КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
П.с.э.М. належыць значная роля ў развійці прыродазнаўства. Яна дазволіла прадказаць існаванне невядомых элементаў і іх уласцівасці, а таксама новыя ўласцівасці вядомых элементаў, служыць асновай для стварэння новых неарган. матэрыялаў. В.Ф.Цікавы. ПЕРЫЯДЫЧНАЯ СІСТЭМА ХІМІЧНЫХ ЭЛЕМЕНТАЎ Дз.І.МЕНДЗЯЛЕЕВА < ш 5 ш m > CL. 1 0) 5 Т s A CM о L_ x 5 < co co X ^ 1 3 MJ * Ф o s x is WO C § sr co 8 : = = 5 o X 5 — 2 — d ГЧ o X < 'X —J £ ° co < ^ 2 ^ < a. CO LL 2 £ o co oH Гч L S o cogs KJ CO — 5 5 CM co KJ *3 5 F < 5 5. KI co Qis o 7 < CM < O П co ^h Ф 5 2 CO 8 K co CM KJ o o s Mf C «—~M. □ s 2 Ei a 1— s : ^52 O ш < "7 Й 8 Z 5 , N < 00 Q_ 8 S O 6 2 S " co ПQ s a CM co , 2. 0 1s Л^ <л | g Шзй X CM O' 'X O' (Т» < cQ o ” lA O KJ •X < 2 5 = 5" Osa 03 s co O' X ІП CM •X Q 5 2 3 S 0 6s O' £ £9 c ¥ й N ^з o co uh co Mt CD j $ X M o co O' h 2 S KJ MJ I s CD i м 5 MJ J co Mt .uh CM OH I ^^ Ш O □ 3 2 o m o • — £ co Z 2 noh G 5 s MJ C ah co ^ N □ 5 Ш 2 к co k E'h ,qh 0oS CM _ KJ C a ? Qi o 8 KJ Mt ■5 CM — 3 O' 2 s e'h ^5 = O □ Is O' Ф 2 3 U 1 3 CM Qi £ s (Л X co U 0 M3 K “>?« „ХП o E'h Q < I 5 = о * CM 2 5 co K>*^ J uh 5 Ф 1 a Qi 2 S K> K K CD 2 o zb CM O' □ £ О 3 s 2 OS; 5 2 5 CO П 5 = CD ' ” 5 ° 5 ! S c CL £ S O' C CQ о Q. О a о 5 X o <» 03 5 si E m •X > °H Mt oH Qis K> u~l Ct o „uh _C a 8 l—gS S > H 3^ ^h o ^ Mt . 1 x O' CM sap £ uh w 13 > £ 2 — co co 1 — X MJ Ogs u 1 co < < ф 1 a CD § ° M CD '| з Л ^ oh 0 5 3 o * cm to 0 £ 03 s CQ < Й o Ki O 3 O < ^” I 5 OH _ZlS co ^!s co 5 ’ O£ g 2 In 0 93 K> K> co $ іяНычаэй — CM CO Ю O ПЕРЫЯДЫЧНАЯ ФЎНКЦЫЯ, функцыя, значэнні якой не змяняюцца, калі да значэнняў яе аргумента дадаць (ui адняць) некаторы лік т > 0, г.зн. fix) = fix + х) = fix т). Найменшы лік Т з усіх лікаў т наз. перыядам фукнцыі fix). Напр. sin(x + 2л) = sinx, tg(x + it) = tgx (перыяды адпаведна 2л і п) Да арт. Перыядычная функцыя: Т — перыяд функцыі. Для кожнай неперарыўнай П.ф./х) * const выконваецца т = пТ, дзе п = ±1, ±2, +3, ... . Графік П.ф. атрымліваецца паслядоўнымі зрушэннямі на велічыню Т у дадатным (ці адмоўным) напрамку восі Ох часткі яе графіка, пабудаванай для адрэзка a £ х < a + Т. Сума, рознасць, здабытак і дзель П ф. з аднолькавым перыядам ёсць таксама П.ф. з тым жа перыядам. Сума П.ф. з рознымі перыядамі будзе П.ф. толькі тады, калі гэтыя перыяды сувымерныя. П.ф. выкарыстоўваюйца ў фіз. і тэхн. навуках, напр., пры вывучэнні перыяд. (напр.. вагальных) працэсаў. А.А.Гусак. ПЕРЫЯДЫЧНЫ ДРОБ, бясконцы дзесятковы дроб, у якім, пачынаючы з некаторага месца, перыядьгчна паўтараецйа пэўная група лічбаў (перыяд). Перыяд запісваюць у дужках, напр., замест 5,6666... пішуць 5,(6) і чытаюць «5 ііэлых і 6 у перыядзе». Дроб наз. чыстым, калі перыяд пачынаецца адразу пасля дзесятковай коскі, і змешаным, калі паміж коскай і перыядам ёсць інш. лічбы. Напр., 8,(3) ■— чысты П.д., a 2,3(41) — змешаны. Усякі П.д. — рацыянальны лік. Усякі рацыянальны лік пераўтвараецйа у канечны дзесятковы дроб ці бясконцы П.д. Кожны П.д. можна пераўтварыць у звычайны дроб, дзе лічнік — рознасць паміж лікам, які стаіць паміж коскай і другім паўтарэннем перыяду, і лікам паміж коскай і перыядам; назоўнік мае лічбу 9 столькі разоў, колькі лічбаў у перыядзе, і справа ад яе дапісваецца столькі нулёў, колькі лічбаў стаіць паміж коскай і перыядам. Напр., 0,(45) = 45/99 = 5/11; 0,58(3) = (583 58)/9ОО = 525/900 = 7/12. А.