КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Даўж. да 0.6 мм. Цела падзелена на пратэрасому (з 2 парамі пярэдніх ног) і гістэрасому (з 2 парамі задніх ног). Ротавы апарат грызучы. Кормяцца тлушчавай змазкай пёраў, часцінкамі эпідэрмісу і пер’я. Выражаны палавы дымарфізм. У развіцці праходзяць стадыі: яйцо—лічынка—пранімфа—тэлеанімфа—імага. 1л. гл. да арт. Кляшчы. A. С. Гембіцкі, I. В. Чыкілеўская. ПЕРКІН Навум Саламонавіч (15.2.1912, г.п. Тураў Жьіткавіцкага рна Гомельскай вобл. — 2.10.1976), бел. літ.знавец і крытык. Др філал. н. (1964), праф. (1965). Скончыў Мінскі пед, інт (1936). 3 1946 у Інце лры АН Беларусі. Аўтар кніг «Аркадзь Куляшоў» (1951), «Творчасць Петруся Броўкі» (1952), «Шляхі развіцця беларускай савецкай літаратуры 20—30х гг.» (1960), «У сям’і братніх літаратур» (1967), «Найыянальнае і інтэрнацыянальнае ў літаратуры» (1971), «Чалавек у савецкім рамане» (1975). Аўтар падручнікаў для 9— 10га кл. (з Ю.С. Пшырковым) «Беларуская савецкая літаратура»; аўтабіягр. аповесцей «Я стаў партызанам» (выд. 1979), «Хлопчык з мястэчка» (выд. 1981). За ўдзел у 2томным даследаванні «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» і «Гісторыя беларускай савецкай літаратуры» (1977, на рус. мове). Дзярж. прэмія Беларусі імя Я.Коласа 1980. Тв:. Абсягі думкі. Мн„ 1980. ПЁРКІН (Perkin) Уільям Генры (12.3.1838, Лондан — 14.7.1907), англійскі хімікарганік і прамысловец; пачынальнік анілінафарбавай прамсці ў Англіі. У 1853—55 вучыўся ў Каралеўскім хім. каледжы ў Лондане. Навук. прайы па даследаванні сінт. фарбавальнікаў. Атры.маў першы сінт. анілінавы фарбавальнік — мавеін (1856) і арганізаваў яго прамысл. вытвсць. Адкрыў рэакцыю атрымання араматычных ненасычаных кіслот (1868, рэакцыя П.), сінтэзаваў кумарын і карычную кту. ПЕРЛ, тое, што жэмчуг. ПЕРЛ (Perl) „ Марцін Льюіс (н. 24.6.1927, НьюЙорк), амерыканскі фізік. Чл. Hau. АН ЗША (1990), Амер. акадэміі навук і мастацтваў (1997). Бацька нарадзіўся ў г. Пружаны Брэсцкай вобл. Скончыў Політэхн. унт у Брукліне (1948). 3 1950 у Калумбійскім, з 1955 у Мічыганскім унтах, з 1963 праф. Стэнфардскага лінейнага паскаральнікавага цэнтра (у 1991—97 дэкан фта фізікі высокіх энергій). Навук. працы па фізіцы элементарных часціц. Эксперыментальна адкрыў цяжкі тлептон (1975). Нобелеўская прэмія 1995 (разам з Ф.Райнесам). Тв:. Рус. пер. — Открытве новой элементарной частнцы — тяжелого тлептона // Ус пехн фнз. наук. 1979. Т. 129, вып. 4; Размышлення об открытнн тлептона // Там жа. 1996. Т. 166, вып. 12. М.МКасцюковіч ПЕРЛАМЎТР (ням. Perlmutter ад Perle жамчужына + Mutter маці), унутраны слой ракавіны бруханогіх, двухстворкавых і чатырохшчэлепных галаваногіх малюскаў, які выдзяляецйа эпітэліяльнымі клеткамі мантыі. Складаецца з тонкіх пласцінак араганіту (разнавіднасць вуглякіслай вапны) і канхіяліну, размешчаных паралельна паверхні ракавіны. Mae вясёлкавы бляск, які залежыць ад інтэрферэнцыі святла, што адбіваецца ад паверхні П. Выкарыстоўваюйь для вырабу ўпрыгожанняў, гузікаў і інш. Разнавіднасць П. — жэмчуг. На Беларусі П. атрымлівалі з ракавін перлавак і жамчужніц. ПЕРЛАМЎТРАВЫЯ ВОБЛАКІ, тонкія, паўпразрыстыя воблакі, якія ўзнікаюць у стратасферы на выш. 20—30 км. Па форме нагадваюнь перыстыя і перыстакучавыя воблакі, з вельмі моцнай ірызацыяй (вясёлкавай афарбоўкай па краях, прыкмета кропельнавадкай будовы). Назіраюць зрэдку зімой, пераважна ў Паўн. Еўропе і на Алясцы. Гл. Воблакі, Воблачанасць. ПЕРЛАМЎТРАЎКІ, група