Мар’ята 7°12' паўн. ш., усх. — мыс СентЧарльз 55°40' зах. д„ зах. — мыс Прынца Уэльскага 168° зах. д. Працягласць з Пн на Пд 6600 км, з У на 3 4800 км. На Пд Цэнтральнай Амерыкі Панамскім перашыйкам злучана з Паўд. Амерыкай, абмываецца Карыбскім м. і Мексіканскім зал., на У — Атлантычным ак., на 3 — Ціхім ак., на Пн — морамі Паўн. Ледавітага акіяна; ад Азіі аддзяляецца Берынгавым пралівам. Буйнейшыя авы: Грэнландыя, Канадскі Арктычны архіпелаг, Ньюфаўндленд, Ванкувер. Да П.А. звычайна адносяць і ВестІндыю з Вялікімі Антыльскімі авамі. Найб. паўастравы: Лабрадор, Фларыда, Юкатан, Каліфарнійскі, Аляска. Найб. парэзаны фіёрдавыя берагі Грэнландыі, усх. ч. Канадскага Арктычнага архіпелага, Ціхаакіянскага ўзбярэжжа Канады і паўд. Аляскі. Берагі Атлантычнага ак. абразійныя, бухтавыя, акумуляцыйныя. Мала парэзаныя берагі Ціхага ак. на Пд ад Канады. На 3 і Пн Аляскі харакгэрны акуму ПАЎНОЧНАЯ АМЕРЫКА, палітычная карта Паўночны полюс ЛАНДС, КалУ»6’"’ ^О 70° ЯнМаен ^ ° Ф і X УзйЭжзР'6®" о ПайнПойнт цэрчыл :maPb ЛінЛейк °Ьерэ*с' Пір^ 6 Дэнвер № сені ^ A ЛаПас^ ГВАДАЛАХАРА Мансанільё 120° 110' Тарэон Масатла ,Ларэда в. Прынца Уэльскога (Мекс) Эдмантан ^^о < ° Спакан Йорк ЬАерыда опоу \О*°тО ^Н^" СанАнтоніос х'ЮС'ГМ1 /'jauMac х “ Чыўаўа Калгары эСа^к 0 Рэджайна' \о^рта'^с Форт^оо ^Ййўа^ Э"Ь Остын Гааз^ 3 Л '’v^ ^О0^ к і я 0 ' ^Ь'^ ° Лк'вегас ®РХна ° ^ЭБЛА.ВеракрУс МЕХІКА А К /Я Н 'А^ХеЙ6с •■^•Ф^ш^ й Мелвіл ЗкаБей ^(ПортРадый) ^'^^ ^О^СО^, ^^^ О ft»®0* ^ Z Ч^рФ^^"^ jctiwnoW ? ' ..reSeP” °уініск фор^ ' у Шэрыдан ® ^ _ МедысінХат О Хелі^а Білінгс 4 £ н с Огдэн КаспеР° ^Ле»гвіч ФШікс ^^лХЙг'Х Ту£он Мехікалі ' АЛЕУЦКІЯ АСТРАВЫ I Z 160" (ЗША)| іОПравідзення 60° "^г^ ^ ' ^ оБетэл 180° ы я Шаен S' ° оісХЙ Пуэбла СантаФе A М R ? ° АклахомаСіці ДАЛАС 150°о фэрбанкс Анкарыдж о Валдыз ^ ^ Ж X йарПа; Jx"*" ЬІ к,х (х\х,”°й Z 0 oXa Wi6g дэ^ ^H0W,M>I'ea W^ Тампіка СалінаКрус ° ОБрацп^11' БАГЧ ^ .Орыб* * (ЗшдТЧ. в. Кодзьяк ° ^ДатчХарбар 170° в. Унолашка 160° ° я60° Сыо°Р° Кадзьяк^ 150° 100‘ 90° КРУ»"10* ® к VABX^ MJ О u«*aO Мор“ 80 ® Сталіцы дзяржаў © Адміністрацыйныя цэнтры о Іншыя населеныя пункты ТАРОНТА больш за 1 000 000 жыхароў Маямі 100 000 1 000 000 жыхароў Чарлстан менш за 100 000 жыхароў МАШТАБ 1 : 45 000 000 X' ^ Г \» Лічбамі на карце пазначаны дзяржавы: 1 Беліз, 2. Сальвадор, 3. Гаіці, 4. Дамініканская Рэспубліка, 5. СвнтКітс і Невіс, 6. Антыгуа і Барбуда, 7. Дамініка, 8. СентЛюсія, 9. СентВінсент і Грэнадзіны, 10. Барбадас, 11. Грэнада, 12.Трынідаді Табага, 13. Бразілія 218 ПАЎНОЧНАЯ ляцыйныя і дэльтавыя берагі. Асобныя залівы глыбока ўразаюцца ў сушу. Найбольшыя: Гудзонаў, Мексіканскі, Аляска, Каліфарнійскі, Св. Лаўрэнція. Рэльеф. Сярэдняя вышыня П.А. над узр. м. 720 м. На мацерыку спалучаюцца ступеньчатыя і пластавыя раўніны, нізіны з эразійнымі пласкагор’ямі і сярэднягор’ямі, складкаваглыбавымі гарамі, пласкагор’ямі дэнудацыйнага тыпу і інш. На 3 Кардыльеры Паўночнай Амерыкі з г. МакКінлі (6193 м — найвыш. пункд ПА.); на У Апалачы (выш. да 2037 м). У сярэдняй частцы мацерыка на Пн Лаўрэнційскае ўзвышша, нізіны Макензі і Гудзонава зал.; у цэнтры Цэнтральныя і Вялікія раўніны; на Пд Прымексіканская нізіна (да 200 м); на ўсх. узбярэжжы Прыатлантычная нізіна. Самы нізкі пункт 85 м (Даліна Смерці). На фарміраванне рэльефу на Пн уплывалі чацвярцічныя зледзянецні (ледавікі займалі каля 15,6 млн. км2), на Вялікіх раўнінах яры і лагчыны, рэльеф спадзістахвалісты. Горны рэльеф пераважае на Пд мацерыка — Мексіканскае нагор'е акаймавана хрыбтамі, горы цягнуцца ў Цэнтр. Амерыку. На 3 і Пд мацерыка вулканізм і значная сейсмічнасць. Геалалчная будова. Аснова б.