А.Гусак. ПЕРЫЯДЫЧНЫ ДРУК, друкаваныя выданні, якія выпускаюцца праз пэўныя прамежкі часу; адзін са сродкаў навуковатэхнічнай масавай інфармайыі і прапаганды. Да іх адносяцца газеты, часопісы, альманахі, бюлетэні і перыяд. зборнікі, што распаўсюджваюць грамадскапаліт., сац.эканам., культ.асв. і навук.тэхн. інфармацыю. Ім уласцівы рэгулярнасць выхаду (ад штодзённага да гадавога), пастаянная назва, нумарацыя (нумар вьшання, выпуску і г.д.), аб’ём, як правіла, фармат, аднатыпнае афармленне. Падзяляюцца на агульнаграмадскія (змяшчаюць інфармацыю пра ўсе сферы жыцця) і вузкаспец. (навук., спарт., рэкламныя і інш.). У Рэспубліцы Беларусь зарэгістравана (на 1.1.2001) 1113 перыяд. выданняў, у т.л. 731 газета, 329 часопісаў, 48 бюлетэняў, 2 альманахі, 1 каталог. Выходзіць штогадовы біб ліягр. паказальнік «Летапіс перыядычных выданняў і выданняў, якія прадаўжаюцца». Звесткі пра сучасныя сусв. перыяд. выданні змяшчаюць «Ulrich’s international periodical directory» («Міжнародны даведнік «Улрык» па перыёдыцы», з 1932), «World list of social science periodical» («Міжнародны паказальнік грамадскапалітычных перыядычных выданняў», ЮНЕСКА, з 1980) і інш. Гл. таксама ў арт. Выдавецкая справа. ЛМ:. Перыядычны друк Беларусі. Мн., 1981; Пресса Республнкн Беларусь. Мн 1998. С.В.Гоеін. ПЕРЫЯДЫЧНЫ ЗАКОН МЕНДЗЯЛЕЕВА. гл. Перыядычная сістэма элементаў Мендзялеева. ПЕРЫЯСТЫТ (ад перы... + грэч. osteon косць), запаленне надкосніцы. Развіваецца ў касцях пры пранікненні запаленчага працэсу з прылеглых тканак (напр., пры траўме вял. галёначнай косці ў ніжняй трэці), у выніку запаленчага працэсу самой косці або касцявога канала. Бывае П. неспецыфічнага характару (напр., траўма, бактэрыяльнае заражэнне) і спецыфічнага (сіфіліс, туберкулёз). Суправаджаецца ўшчыльненнем, пачырваненнем скуры, прыпухласцю ў вобласці надкосніцы. Пасля інфекц. хвароб П. можа захопліваць фрагменты касцей (напр., гнойны П. верхняй сківіцы пры вострым карыесе зуба). Пры туберкулёзе П. з’яўляецца адной з прыкмет пачатку працэсу. Адслаенне надкосніцы і парушэнне яе цэласнасці часта сведчаць аб злаякасным працэсе ў косці. Лячэнне залежыць ад прычын узнікнення. На П. хварэюць таксама жывёлы. І.М.Грышын. ПЕР^ (Perret) Агюст (12.2.1874, Брусель — 4.3.1954), французскі архітэктар. А.Перэ. Жылы дом на вул. Франкліна ў Парыжы. 1903. перэн 325 Ганаровы прэзідэнт Міжнар. саюза архітэктараў (з 1948). Вучыўся ў Школе прыгожых мастацтваў у Парыжы. 3 1928 выкладаў у спец. школе архітэктуры ў Парыжы (праф.). Адзін з першых пачаў будаваць цалкам жалезабетонныя дамы: жылы дом на вул. Франкліна (1903), тр Елісейскіх палёў (1911—13), царква НотрДам у ЛеРэнсі (1922— 23) —усе.ў Парыжы. Пры рэканструкцыі г. Гаўр (з 1947) выкарыстоўваў індустр. метады і стандартызацыю будва. ПЕРЭЙРА (Pereira), горад на 3 Калумбіі, у далі.не р. Каўка. Адм. ц. дэпартамента Рысаральда. Засн. ў 1836. Каля 500 тыс. ж. з прыгарадамі (2000). Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Гандл. цэнтр раёна вытвсці кавы і жывёлагадоўлі. Прамсць: харчасмакавая, тэкст., гарбарная. 