родаў матылёў сям. німфалід. Пашыраны ў Паўн. Перламутраўкі: 1 — палявая (1а — яе вусень); 2 — Фрыга; 3 — Адыпа; 4 — Аглая (4а, 46 — яе вусень і кукалка); 5 — балотная; 6 — зеленаватая. паўшар’і, пераважна ва ўмеранай зоне. Жывуць у разнастайных ландшафтах. На Беларусі каля 14 відаў. П. балотная (Boloria aquilonaris) і П. Фрыга (Clossiana Frigga) занесены ў Чырв. кнігу. Размах крылаў да 12 см (на Беларусі да 8 см). Верхні бок іх звычайна рыжаваты з чорнымі плямамі і палосамі, ніжні — рознай афарбоўкі, часта з бліскучымі перламутравымі (адсюль назва) або серабрыстымі плямамі і перавязямі. Вусені жывуць на травяністых раслінах (кормяцца пераважна на фіялках). С.Л.Максімава. ПЁРЛАЎКА (Меііса), род кветкавых раслін сям. метлюжковых. Каля 80 відаў. Пашыраны ва ўмераным поясе абодвух паўшар’яў і ў гарах тропікаў. На Беларусі 1 від — П. паніклая (М. nutans). Трапляецца ў хвойных і мяшаных лясах, хмызняках. Інтрадукаваны П. высокая (М. altissima) і П. раснічастая (М. ciliata). Шматгадовыя травяністыя карэнішчавыя расліны. Сцёблы прамастойныя ці каленчата ўзыходныя каля асновы. Лісце вузкалінейнае, шурпатае. Суквецце — коласападобная аднабокая мяцёлка. Каласкі 2—5кветкавыя. Плод — зярняўка. Кармавыя, дэкар. расліны. ПЁРЛАЎКІ (Linio), род двухстворкавых прэснаводных малюскаў. Каля 20 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Паўн. і Перлаўкі: 1 — разнаколерная; 2 — тоўстая. ПЕРМЕКЕ 295 Цэнтр. Амерыцы, Афрыцы. Жывуць у рэках, азёрах, сажалках; поўзаюць па дне або прымацоўваюцца да субстрату. Біяфільтратары, удзельнічаюць у біял. ачышчэнні вадаёмаў. На Беларусі найб. трапляюшіа П.: звычайная, або разнаколерная (U. pictorum), клінападобная (U. tumidus), тоўстая (0. crassus). Ракавіна даўж. да 14,5 см, унутр. слой перламутравы. Цела складаецца з тулава і нагі, галава рэдукаваная. Дыхаюць шчэлепамі. Кормяцца дэтрытам, бактэрыямі, планктонам. Раздзельнаполыя. Лічынка — глахідый. П. — корм для свойскай жывёлы і птушак. ПЕРЛАШ^З (PereLachaise), могілкі ў Парыжы [б. маёнтак духоўніка караля Людовіка XIV патэра (франц. рёге) Лашэза; адсюль назва], дзе пахаваны многія найбуйнейшыя дзеячы культуры (Ж. дэ Лафантэн, Мальер, к.Дадэ, А..Бальзак, П.Ж. дэ Беранжэ, Ф.Шапэн, Дж. Расіні, ЭДэлакруа, Ф.Ж. Тальма і інш.), ваен. дзеячы (маршалы М.Ней, А.Масена і інш.). 27.5.1871 каля паўн.ўсх. сцяны могілак расстраляны карнікамі захопленыя ў баі за П.Л. абаронцы Парыжскай камуны 1871. На гэтым месцы пастаўлены помнік («Сцяна камунараў»), каля якога пахаваны П.Лафарг, М.Тарэз і інш. дзеячы рабочага руху, удзельнікі руху Супраціўлення ў 2ю сусв. вайну. У 1964 на П.Л. адкрыты помнік ахвярам фаш. лагера смерці Бухенвальд (скульптар Л.Бансель). ПЕРЛІТ ( франц. perlite ад регіе жэмчуг), кіслае водазамяшчальнае вулканічнае шкло з канцэнтрычнай сферычнай паасобнасцю, па якой яно расколваецца на шарыкі, якія маюць злёгку ірызуючую паверхню (нагадваюць жамчужыны). Колер светлашэры з адценнямі. Шчыльн. 2,3—2,4 г/см3, порыстасць 1,8—70%. Раздроблены П. пры награванні да 1000—1200 °C успучваецца і павялічваецца ў аб’ёме ў 10—20 разоў. Цепла і гукаізалятар, напаўняльнік бетону (гл. Перлітабетон), у сельскай гаспадарцы паляпшае структуру глебы. ПЕРЛГГАБЕТОН, лёгкі бетон, у якім запаўняльнікам з’яўляейца ўспучаны абпальваннем перліт або блізкія да яго вулканічныя горныя пароды (абсідьыны, вітрабазальты і інш.). Вяжучымі могуць быць цэмент, вапна, гіпс, растваральнае шкло, сінт. смолы і інш. Аб’ёмная маса да 1000 кг/м3. Выкарыстоўваейца як цеплаізаляныйны матэрыял у прамысл. і с.