КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ПЕРАМЁЖНАЯ ТРАСЦА. тое, uno малярыя. ПЕРАМЁННАГА ТОКУ МАШЫНА. электрычная машына, якая ператварае энергію мех. ў эл. пераменнага току (генератар), эл. энергію пераменнага току ў мех. (рухавік) або ў эл. энергію інш. напружання ці частаты (пераўтваральнік). Бываюць сінхронныя (найчасцей выкарыстоўваюцца як генератары; гл. Сінхронная машына) і асінхронныя (калектарныя машыны і бескалектарныя, найчасцей выкарыстоўваюцца як рухавікі; гл. Асінхронная машынау аднаі мнагафазныя. Сінхронныя і асінхронныя П.т.м. абарачальныя: могуць працаваць у рэжыме генератара і рухавіка. З’яўляюцца таксама састаўной ч. электрамашынных каскадаў (гл. ў арт. Каскад) і выкарыстоўваюцца як мікраэлекграмашыны. Генератары пераменнага ток у (ГПТ) падзяляюцца на асінхронныя генератары (мелі абмежаванае выкарыстанне, пераважна ў аўганомных сістэмах алектрасілкавання) і сінхронныя генератары (да 1970х г. амаль цалкам замянілі асінхронныя). Магутныя ГПТ устанаўліваюць на электрастанцыях (гідрагенератары, турбагенератары), невял. магугнасці — у сістэмах аўтаномнага энергазабеспячэння (на дызельных электрастанцыях, газатурбінных электрастанцыях), у пераўтваральніках электрычных. Р у х а в і к і пераменнага току (РПТ) — падзя Прынцыповая схема пераменнага току машыны: A, В — кольцы з накладзенымі на іх шчоткамі, да якіх падключаецца вонкавы ландуг; N, S — нерухомыя полюсы пастаяннага магніта; aecd — віток правадніка, укладзены на ферамагнітны асяродак. ПЕРАМІР’Е 281 ляюцца на асінхронныя электрарухавікі (найб. пашыраны 3фазныя з каротказамкнутым ротарам) і сінхронныя электрарухавікі (выкарыстоўваюцца ў электрапрыводах і для кампенсацыі рэактыўнай Магутнасці ў эл. сетках). Разнавіднасць РПТ — лінейны электрарухавік, які ператварае эл. энергію ў механічную без вярчальных частак (па незамкнёнай лініі). Спец. тып П.т.м. — мікрамашыны магутнасцю ад долей вата да соцень ват. Гэта мікрарухавікі, тахагенератары, паваротныя трансфарматары, сельсіны і інш. (бываюць і пастаяннага току). Частата вярчэння ротара да 300 тыс. аб/мін. Выкарыстоўваюцца ў механізмах прывода і кіравання лятальных апаратаў, суднаў, элекгра і радыё прыладах і інш. У. М. Сацута. ПЕРАМЁННАЯ I ПАСТАЯННАЯ ВЕ ЛІЧЫНІ, велічыні, якія прымаюць розныя значэнні ці застаюцца нязменнымі адпаведна. Напр., пры ізатэрмічным пашырэнні газу пераменныя велічыні — аб’ём і ціск, пастаянныя — маса і тра (гл. БойляМарыёта закон). Паняцце пераменнай велічыні ўзнікла ў 17 ст. з патрэб прыродазнаўства. Літарнае абазначэнне прапанавана Р.Джартам: пераменныя велічыні абазначаюцца апошнімі літарамі лац. алфавіга (х, у, ...), пастаянныя (канстанты) — першымі (а, Ь, с, ...). ПЕРАМЕННЫ КАПІТАЛ, у марксісцкай эканам. тэорыі — частка капіталу, якая затрачана на фарміраванне рабочай сілы; можа мяняць сваю вартасць у працэсе вытвсці, таму што ўтварае дадатковую прадукцьпо або прыбавачную вартасць. ІІЕРАМЁННЫ ТОК, электрычны ток, які перыядычна зменьваецца па значэнні і напрамку. Характарызуецца перыядам Т (прамежак часу паміж Графікі налружання й і току і у ланцугу пераменнага току: а, р — пачатковыя фазы току і напружання; ір — зрух фаз; Im, Um — амплітуды току і напружання; ш — вуглавая частата; t — час Схема, графікі напружання ы і току і у ланцугу пераменнага току: 1 — з актыўным супраціўленнем Л; 2 — з індуктыўнасцю L; 3 — з ёмістасцю С, Т— перыяд. двума аднолькавымі імгненнымі значэннямі току, вымяраецца ў секундах) і частатой / (велічыня адваротная перыяду: / = у , вымяраецца ў герцах). У еўрап. краінах і СНД прынята стандартная частата 50 Гц, у ЗША — 60 Гц. У спец. прамысл. устаноўках ужываюцца частоты да 50 МГц, у радыётэхніцы да дзесяткаў тыс. МГц. П.т. найб. прыдатны для атрымання электраэнергіі (на электрастанцыях), яе перадачы і размеркавання (з дапамогай ліній электраперадачы, падстанцый, размеркавальных электрычных сетак), што абумоўлена зручнасцю і эканамічнасцю пераўтварэння П.т., прастатой і надзейнасцю пераменнага току машын. Найб. пашыраная сістэма П.т. — трохфазны ланцуг. Сінусаідальны П.т. і (імгненнае значэнне) з амплітудай Іт, кругавой частатой ш = 2nf і пачатковай фазай <р, мяняецца паводле закону: / = 7msin(co t + цф. Дзейнае (эфектыўнае) значэнне П.т. 7 = ІД^ У ланцугу толькі з актыўным злектрычньш супраціўленнем ток супадае па фазе з напружаннем электрычным, а яго дзейнае значэнне J = У ланцугу з індуктыўнасцю L змена току выклікае эрс самаіндукцыі, якая стварае дадатковае індуктыўнае супраціўленне X, = co Z. У выніку ток па фазе адстае на чвэрць перыяду ад напружання. У ланцугу з электраёмістасцю дзеянне пераменнага напружання перыядычна мяняе зарады на абкладках кандэнсатара. У выніку ўзнікае ток, дзейнае значэнне якога / дзе —^—; = I — ёмі со С co С стаснае супраціўленне. Ёмістасны ток па фазе апераджае напружанне на чвэрць перыяду. Магутнасць электрычная П.т. складаецца з актыўнай магутнасці і рэактыўнай магутнасці. У агульным выпадку паміж токам і напружаннем існуе зрух фаз ср = arctg—. Косінус гэгага вугла наз. магутнасці каэфіцыентам і вызначаецца адносінамі акгыўнай Р і р поўнай S магугнасцей: cos