2 унты. ПЕРЭЛЬМАН Тэадор Львовіч (30.9.1933, Мінск — 12.10.1974), бел. фізік. Др фіз.матэм. н. (1969), праф. (1970). Скончыў БДУ (1957). 3 1957 у Інце цепла і масаабмену АН Беларусі (з 1963 заг. лабараторыі), адначасова выкладаў у БДУ. Навук. працы па матэм. фізіцы, тэорыі цеплаправоднасці, цеплафізіцы, стат. фізіцы. Распрацаваў (разам з А.В.Лыкавым) тэарэт. асновы спалучаных задач цеплаабмену пры знешнім абцяканні цел і метады іх рашэння. Даследаваў асаблівасці працэсаў пераносу пры сублімацыі цвёрдых цел у вакуум. Тв:. Тепло н массообмен в процессах сублнмацнм в вакууме. М., 1973 (разам з Дз.П.Лебедзевым); Днффузня в сложных молекулярных структурах. Мн., 1974 (разам з С.Г.Галакціёнавым, Р.В.Нікіфаровічам); Фнзнка бнологнческнх мембран. М., 1976 (у сааўт.). М.М.Далгіх. ПЕРЭЛЬМАН Якаў Ісідаравіч (4.12.1882, г. Беласток Гродзенскай губ., цяпер Польшча — 16.3.1942), вучоны, папулярызатар навук. фіз.матэм. ведаў, адзін з заснавальнікаў жанру навуковазаймальнай лры. Скончыў Лясны інт у Пецярбургу (1909). У 1918—23 у Наркамаце асветы РСФСР, адначасова выкладаў у навуч. установах. 3 1924 займаўся выданнем навуковапапулярнай лры. У 1935 удзельнічаў у Міжнар. матэм. кангрэсе ў Бруселі. Аўтар больш за 100 кніг («Займальная фізіка», «Займальная алгебра», «Міжпланетныя падарожжы» і інш.), перакладзеных на 24 мовы і выдадзеных агульным тыражом больш за 13 млн. экз. Адзін з першых прапагандыстаў ідэй К.Э.Цыялкоўскага і тэхн. распрацовак С.П.Каралёва. Імем П. названы кратэр на адваротным баку Месяца. Літ.: Мвшкевмч Г.Н. Доктор заннмательных наук: Жнзнь н творчество Я.Н Перельмана. М., 1986. А.І.Болсун. ПЕР^Н (Perrin) Жан Батыст (30.9.1870, г. Ліль, Францыя — 17.4.1942), французскі фізік і фізікахімік. Чл. Парыжскай АН (1923). Замежны ганаровы чл. 326 ПЕРЭС AH СССР (1929). Скончыў Вышэйшую нармальную школу ў Парыжы (1894), дзе і працаваў. 3 1898 у Парыжскім унце (з 1910 праф.). 3 1940 у ЗША. Навук. працы па атамнай і малекулярнай фізіцы, радыеактыўнасці, калоіднай хіміі і інш. Даказаў, што катодныя прамяні з’яўляюцйа патокам адмоўна зараджаных часйій (1895). Эксперым. даследаванні броўнаўскага руху дазволілі П. Ж.Б.Перэн. А.Перэс Эсківель. вызначыць Авагадра пастаянную, пацвердзілі тэорыю флуктуацый Эйнштэйна—Смалухоўскага і канчаткова даказалі рэальнае існаванне малекул. Адкрыў седыментацыйную раўнавагу. Устанавіў бімалекулярную структуру тонкіх плёнак. Удзельнік Нар. фронту Францыі. Нобелеўская прэмія 1926. Тв.: Рус. пер. — Броуновское двнженне м молекулы. СПб., 1911; Атомы. М., 1924. Літ:. В а в в л о в С.Н. Памятн Жана Перрена // Прнрода. 1943. № 3; Льоццн М. йсторня фнзнкн; Пер. с нтал. М., 1970. С. 291. ПЕРЭС ГАЛЬДОС (Perez Galdos) Беніта (10.5.1843, г. ЛасПальмас, Іспанія — 4.1.1920), іспанскі пісьменнік. Чл. Каралеўскай акадэміі (з 1897). Вучыўся ў Мадрыдскім унце. Аўтар 80 раманаў, 25 драм, шматлікіх апавяданняў. Вяршыня яго творчасці — эпапея «Нацыянальныя эпізоды» (т. 1—46, 1873— 1912), у якой адлюстравана гісторыя Іспаніі ад Трафальгарскай бітвы (1805) да паражэння рэвалюцыі 1863—73. Аўтар цыкла «Сучасныя іспанскія раманы» (т. 1—25, 1881—1915). Паклаў пачатак ісп. сац.рэаліст. драмы («Электра», 1901; «Дзед», 1904). Яго творы адметныя дынамізмам і публіцыстычнай завостранасцю.