г. абсталяванні, у трубаправодах, як канструкйыйны — для вырабу адна і двухслойных сценавых панэлей, зборных агараджальных канструкцый будынкаў. ПЕРЛібвіЙ (ад лац. perluo прамываю), рэшткавы грубаабломкавы валунны ці галечны матэрыял, які пасля размыву розных парод і вынасу драбназёму застаўся на дне рачных далін і яроў. Перлювіяльныя адклады характарызуюіша сартаванасцю, адсутнасцю слаістасці, прадухіляюць далейшы размыў рачных далін, на асобных участках рэк ствараюць мясц. базісы эрозіі. ПЕРЛЮСТРАЦЫЯ (ад лац. perkistrare праглядвайь), тайнае распячатванне і прагляд дзярж. органамі паштовай карэспандэнцыі з мэтай цэнзуры. ПЕРМ, назва ў 13—17 ст. гіст. вобласці ў Расіі ад Уральскіх гор да рэк Пячора, Кама і Вычагда, населенай народам комі. Падзялялася на П. Вялікую —сучасная КоміПярмяцкая аўт. акруга і П. Малую (Старую, Вычагодскую) — тэр. сучаснай Рэспублікі Комі. У 13 —сярэдзіне 15 ст. П. плаціла даніну Наўгародскай феадальнай рэспубліцы, у 1478 далучана да Маскоўскага вял. княства. ПЕРМ, горад, цэнтр Пермскай вобл. ў Расіі. Вядомы з 17 ст. У 1940—57 наз. Молатаў. 1027,8 тыс. ж. (1996). Порт на р. Кама. Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Буйны цэнтр цяжкай прамсці. пераважна машынабудавання. 3ды: 3 маш.буд., горнашахтавага машынабудавання, суднабуд., эл.тэхн., маторабуд., ракетнакасм. тэхнікі, веласіпедны, тэлеф., кабельны і інш. Развіты паліўная, хім., нафтахім., нафтаперапр., дрэваапр. і цэлюлознапапяровая, харч., лёгкая прамсць. Камская ГЭС. Пермскі навук. цэнтр Pac. АН. 7 ВНУ, у т.л. унт. 4 тэатры, у т.л. тэатр оперы і балета. Філармонія. Цырк. Музей. Маст. галерэя. Музей драўлянай архітэктуры. ПЕРМАЗЕР (Permoser) Бальтазар (хрышчаны 13.8.1651, Траўнштайн, Германія — 20.2.1732), аўстрыйскі скульптар. Вучыўся і працаваў у Зальцбургу і Вене, з 1675 у Італіі, з 1689 у Дрэздэне, у 1704—10 у Берліне. Выдатны майстар скульптуры барока. У манументальнадэкар. работах (убранне палаца Цвінгер у Дрэздэне, 1711—18) дасягнуў арган. злішгя скульптуры і архітэктуры, вытанчанасці і лёгкасці форм. Выканаў шэраг станковых і алегарычных кампазіцый, напоўненых вострай экспрэсіяй, якая часам мяжуе з гратэскам (група «Апафеоз прынца Яўгена», 1718—21; бюст «Праклён», каля 1722—24). ПЕРМАЛОЙ [англ.' permalloy ад perm (eability) пранікальнасць + alloy сплаў], агульная назва групы сплаваў нікелю з жалезам, якія характарызуюцца высокай магнітнай пранікальнасцю. Адрозніваюць нізканікелевыя (40—50% нікелю) і высоканікелевыя (70—83% нікелю). Выкарыстоўваюць у радыётэхніцы, тэхніцы сувязі, вылічальнай тэхніцы. Адносіцца да магнітамяккіх матэрыялаў. П’ЕРМАРЫНІ (Piermarini) Джузепе (18.7.1734, г. Фаліньё, Італія — 18.2.1808), італьянскі архітэктар, прад Горад Перм Новы раён. стаўнік класіцызму. Вучань Л.Ванвітэлі. Прайаваў інспектарам будва ў Ламбардыі. 3 1776 выкладаў у AM у Мілане. Асн. творы: Палацца Бельджаёза (1773— 81) і Рэале, тр «Ла Скала» (абодва 1778) у Мілане, Палацца дэль Акадэмія Вірджыліяна ў Мантуі (фасад 1773), віла Рэале ў Монцы (1776—80) і інш. ПЕРМЕАМЕТР (ад лац. permeo пранікаю + ...метр), прылада для вымярэння магн. характарыстык ферамагнетыкаў. Даследаваны ўзор замыкае магнітаправод П., на ім размешчаны абмотка для вызначэння магнітнай індукцыі і дадатковая шпуля для вызначэння напружа