ч. мацерыка — Паўм.Амерыканская платформа (утварылася ў дакембрыі 2,5 — 3 млрд. г. назад). Яна акаймавава складкавымі горнымі збудаваннямі каледонскага (ПнУ, Грэнландыя, Ньюфаўндленд, паўн. ч. Апалачаў), герцынскага (паўд. ч. Апалачаў і інш.) узростаў. Складкавыя структуры Кардыльераў мезакайназойскага ўзросту, аформіліся ў невадыйскую (цэнтр. зона), ларамійскую (усх. зона) і альпійскую (ціхаакіянская зона) складкавасйі. Дакембрыйскія метамарфізаваныя тоўшчы і гранітагнейсы, якія складаюць крьшгг. фундамент платформы, залягаюць.на глыб. 3—4 км у вял. сінеклізах j прагінах. Яны запоўнены асадкавым чахлом пераважна ардовікскакаменнавугальнага і пермскага ўзростаў. На ПнУ, у Канадае і Грэнландыі архейскія і раннепратэразойскія пароды сфарміравалі Канадскі шчыт. Кярысныя выкапні. Гал. металагенічныя правінцыі — Канадскі іпчьгт, Апалачы, Кардыльеры. Канадскі шчыт і Да арт Паўночная Амерыка Пустыня на ўсходзе штата Арызона. Апалачы багатыя жалезам, меддзю, нікелем, золатам, плацінай, серабром. У Кардыльерах багатыя радовішчы золата, медзі, серабра, свінцу, вальфраму і інш. У ЗША і Мексіцы, на шэльфе Аляскі і Мексіканскага зал. выяўлена больш за 2 тыс. радовішчаў нафты. Вял. запасы кам. вугалю ў Апалачах (Ілінойскі і Пітсбургскі басейны) і Кардьшьерах. Ёсць уранавая сыравіна, фасфарыты, сера, калійныя солі і інш. Клімат ПА. размешчана ва ўсіх кліматычных паясах Паўн. паўшар’я, за выключэннем экватарыяльнага. Ціхі ак. уплывае толькі на вузкую паласу ўзбярэжжа. 3за адсутнасці горных хрыбтоў шыротнага напрамку паўн. паветр. масы часам пранікаюць далёка на Пд, паўд. трапічныя — на Пн, Таму для П.А. харакгэрны рэзкія ваганні тр па ветра. Летам, калі цэнтр. ч. мацерыка моцна награецца і ўсталёўваецца вобласць паніжанага ціску, з Атлантычнага ак. і Мексіканскага зал. прыходзіць вільготнае цёплае паветра. Зімой над Канадай фарміруецца слабавыразная няўстойлівая вобласць высокага ціску з нізкімі трамі; халоднае паветра ахоплівае Канаду і значную ч. 3UIA. Самыя халодныя месцы П.А. — ваў Грэнландыя (у цэнтр. ч. ў студз. 46 °C, абс. мінімум 70 °C) і Пн Канады; самае гарачае — ПдЗ ЗША (Даліна Смерці, абс. максімум 56,7 °C). Вылучаюць 6 кліматычных паясоў: арктычны займае паўн. ўзбярэжжа мацерыка, амаль увесь Канадскі Аркшчны архіпелаг, б.ч. Грэнландыі (сярэдняя тра ліп. ніжэй за 5 °C, ападкаў 200—300 мм на 3, да 1000 мм на У за год); субарктычны — паўд.зах. ўзбярэжжа Грэнландыі, сярэднюю частку цгтата Аляска і паўн. тэр. Канады (сярэдняя тра ліп. 5—10 °C, ападкаў 300—1000 мм); умераны — Пд Канады і значную тэр. ЗІІІА (тра ліп. 10—20 °C, студз. ад 24 да 5 °C, ападкаў ад 400—800 да 6000 мм); субтрапічны — Пд ЗІІІА (тра ліп. 20—26 °C, студз. 10—15 °C, ападкаў менш за 250 мм на 3 і 1200—1400 мм на ПдУ); трапічны — Мексіку, Пн Цэнтр. Амерыкі, ВестІндыю і Пд Фларыды (тра пастаянная, 18—26 °C, ападкаў ад 1500 мм на У да 100 мм на 3); субэкватарыяльны — Пд Цэнтр. Амерыкі (тра больш за 20 °C, ападкаў 1000— 3000 мм за год). Гідраграфія. Каля 55% пл. мацерыка ў бас. Атлантычнага ак.; найб. рэкі Місісіпі з Місуры, РыоГрандэ, Св. Лаўрэнція, пераважна раўнінныя. 25% пл. належыць да бас. Ціхага ак.: Каларада, Калумбія, Фрэйзер, Юкан — горныя рэкі. Жыўленне снегавое і ледавіковае, падзенне стромкае, даліны глыбокія, шмат каньёнаў. У рэках Паўн. Ледавітага ак. (найб. Макензі, Нельсан, Чэрчыл) профіль нявыпрацаваны, цякуць праз шматлікія азёры, больш як палавіну года ўкрыты лёдам. У паўн. ч. мацерыка, якая трапіла пад абледзяненне, шмат азёр ледавіковатэктанічнага паходжання. Найбольшыя: Вялікія азёры, Вялікае Мядзведжае возера, Вялікае Нявольніцкае возера, Вінілег, Атабаска, Манітоба. У Кардыльерах басейн Вялікага Салёнага возера не мае сцёку ў акіян. Ледавікі займаюць каля 2 ПаІІ,,т,а" А"ерыка На водападзеле паміж UixiM акіянам ‘ М“' Да арт. Паўночная Амерыка Бурыя мядзведзі на Алясцы СІКЗНСКІМ ЗоЛІВаМ ПАЎНОЧНАЯ 219 млн. км2, у тл. 1,8 млн. км2 на Грэнландыі, 150 тыс. км2 на Канадскім Арктычным архіпелагу. Значныя горныя ледавікі ў Кардыльерах Аляскі і Канады. Глебы і расліннасць. Асн. тыпы глеб і расліннага покрыва размешчаны занальна. На Пн Грэнландыі і Канадскага Аркгычнага архіпелага арктычныя пустыні на грубых шкілетных глебах. На Пд архілелага і паўн. узбярэжжы мацерыка тундравая расліннасць на балотных і тундравабалотных глебах. Каля 30% пл. мацерыка займае лясная зона на дзярновападзолістых і бурых глебах, якая падзяляецца на падзону тайгі (елкі чорная і белая, лістоўніца амерыканская, піхта бальзамічная, хвоя Банкса, у зах. частцы — елка сітхінская, хвоя веймутава, піхта дугласава, туя гіганцкая, тсуга канадская), падзону мяшаных і лісцевых лясоў (клён, дуб, ясень, ліпа амерыканская, каппаны, букі і інш.). У субтрапічных лясах на бурых і жоўтых, мясцінамі на чырвоных глебах побач з лістападнымі пародамі трапляюцца вечназялёныя (цюльпанавае дрэва, магнолія, віргінскі ядловец). Унутр. частку мацерыка займаюць прэрыі на чарназёмных, капітанавых і буразёмных глебах. У сухіх раёнах паміж горнымі хрыбтамі Кардыльераў — пустыні і паўпустыні; расліннасць (кусцікі лебяды, палыну, кактусы, агавы) на шэразёмах. У найб. сухіх паўд. раёнах — фармацыі цвердалістых вечназялёных хмызняковых дубоў (чапараль). На ўсх. беразе Мексікі, у Цэнтр. Амерыцы і ў ВестІндыі пераважаюць трапічныя лясы, на Мексіканскім нагор’і — сухія стэпы, паўпустыні з какгусамі, юкамі і агавамі. Жывёльны свет. Тэр. П.А. ўваходзіць у 2 зоагеагр. вобласці: Галаркгычную (амаль увесь мацярык да паўд. ч Мексікі) і Неатрапічную (цэнтральнаамерыканскую падвобласць). , У зоне тундры — паўн. алень (карыбу), белы Да арт Паўночная Амерыка. Схілы гор СьераНевада. мядзведзь, аўцабык, палярныя зайцы, лемінгі, пясцы; на берагавых скалах «птушыныя кірмашы». У лясной зоне — амер. лось, аленьвапіці, бабёр, расамаха, янотпаласкун, ліс, воўк, куніца, вавёрка, скунс. У прэрыях бізон і антылопавіларог (у запаведніках), каёт, тхор, суслікі, пацукі. У горных раёнах — мядзведзь грызлі, снежны баран, пума. На пустыннастэпавых пласкагор’ях шматлікія паўзуны. На Пд Мексікі і ў Цэнтр. Амерыцы — малпы, чарапахі, у рэках алігатары.